Ағылшынша әңгіме айту: Past Simple, Past Continuous және Past Perfect бірге
Telling Stories: Narrative Tenses
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз өткен туралы әңгіме айта аласыз: негізгі оқиғалар үшін Past Simple (жай өткен шақ), фон үшін Past Continuous (өткен шақтың созылыңқы түрі), ертерек болған оқиғалар мен әрекеттер үшін Past Perfect (бұрынғы өткен шақ) және оның созылыңқы түрін қолданасыз. Әңгімені then, suddenly, meanwhile және eventually сияқты сөздермен байланыстыра аласыз.
Негізгі идея
Жақсы әңгіме фильмдегі бір көрініске ұқсайды. Онда әрекет бар: бірінен соң бірі болып, сюжетті алға жылжытатын оқиғалар. Онда көрініс (фон) бар: әрекеттің айналасында бұрыннан жүріп жатқан нәрселер, яғни ауа райы, адамдар, біреудің сол сәтте не істеп жатқаны. Кейде кері шегініс (флешбэк) те болады: көріністен бұрын болған бір нәрсеге қайта оралу.
Ағылшын тілі осы жұмыстардың әрқайсысын бөлек шаққа береді:
- Past Simple = әрекет (I opened the door.)
- Past Continuous = көрініс (It was raining.)
- Past Perfect = кері шегініс (Someone had left a note.), ал біраз уақыт бойы жүріп келген әрекет үшін Past Perfect Continuous (She had been crying.)
Үш шақты да сіз білесіз (A1-28, A2-01, B1-03). Бұл сабақ оларды бірге қолдану туралы: тыңдаушы әңгіменің негізгі желісі қайсы, фон қайсы, ертерек не болғанын үнемі түсініп отыруы керек.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Жақсы жаңалық: қазақша әңгіме де дәл осы үш қабаттан тұрады. Оқиғаларды -ды/-ді арқылы айтамыз («есікті аштым»), фонды -ып жатыр еді / отыр еді / тұр еді арқылы суреттейміз («жаңбыр жауып тұр еді»), ал ертерек болған істі -ған еді немесе -ған екен арқылы береміз («кілтімді үйде қалдырып кеткен екенмін»). Ұзаққа созылған әрекетті -ып жүрген еді / күтіп тұрған еді деп айтамыз, бұл Past Perfect Continuous шағына жақын.
Екі жерде абай болыңыз. Біріншіден, қазақ әңгімесінде -сам тіркесінен кейін көбіне осы шақ келеді: «Үйге келсем, есік ашық тұр». Ағылшын тілінде әңгіменің бәрі өткен шақта қалады: When I got home, the door was open. Екіншіден, кенеттен байқалған нәрсені қазақша -ыпты / -ған екен деп айтамыз («біреу терезені сындырыпты»), бұл ағылшынның Present Perfect шағына ұқсап көрінеді. Бірақ әңгіменің ішінде, өткендегі бір сәттен бұрын болған іс үшін ағылшын тілі had талап етеді, has емес.
| Қазақша | Мағынасы | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Есікті аштым, ішке кірдім. | негізгі оқиғалар | I opened the door and went in. |
| Жаңбыр жауып тұр еді. | фон | It was raining. |
| Кілтімді үйде қалдырып кеткен екенмін. | ертерек болған іс | I had left my keys at home. |
| Ол бір сағаттан бері күтіп тұрған еді. | ұзаққа созылған әрекет | She had been waiting for an hour. |
| Үйге келсем, есік ашық тұр. | әңгімедегі осы шақ | When I got home, the door was open. |
| Есікті ашысымен, мысық жүгіріп шықты. | бірден кейін | As soon as I opened the door, the cat ran out. |
| Ақыры механик келді. | ұзақ күтуден кейін | Eventually, a mechanic arrived. |
Құрылым
Әңгіме шақтары
| Әңгімедегі жұмысы | Шақ | Жасалуы | Мысал |
|---|---|---|---|
| Негізгі оқиғалар (ретімен) | Past Simple | етістік + -ed / бұрыс етістік | She picked up the phone. |
| Фон, жүріп жатқан әрекет | Past Continuous | was / were + -ing | It was getting dark. |
| Ертерек болған оқиға (кері шегініс) | Past Perfect | had + үшінші форма | She had forgotten her charger. |
| Ертерек басталып, созылған әрекет | Past Perfect Continuous | had been + -ing | She had been driving for hours. |
Уақытты байланыстыратын сөздер
| Жұмысы | Сөздер | Мысал |
|---|---|---|
| Басталуы («алдымен») | first | First, we checked in. |
| Келесі қадам («содан кейін») | then, after that, next | Then we went to the beach. |
| Бірден кейін («-ысымен») | as soon as + сөйлем | As soon as I sat down, my phone rang. |
| Сол уақытта, басқа жерде («бұл кезде») | meanwhile | Meanwhile, my sister was waiting at home. |
| Күтпеген жерден («кенет») | suddenly | Suddenly, the lights went out. |
| Ұзақ уақыттан немесе көп қиындықтан кейін («ақыры») | eventually | Eventually, the train arrived. |
Қолданылуы
1Past Simple: негізгі оқиғалар
Әңгіменің негізгі оқиғалары Past Simple шағында, болған ретімен айтылады. Әрқайсысы әңгімені алға жылжытады.
2Past Continuous: фон
Көріністі суреттеу үшін Past Continuous қолданыңыз: ауа райы, жағдай, негізгі оқиға болған сәтте адамдардың не істеп жатқаны A2-02.
3Past Perfect: әңгіме уақытынан бұрынғы оқиғалар
Әңгіменің ортасында тұрып, ертерек болған бір нәрсені айту керек болса, Past Perfect қолданыңыз. Ол әсіресе realise, find out, discover, notice, see that сияқты етістіктерден кейін жиі келеді. Қазақшада мұнда көбіне «-ғанын / -ғанымды түсіндім» немесе «-ған екен» айтылады.
4Past Perfect Continuous: біраз уақыт бойы жүріп келген әрекет
Әңгімедегі бір сәтке дейін біраз уақыт бойы жүріп келген әрекет үшін had been + -ing қолданыңыз. Ол көбіне бір жағдайды түсіндіреді (she was tired) немесе негізгі оқиға болғанда бір нәрсенің қанша уақытқа созылғанын көрсетеді. Бұл Present Perfect Continuous шағының өткен шақтағы нұсқасы B1-01; B1-03 де қараңыз. Қазақша «бір сағаттан бері» десек те, ағылшыншада ұзақтық for арқылы айтылады.
5Негізгі оқиғаларды байланыстыру: first, then, after that, as soon as
Байланыстыратын сөздер негізгі оқиғалардың ретін көрсетеді. As soon as «бірден кейін» дегенді білдіреді (қазақшадағы «-ысымен»), одан кейін бастауышы мен баяндауышы бар сөйлем келеді.
6Әңгіменің ырғағын өзгерту: suddenly, meanwhile, eventually
Suddenly («кенет») күтпеген оқиғаны енгізеді (әдетте Past Simple). Meanwhile («бұл кезде») сол уақытта басқа жерде болып жатқан нәрсеге ауысады. Eventually «ұзақ уақыттан немесе көп қиындықтан кейін» дегенді білдіреді, қазақшадағы «ақыры» сияқты.
7Бір әңгіме, үш шақ
Міне, әр шақ өз жұмысын атқаратын қысқа әңгіме.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «Келсем, есік ашық тұр»: әңгіменің ортасында осы шақ. Қазақша әңгімеде «-сам» тіркесінен кейін осы шақ өте табиғи: «Терезеден қарасам, балалар қар атып жүр». Осыны сөзбе-сөз аударсақ, ағылшын сөйлемінің бір бөлігі өткен шақта, екінші бөлігі осы шақта қалады. Ағылшын тілінде әңгіменің фоны да өткен шақта тұрады.
2. «-ыпты / -ған екен» → has. Кенеттен байқалған нәрсені қазақша «мейрамханаға келсек, асүй жабылып қалыпты» деп айтамыз. Бұл форма Present Perfect сияқты көрінгендіктен, көп адам has қояды. Бірақ әңгіме өткен шақта болса, сол сәттен бұрын болған іс үшін had керек.
3. «… бері» → since. «Екі сағаттан бері жаяу келе жатыр едік» дегенде «бері» сөзі көбіне since деп аударылады. Бірақ since уақыттың басталған нүктесімен келеді (since six o'clock); ұзақтық үшін for керек. Сондай-ақ өткендегі бір сәтке дейін созылған әрекет үшін Past Perfect Continuous табиғи.
4. Әңгімедегі «ол»: he ме, she ма? Қазақша «ол» ер адамды да, әйелді де білдіреді, сондықтан ұзын әңгімеде he мен she оңай ауысып кетеді. Кейіпкер кім екенін бір рет анықтап алып, соңына дейін сақтаңыз.
Шатастырмаңыз
Фон және оқиға — Бір етістік жұмысына қарай фон да, оқиға да бола алады. Қазақшада да айырмашылық бар: «жылап жатыр еді» және «жылап жіберді».
while және meanwhile — While бір сөйлемнің ішінде екі бөлікті байланыстырады («-ған кезде»); meanwhile басқа жер немесе басқа адам туралы жаңа сөйлемді бастайды («бұл кезде»). A2-02 қараңыз.
eventually және finally — Қазақшада екеуіне де «ақыры» айта беруге болады. Eventually ұзақ немесе қиын процесті ерекше атап көрсетеді. Finally тізімдегі соңғы қадамды («соңында») немесе күтудің аяқталғанын білдіреді. (At the end және in the end: B1-31 қараңыз.)
first және at first — First = бірнеше қадамның біріншісі («алдымен»). At first = басында, бір нәрсе өзгергенге дейін («алғашында»).
Жазылуы мен айтылуы
- Әңгімеде was пен were әдетте әлсіз айтылады: /wəz/, /wə/ (UK), /wər/ (US). It was raining тіркесінде was қысқа әрі екпінсіз, ал екпін raining сөзіне түседі. Әр сөзді бөліп, анық айтудың қажеті жоқ.
- had әлсіз немесе қысқарған түрде айтылады: I'd left, she'd forgotten. Кері шегіністі есту үшін /d/ дыбысына құлақ салыңыз; өзіңіз айтқанда да оны жұтып қоймаңыз.
- -ed жалғауы: қатаң дыбыстан кейін /t/ (walked, picked), ұяң дыбыстан кейін /d/ (opened, arrived), t мен d дыбыстарынан кейін /ɪd/ (waited, decided). walked сөзіне қосымша дауысты қоспаңыз: ол бір буынды.
- Жазуда сөйлемнің басындағы байланыстыратын сөзден кейін әдетте үтір қойылады: Suddenly, the lights went out. then сияқты қысқа сөздерден кейін үтір міндетті емес.
- eventually /ɪˈventʃuəli/: екпін екінші буынға түседі (i-VEN-choo-uh-lee). Қазақ сөздеріндегідей соңғы буынға екпін түсірмеңіз.
Алтын ереже
Не болғанын Past Simple, не жүріп жатқанын Past Continuous, одан бұрын не болғанын Past Perfect арқылы айтыңыз. Тыңдаушыны әңгіме бойымен байланыстыратын сөздер арқылы жетелеңіз. Әңгіме өткенде басталса, соңына дейін өткен шақта қалыңыз.
Жаттығулар
A. Құрылым
Жақшадағы етістікті дұрыс шақта жазыңыз.
-
It (snow) when we left the house, so we took the car.
-
When I got to the cinema, the film already (start).
-
I (take) a photo, (post) it online and went to bed.
-
While she (wait) for the bus, she met an old school friend.
-
I didn't know anyone at the party because I never (meet) them before.
-
She was exhausted because she (drive) for nine hours. (созылыңқы түр)
B. Мағына
Мағынасына қарай дұрыс жауапты таңдаңыз.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: …, a dog ran into the road.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: We searched for hours and … found the ring under the sofa.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: … I opened the door, the cat ran out.
-
"The baby was crying when I came in." Сәби мен кіргендіктен жылай бастады ма? …
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: … the job was hard, but it got easier.
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
When I got home, I saw that someone has broken the window.
-
Meanwhile I was sleeping, the storm destroyed the fence.
-
As soon as I will arrive, I called my mum.
-
It was getting dark when we finally reached the hotel.
D. Мәтін ішінде
Мәтінді оқып, жақшадағы етістікті дұрыс шақта жазыңыз немесе дұрыс сөзді таңдаңыз.
It was a sunny morning and the birds 16 (sing). I 17 (walk) through the park when I saw a small dog. It looked hungry, so I 18 (give) it some of my sandwich. Its collar had a phone number on it, so I called. The owner was so happy! The dog 19 (run) away from her house two days before, and it 20 (sleep) in the park since then. 21 (Eventually / Meanwhile), she arrived in her car and took the dog home.
E. Сіздің кезегіңіз
Өз әңгімеңізді ағылшынша жазыңыз.
-
Әңгіменің алғашқы екі сөйлемін жазыңыз. Фон үшін Past Continuous қолданыңыз.
-
Әңгімеңізді жалғастырыңыз: бір негізгі оқиға және бір кері шегініс қосыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
B1-03 Past Perfect қазақша: «кетіп қалған еді» ағылшынша қалай айтылады? It was the first time I (see) snow.
-
A2-34 Phrasal verbs қазақша: get up, put on, turn off, look for және басқа жиі тіркестер It was cold, so I put my coat .
-
A2-33 Who called you? Who did you call? Бастауыш пен толықтауыш сұрақтары қазақша Who (find) the wallet? (өткен шақ)
Жауаптар
A. Құрылым
- was snowing
- had … started
- took … posted
- was waiting
- had … met
- had been driving / 'd been driving
B. Мағына
- Suddenly
- eventually
- As soon as
- no
- At first
C. Қатені табыңыз
- When I got home, I saw that someone had broken the window.
- While I was sleeping, the storm destroyed the fence.
- As soon as I arrived, I called my mum.
- ✓ It was getting dark when we finally reached the hotel.
D. Мәтін ішінде
- were singing
- was walking
- gave
- had run / ran
- had been sleeping / had slept
- Eventually
E. Сіздің кезегіңіз
- It was late at night and everyone was sleeping. I was reading in bed.
- Suddenly, I heard a noise downstairs. I had forgotten to lock the back door!
F. Аралас қайталау
- had seen
- on
- found
