SlowingoSarufi
B1 33 / 39

By au Until? During, For, On Time na In Time kwa Kiswahili

By, Until, During, For; In Time, On Time, At the End

Katika ukurasa huu
  1. Lengo
  2. Wazo Kuu
  3. Kiswahili na Kiingereza
  4. Muundo
  5. Matumizi
  6. Makosa ya Kawaida
  7. Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
  8. Usichanganye
  9. Tahajia na Matamshi
  10. Kanuni ya Dhahabu
  11. Mazoezi

Lengo

Baada ya somo hili, utaweza kuzungumza kuhusu tarehe za mwisho (deadlines) na vipindi vya wakati kwa usahihi: by au until, for, during au while, within na by the time, on time au in time, at the end au in the end, na as kwa mambo mawili yanayotokea wakati mmoja.

Wazo Kuu

Fikiria uwanja wa mbio wenye bendera. Bendera ni wakati maalum: Ijumaa, saa kumi na mbili, mwisho wa mwezi.

By bendera maana yake "kwenye bendera au kabla yake — lakini si baadaye". Ni tarehe ya mwisho (deadline): jambo moja lazima litokee mahali fulani kwenye uwanja kabla hujafika kwenye bendera. Send it by Friday.

Until bendera maana yake unaendelea mpaka kwenye bendera, kisha unasimama. Ni mstari, si nukta: I'll wait until Friday.

Maneno mengine mengi ya wakati hufanya kazi kwa njia hiyo hiyo. Mengine yanaonyesha lini jambo linatokea (during the night), mengine yanapima kwa muda gani (for two hours), na mengine yanasema kama ulifika kwenye bendera wakati uliopangwa hasa (on time) au mapema vya kutosha kwa jambo jingine (in time). Kila neno linajibu swali tofauti kidogo — jifunze swali, na neno litakuwa rahisi.

Kwetu wazungumzaji wa Kiswahili, changamoto ni kwamba neno moja la Kiswahili mara nyingi hufanya kazi ya maneno mawili ya Kiingereza. Wakati hutumika kwa nomino na kwa kishazi (during na while); kwa wakati hutumika kwa on time, na mara nyingine hata pale Kiingereza kinaposema in time; na mpaka / hadi katika mazungumzo hutumika mara nyingine hata kwa tarehe ya mwisho.

Kiswahili na Kiingereza

Kiswahili kina njia nzuri za kutofautisha mengi ya haya: kufikia / ifikapo / kabla ya kwa by, mpaka / hadi kwa until, kuwahi kwa in time. Tatizo ni pale neno moja la Kiswahili linapolingana na maneno mawili ya Kiingereza.

KiswahiliSwaliKiingereza
Tuma ripoti kufikia Ijumaa. / kabla ya Ijumaasi baadaye kuliko lini?Send the report by Friday.
Nitasubiri mpaka Ijumaa. / hadi Ijumaampaka lini, bila kusimama?I'll wait until Friday.
Niliishi Dublin kwa miaka mitatu.kwa muda gani?I lived in Dublin for three years.
Umeme ulikatika wakati wa dhoruba.lini? (+ nomino)The power went off during the storm.
Mtu aliiba baiskeli yangu wakati nilipokuwa maktaba.lini? (+ kishazi)Someone stole my bike while I was in the library.
Ndege ilitua kwa wakati.bila kuchelewaThe flight landed on time.
Tuliwahi basi la mwisho.mapema vya kutoshaWe arrived just in time to catch the last bus.
mwishoni mwa filamusehemu ya mwishoat the end of the film
Mwishowe / hatimaye, tulichukua teksi.hatimayeIn the end, we took a taxi.

Mambo mawili ya kuzingatia. Kwanza, wakati (au -po-: nilipokuwa) hufanya kazi ya during na while, lakini Kiingereza kinachagua kulingana na kinachofuata: during + nomino, while + kishazi (kiima + kitenzi). Pili, mwishoni ina -ni ya mahali, ambayo wengi huifikiria kama "in", lakini Kiingereza husema at the end of; in the end ni mwishowe / hatimaye.

Muundo

Tarehe za mwisho na vipindi

NenoHufuatwa naLinajibu swali ganiMfano
bywakati / tarehesi baadaye kuliko lini?Please reply by Monday.
by the timekishazisi baadaye kuliko tukio gani?By the time we arrived, the shop was closed.
until / tillwakati / tarehe au kishazimpaka lini (bila kusimama)?I'll be here until six. / Wait until I call.
withinkipindindani ya kipindi gani?We'll answer within 24 hours.
from… to / untilnyakati mbilikuanzia lini, mpaka lini?The shop is open from 9 to 5.
forkipindikwa muda gani?I lived there for three years.
duringnomino (tukio au kipindi)lini?I fell asleep during the film.
whilekishazilini?I fell asleep while I was watching the film.
askishazilini? (wakati ule ule)As I was leaving, the phone rang.

Misemo isiyobadilika

MsemoMaanaMfano
on timewakati uliopangwa, bila kuchelewa (kwa wakati)The train left on time.
in time (for… / to…)mapema vya kutosha (kuwahi)We got there in time for the start.
at the end (of…)kwenye sehemu ya mwisho ya kitu (mwishoni mwa)at the end of the film / the street / May
in the endhatimaye, baada ya muda, mabadiliko au matatizo (mwishowe)In the end, we took a taxi.

Till ina maana sawa na until, na si rasmi sana. Katika Kiingereza cha Marekani (US English), Monday through Friday = kuanzia Jumatatu hadi Ijumaa, pamoja na Ijumaa.

Matumizi

1by = si baadaye kuliko (tarehe ya mwisho)

Tumia by + wakati pale jambo linapopaswa kutokea kabla ya au wakati huo. Kinachojalisha ni tarehe ya mwisho tu, si kitendo kinachukua muda gani. Kwa Kiswahili: kufikia, ifikapo, kabla ya. By then = si baadaye kuliko wakati huo (kufikia wakati huo).

Please send me the report by Friday.
Tafadhali nitumie ripoti kufikia Ijumaa.
kitendo kimoja, tarehe ya mwisho: by
I need to be home by ten.
Inabidi niwe nyumbani kufikia saa nne usiku.
saa nne au kabla yake, si baadaye
The tickets must be paid for by the end of the month.
Tiketi lazima zilipiwe ifikapo mwisho wa mwezi.
lazima zilipiwe (-w-) → must be paid for
The guests are coming at eight, so dinner must be ready by then.
Wageni wanakuja saa mbili usiku, kwa hiyo chakula lazima kiwe tayari kufikia wakati huo.
by then = kufikia wakati huo

2until = kuendelea mpaka wakati fulani

Tumia until (au till) pale hali inapoendelea mpaka wakati fulani, kisha inasimama: mpaka / hadi. Katika hasi, not… until maana yake "si kabla ya": kitendo kinaanza wakati huo. Kiswahili hufanya vivyo hivyo: Haifunguliwi mpaka saa nne = inafunguliwa saa nne.

I'll wait here until you come back.
Nitasubiri hapa mpaka utakaporudi.
Kiswahili kina -ta- (utakaporudi), lakini Kiingereza: until + present (you come back)
We stayed at the party until midnight.
Tulikaa kwenye sherehe mpaka saa sita usiku.
tulikaa muda wote mpaka saa sita
The shop is open until 8 p.m. on Thursdays.
Duka huwa wazi mpaka saa mbili usiku siku za Alhamisi.
The museum doesn't open until ten.
Jumba la makumbusho halifunguliwi mpaka saa nne asubuhi.
linafunguliwa saa nne, si mapema zaidi
I didn't learn to swim until I was twenty.
Sikujifunza kuogelea mpaka nilipokuwa na miaka ishirini.
nilijifunza nikiwa na miaka ishirini, si kabla

3by the time, within, from… to

By the time + kishazi hufanya kazi kama by, lakini tarehe ya mwisho ni tukio: kufikia wakati…, tulipofika…. Baada ya by the time + Past Simple, kitendo cha mapema mara nyingi kiko katika Past Perfect (tazama B1-03). Within + kipindi = ndani ya kipindi hicho, si baada ya mwisho wake. From… to / until inatoa mwanzo na mwisho: kuanzia… hadi….

By the time we got to the cinema, the film had already started.
Tulipofika sinema, filamu ilikuwa imeshaanza.
ilikuwa imeshaanza → had already started
By the time you get there, the shop will be closed.
Kufikia wakati utakapofika huko, duka litakuwa limefungwa.
utakapofika (-ta-), lakini Kiingereza: by the time + present (you get)
Your order will arrive within three working days.
Oda yako itafika ndani ya siku tatu za kazi.
ndani ya = within
You must use the voucher within a month.
Lazima utumie vocha hii ndani ya mwezi mmoja.
I work from nine to five, Monday to Friday.
Ninafanya kazi kuanzia saa tatu asubuhi hadi saa kumi na moja jioni, Jumatatu hadi Ijumaa.
Kiingereza cha Marekani pia: Monday through Friday

4for, during, while

For + kipindi linajibu kwa muda gani? (kwa siku tatu, kwa miaka mitatu). During + nomino linajibu lini? — wakati fulani ndani ya tukio au kipindi hicho, au muda wake wote (wakati wa). While hufanya kazi sawa na during, lakini hufuatwa na kishazi (kiima + kitenzi): wakati nilipokuwa…. Tazama A2-02 kwa while katika masimulizi.

I lived in Dublin for three years.
Niliishi Dublin kwa miaka mitatu.
kwa muda gani → for
The power went off during the storm.
Umeme ulikatika wakati wa dhoruba.
wakati wa + nomino → during
Please don't use your phone during the exam.
Tafadhali usitumie simu yako wakati wa mtihani.
She worked in a café during the summer holidays.
Alifanya kazi katika mgahawa wakati wa likizo ya kiangazi.
yeye: hapa ni mwanamke → she; holidays (UK), vacation (US)
Someone stole my bike while I was in the library.
Mtu aliiba baiskeli yangu wakati nilipokuwa maktaba.
wakati + kishazi → while
I was in hospital for a week during the holidays.
Nililazwa hospitalini kwa wiki moja wakati wa likizo.
for (muda) na during (lini) katika sentensi moja; UK: in hospital, US: in the hospital

5on time na in time

On time = wakati uliopangwa hasa, bila kuchelewa — kwa ratiba, mikutano na miadi: kwa wakati. In time = mapema vya kutosha kufanya jambo au kuwa tayari kwa jambo: kuwahi. Just in time = muda ulikuwa umebaki kidogo sana (tuliwahi chupuchupu); not in time = kuchelewa (hatukuwahi).

The flight landed on time.
Ndege ilitua kwa wakati.
kulingana na ratiba → on time
Our meetings never start on time.
Mikutano yetu haianzi kwa wakati kamwe.
We arrived just in time to catch the last bus.
Tulifika tukawahi basi la mwisho chupuchupu.
kuwahi → in time; chupuchupu → just
Will the dress be ready in time for the wedding?
Je, gauni litawahi kuwa tayari kabla ya harusi?
litawahi → in time for
The ambulance didn't get there in time.
Gari la wagonjwa lilichelewa kufika huko; halikuwahi.
halikuwahi (halikufika mapema vya kutosha) → didn't get there in time

6at the end (of) na in the end

At the end (of) ni nukta: sehemu ya mwisho ya kitu — filamu, barabara, mwezi: mwishoni mwa. In the end maana yake "hatimaye", baada ya muda, mabadiliko, majadiliano au matatizo: mwishowe, hatimaye. Mara nyingi huanza sentensi.

Pay at the end of the meal.
Lipa mwishoni mwa mlo.
mwishoni mwa → at the end of
There's a bakery at the end of the street.
Kuna duka la mikate mwishoni mwa mtaa huu.
We argued about the name for weeks. In the end, we called the dog Max.
Tulibishana kuhusu jina kwa wiki kadhaa. Mwishowe, tulimwita mbwa Max.
mwishowe = in the end
In the end, the problem was quite simple.
Hatimaye, tatizo lilikuwa rahisi kabisa.

7as = while / when (mambo mawili kwa wakati mmoja)

As + kishazi inaweza kumaanisha while au when: mambo mawili yanatokea wakati mmoja, au jambo moja linatokea wakati jingine linaendelea. Ni ya kawaida katika masimulizi, na ni ya maandishi zaidi kidogo kuliko while. Kwa Kiswahili mara nyingi ni -po- au -ki-: nilipokuwa ninaondoka, akitembea. Just as = wakati huo huo hasa. (As ina maana nyingine pia, kwa mfano sababu — tazama B1-27.)

As I was leaving, the phone rang.
Nilipokuwa ninaondoka, simu ililia.
-po- → as (au while / when)
She listened to a podcast as she walked home.
Alisikiliza podikasti akitembea kurudi nyumbani.
-ki- (akitembea) → as she walked; yeye = mwanamke → she
The phone rang just as I was getting into the shower.
Simu ililia wakati huo huo nilipokuwa ninaingia bafuni kuoga.
just as = wakati huo huo hasa
As we were talking, it started to snow.
Tulipokuwa tunazungumza, theluji ilianza kunyesha.

Makosa ya Kawaida

❌I'll finish the report until Friday.
✅I'll finish the report by Friday.
Tarehe ya mwisho (kitendo kimoja) inahitaji by.
❌I'll wait for you by six.
✅I'll wait for you until six.
Kusubiri kunaendelea mpaka wakati fulani: until.
❌I was in Rome during three days.
✅I was in Rome for three days.
Kwa muda gani: for + kipindi.
❌I fell asleep during the film was on.
✅I fell asleep while the film was on.
during + nomino; while + kishazi. Pia sahihi: during the film.
❌In the end of the film, they get married.
✅At the end of the film, they get married.
at the end of + nomino; in the end = hatimaye.
❌Please be here until nine at the latest.
✅Please be here by nine at the latest.
at the latest = tarehe ya mwisho: by.
❌I'll call you until tomorrow.
✅I'll call you by tomorrow.
Kitendo kimoja kabla ya tarehe ya mwisho: by. Pia sahihi: I'll call you tomorrow.
❌I fell asleep while the film.
✅I fell asleep during the film.
while na as + kishazi; during + nomino.

Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili

1. Wakati → "during" mbele ya kishazi. Kwa Kiswahili, wakati hufuatwa na nomino (wakati wa mkutano) na pia na kishazi (wakati tulipokuwa tunakula). Kiingereza kina maneno mawili: during + nomino, while + kiima + kitenzi.

❌My phone rang during we were having dinner.
✅My phone rang while we were having dinner.
we were having dinner ni kishazi → while.
❌Nobody spoke while the speech.
✅Nobody spoke during the speech.
the speech ni nomino → during.

2. Kwa muda wa → "during" + idadi. Umeme ulikatika kwa muda wa saa tatu — neno muda (time) linaweza kukufanya ufikirie during. Lakini idadi ya saa, siku au miaka inajibu "kwa muda gani?", kwa hiyo ni for.

❌The power was off during three hours last night.
✅The power was off for three hours last night.
kwa muda wa saa tatu → for three hours.

3. Mpaka / hadi kwa tarehe ya mwisho. Katika mazungumzo tunasema mara nyingine Lipa ada mpaka tarehe thelathini kumaanisha "si baadaye kuliko tarehe thelathini". Kiingereza hakiruhusu until hapa: kulipa ni kitendo kimoja, kwa hiyo ni by. Jiulize: kinaendelea muda wote, au kinatokea mara moja kabla ya wakati huo?

❌You must pay the school fees until the 30th.
✅You must pay the school fees by the 30th.
kitendo kimoja kabla ya tarehe ya mwisho → by.

4. Kwa wakati kwa kila hali → "on time" badala ya "in time". Kwa wakati = on time (kulingana na ratiba). Lakini kuwahi — kufika mapema vya kutosha kufanya jambo fulani — ni in time.

⚠️Leave now, or you won't be on time to say goodbye to Grandma.
✅Leave now, or you won't be in time to say goodbye to Grandma.
Sarufi ni sahihi, lakini hakuna ratiba hapa: unataka kuwahi kumuaga bibi → in time.

5. Mwishoni → "in the end of". -ni ya mahali katika mwishoni inaweza kukufanya useme in. Lakini sehemu ya mwisho ya kitu ni at the end of; in the end (bila of) ni mwishowe / hatimaye.

❌We have exams in the end of every term.
✅We have exams at the end of every term.
mwishoni mwa → at the end of.

Usichanganye

by na until — By = kitendo kimoja kabla ya au wakati wa tarehe ya mwisho (kufikia). Until = hali inayoendelea mpaka wakati fulani (mpaka).

Can you return the book by Monday?
Unaweza kurudisha kitabu kufikia Jumatatu?
wakati wowote kabla ya Jumatatu, mara moja
You can keep the book until Monday.
Unaweza kubaki na kitabu mpaka Jumatatu.
unabaki nacho muda wote mpaka Jumatatu

in + kipindi na within + kipindi — In two days kwa kawaida maana yake "siku mbili kuanzia sasa" (baada ya siku mbili). Within two days maana yake "wakati fulani ndani ya siku hizo mbili, si baadaye" (ndani ya siku mbili).

The results will be online in two weeks.
Matokeo yatakuwa mtandaoni baada ya wiki mbili.
wiki mbili kuanzia sasa; usitafsiri "katika" kama "within"
The results will be online within two weeks.
Matokeo yatakuwa mtandaoni ndani ya wiki mbili.
si baadaye kuliko wiki mbili

in the end na at last — In the end = hatimaye, baada ya mabadiliko au matatizo (mwishowe). At last = hatimaye, baada ya kusubiri kwa muda mrefu, kwa faraja (hatimaye! / mwishowe!). Kiswahili kinaweza kutumia hatimaye kwa zote mbili, lakini Kiingereza kinazitofautisha.

At last! The bus is here.
Hatimaye! Basi limefika.
faraja baada ya kusubiri; limefika (-me-) → is here

Tahajia na Matamshi

  • until ina l moja mwishoni; till ina mbili. Zote ni sahihi; till si rasmi sana. Epuka untill na 'til katika maandishi rasmi.
  • until /ʌnˈtɪl/: msisitizo uko kwenye silabi ya pili: "un-TIL". Kiswahili huweka msisitizo kwenye silabi ya pili kutoka mwisho, kwa hiyo tunaelekea kusema "UN-til". Na usiongeze irabu mwishoni ("untili").
  • during /ˈdjʊərɪŋ/ (UK), /ˈdʊrɪŋ/ (US) — msisitizo kwenye silabi ya kwanza. Mwisho ni /ŋ/ ya ng'ombe, bila g inayosikika wala irabu baada yake.
  • within /wɪˈðɪn/ — msisitizo kwenye silabi ya pili: "wi-THIN". Sauti /ð/ ni ile ya dh katika dhahabu: ncha ya ulimi kati ya meno, sauti ikitetemeka. Kama wewe hutamka dh kama z, jizoeze hapa: "wizin" si sahihi.
  • Katika on time na in time, msisitizo uko kwenye time. Katika in the end, sisitiza end, na usiongeze irabu baada ya d ("endi"). Kabla ya irabu, the katika at the end of hutamkwa /ði/: sauti ya dh ya dhahabu, kisha /i/.

Kanuni ya Dhahabu

By = si baadaye kuliko (tarehe ya mwisho ya kitendo kimoja: kufikia); until = muda wote mpaka wakati fulani (mpaka). For = kwa muda gani; during + nomino / while + kishazi = lini (wakati wa / wakati…). On time = bila kuchelewa (kwa wakati); in time = mapema vya kutosha (kuwahi). At the end of kitu = sehemu yake ya mwisho (mwishoni mwa); in the end = hatimaye (mwishowe).

Mazoezi

A. Muundo

Kamilisha sentensi kwa neno sahihi.

  1. I fell asleep ___ the film. …
  2. I fell asleep ___ I was watching the film. …
  3. She has lived in Lisbon ___ ten years. …
  4. You must return the form ___ 30 days. …
  5. The bank is open 9 a.m. 4 p.m.
  6. The essay must be handed in ___ Friday. …

B. Maana

Chagua jibu linalolingana na maana.

  1. Chagua jibu sahihi: I'll stay in bed … ten.
  2. Chagua jibu sahihi: The plane took off …, at 7.30 exactly.
  3. Chagua jibu sahihi: We got to the station … to buy a coffee before the train left.
  4. Chagua jibu sahihi: … we decided not to go.
  5. Chagua jibu sahihi: The shop doesn't open … ten.
  6. Chagua jibu sahihi: … I was getting off the bus, I saw my old teacher.

C. Tafuta Kosa

Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.

  1. I have to finish this essay until Monday.
  2. We stayed in Paris during a week.
  3. My office is at the end of the corridor.
  4. In the end of the year, we have a big party.

D. Katika Muktadha

Jaza neno au maneno sahihi ya wakati.

A message to a friend
Hi Ana! Sorry I didn't reply — my phone was off 17 the whole flight. We landed 18, at 6.10 exactly, but then we waited for our bags 19 almost an hour! 20 the time we got to the hotel, it was nearly nine. We were tired, but we went out anyway and got to the restaurant just 21 before the kitchen closed. We're staying here 22 Sunday. Can you send me your address 23 Friday? I want to send you a postcard!

E. Zamu Yako

Andika kwa Kiingereza.

  1. Andika kuhusu jambo ambalo lazima ulifanye kufikia wakati fulani wiki hii, na jambo utakalofanya mpaka wakati fulani.
  2. Andika kuhusu uamuzi uliochukua muda mrefu. Tumia in the end.

F. Marudio Mchanganyiko

Rudia masomo yaliyotangulia.

  1. A1-20 At, On, In kwa Muda: Vihusishi vya Wakati kwa Kiswahili
    I usually go swimming ___ Monday mornings. …
  2. A2-27 Zero na First Conditional kwa Kiswahili: If, Unless na When (Kama, -ki-, -sipo-)
    I'll call you as soon as I (arrive).
  3. B1-03 Past Perfect kwa Kiswahili: Nilikuwa Nimeshaondoka (I Had Already Left)
    When we got to the cinema, the film already (start).
Majibu

A. Muundo

  1. during
  2. while
  3. for
  4. within
  5. from … to / from … until / from … till / between … and
  6. by

B. Maana

  1. until
  2. on time
  3. in time
  4. In the end
  5. until
  6. As

C. Tafuta Kosa

  1. I have to finish this essay by Monday. / I have to finish this essay before Monday.
  2. We stayed in Paris for a week.
  3. ✓ My office is at the end of the corridor.
  4. At the end of the year, we have a big party.

D. Katika Muktadha

  1. during / for
  2. on time
  3. for
  4. By
  5. in time
  6. until / till / through
  7. by / before

E. Zamu Yako

  1. I have to pay my phone bill by Thursday. On Saturday I'm going to stay at home until lunchtime.
  2. We looked at ten flats. In the end, we chose the small one near the park.

F. Marudio Mchanganyiko

  1. on
  2. arrive / have arrived
  3. had … started
Programu ya AndroidJifunze Ukiwa Safarini Google Play