By au Until? During, For, On Time na In Time kwa Kiswahili
By, Until, During, For; In Time, On Time, At the End
Katika ukurasa huu
Lengo
Baada ya somo hili, utaweza kuzungumza kuhusu tarehe za mwisho (deadlines) na vipindi vya wakati kwa usahihi: by au until, for, during au while, within na by the time, on time au in time, at the end au in the end, na as kwa mambo mawili yanayotokea wakati mmoja.
Wazo Kuu
Fikiria uwanja wa mbio wenye bendera. Bendera ni wakati maalum: Ijumaa, saa kumi na mbili, mwisho wa mwezi.
By bendera maana yake "kwenye bendera au kabla yake — lakini si baadaye". Ni tarehe ya mwisho (deadline): jambo moja lazima litokee mahali fulani kwenye uwanja kabla hujafika kwenye bendera. Send it by Friday.
Until bendera maana yake unaendelea mpaka kwenye bendera, kisha unasimama. Ni mstari, si nukta: I'll wait until Friday.
Maneno mengine mengi ya wakati hufanya kazi kwa njia hiyo hiyo. Mengine yanaonyesha lini jambo linatokea (during the night), mengine yanapima kwa muda gani (for two hours), na mengine yanasema kama ulifika kwenye bendera wakati uliopangwa hasa (on time) au mapema vya kutosha kwa jambo jingine (in time). Kila neno linajibu swali tofauti kidogo — jifunze swali, na neno litakuwa rahisi.
Kwetu wazungumzaji wa Kiswahili, changamoto ni kwamba neno moja la Kiswahili mara nyingi hufanya kazi ya maneno mawili ya Kiingereza. Wakati hutumika kwa nomino na kwa kishazi (during na while); kwa wakati hutumika kwa on time, na mara nyingine hata pale Kiingereza kinaposema in time; na mpaka / hadi katika mazungumzo hutumika mara nyingine hata kwa tarehe ya mwisho.
Kiswahili na Kiingereza
Kiswahili kina njia nzuri za kutofautisha mengi ya haya: kufikia / ifikapo / kabla ya kwa by, mpaka / hadi kwa until, kuwahi kwa in time. Tatizo ni pale neno moja la Kiswahili linapolingana na maneno mawili ya Kiingereza.
| Kiswahili | Swali | Kiingereza |
|---|---|---|
| Tuma ripoti kufikia Ijumaa. / kabla ya Ijumaa | si baadaye kuliko lini? | Send the report by Friday. |
| Nitasubiri mpaka Ijumaa. / hadi Ijumaa | mpaka lini, bila kusimama? | I'll wait until Friday. |
| Niliishi Dublin kwa miaka mitatu. | kwa muda gani? | I lived in Dublin for three years. |
| Umeme ulikatika wakati wa dhoruba. | lini? (+ nomino) | The power went off during the storm. |
| Mtu aliiba baiskeli yangu wakati nilipokuwa maktaba. | lini? (+ kishazi) | Someone stole my bike while I was in the library. |
| Ndege ilitua kwa wakati. | bila kuchelewa | The flight landed on time. |
| Tuliwahi basi la mwisho. | mapema vya kutosha | We arrived just in time to catch the last bus. |
| mwishoni mwa filamu | sehemu ya mwisho | at the end of the film |
| Mwishowe / hatimaye, tulichukua teksi. | hatimaye | In the end, we took a taxi. |
Mambo mawili ya kuzingatia. Kwanza, wakati (au -po-: nilipokuwa) hufanya kazi ya during na while, lakini Kiingereza kinachagua kulingana na kinachofuata: during + nomino, while + kishazi (kiima + kitenzi). Pili, mwishoni ina -ni ya mahali, ambayo wengi huifikiria kama "in", lakini Kiingereza husema at the end of; in the end ni mwishowe / hatimaye.
Muundo
Tarehe za mwisho na vipindi
| Neno | Hufuatwa na | Linajibu swali gani | Mfano |
|---|---|---|---|
| by | wakati / tarehe | si baadaye kuliko lini? | Please reply by Monday. |
| by the time | kishazi | si baadaye kuliko tukio gani? | By the time we arrived, the shop was closed. |
| until / till | wakati / tarehe au kishazi | mpaka lini (bila kusimama)? | I'll be here until six. / Wait until I call. |
| within | kipindi | ndani ya kipindi gani? | We'll answer within 24 hours. |
| from… to / until | nyakati mbili | kuanzia lini, mpaka lini? | The shop is open from 9 to 5. |
| for | kipindi | kwa muda gani? | I lived there for three years. |
| during | nomino (tukio au kipindi) | lini? | I fell asleep during the film. |
| while | kishazi | lini? | I fell asleep while I was watching the film. |
| as | kishazi | lini? (wakati ule ule) | As I was leaving, the phone rang. |
Misemo isiyobadilika
| Msemo | Maana | Mfano |
|---|---|---|
| on time | wakati uliopangwa, bila kuchelewa (kwa wakati) | The train left on time. |
| in time (for… / to…) | mapema vya kutosha (kuwahi) | We got there in time for the start. |
| at the end (of…) | kwenye sehemu ya mwisho ya kitu (mwishoni mwa) | at the end of the film / the street / May |
| in the end | hatimaye, baada ya muda, mabadiliko au matatizo (mwishowe) | In the end, we took a taxi. |
Till ina maana sawa na until, na si rasmi sana. Katika Kiingereza cha Marekani (US English), Monday through Friday = kuanzia Jumatatu hadi Ijumaa, pamoja na Ijumaa.
Matumizi
1by = si baadaye kuliko (tarehe ya mwisho)
Tumia by + wakati pale jambo linapopaswa kutokea kabla ya au wakati huo. Kinachojalisha ni tarehe ya mwisho tu, si kitendo kinachukua muda gani. Kwa Kiswahili: kufikia, ifikapo, kabla ya. By then = si baadaye kuliko wakati huo (kufikia wakati huo).
2until = kuendelea mpaka wakati fulani
Tumia until (au till) pale hali inapoendelea mpaka wakati fulani, kisha inasimama: mpaka / hadi. Katika hasi, not… until maana yake "si kabla ya": kitendo kinaanza wakati huo. Kiswahili hufanya vivyo hivyo: Haifunguliwi mpaka saa nne = inafunguliwa saa nne.
3by the time, within, from… to
By the time + kishazi hufanya kazi kama by, lakini tarehe ya mwisho ni tukio: kufikia wakati…, tulipofika…. Baada ya by the time + Past Simple, kitendo cha mapema mara nyingi kiko katika Past Perfect (tazama B1-03). Within + kipindi = ndani ya kipindi hicho, si baada ya mwisho wake. From… to / until inatoa mwanzo na mwisho: kuanzia… hadi….
4for, during, while
For + kipindi linajibu kwa muda gani? (kwa siku tatu, kwa miaka mitatu). During + nomino linajibu lini? — wakati fulani ndani ya tukio au kipindi hicho, au muda wake wote (wakati wa). While hufanya kazi sawa na during, lakini hufuatwa na kishazi (kiima + kitenzi): wakati nilipokuwa…. Tazama A2-02 kwa while katika masimulizi.
5on time na in time
On time = wakati uliopangwa hasa, bila kuchelewa — kwa ratiba, mikutano na miadi: kwa wakati. In time = mapema vya kutosha kufanya jambo au kuwa tayari kwa jambo: kuwahi. Just in time = muda ulikuwa umebaki kidogo sana (tuliwahi chupuchupu); not in time = kuchelewa (hatukuwahi).
6at the end (of) na in the end
At the end (of) ni nukta: sehemu ya mwisho ya kitu — filamu, barabara, mwezi: mwishoni mwa. In the end maana yake "hatimaye", baada ya muda, mabadiliko, majadiliano au matatizo: mwishowe, hatimaye. Mara nyingi huanza sentensi.
7as = while / when (mambo mawili kwa wakati mmoja)
As + kishazi inaweza kumaanisha while au when: mambo mawili yanatokea wakati mmoja, au jambo moja linatokea wakati jingine linaendelea. Ni ya kawaida katika masimulizi, na ni ya maandishi zaidi kidogo kuliko while. Kwa Kiswahili mara nyingi ni -po- au -ki-: nilipokuwa ninaondoka, akitembea. Just as = wakati huo huo hasa. (As ina maana nyingine pia, kwa mfano sababu — tazama B1-27.)
Makosa ya Kawaida
Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
1. Wakati → "during" mbele ya kishazi. Kwa Kiswahili, wakati hufuatwa na nomino (wakati wa mkutano) na pia na kishazi (wakati tulipokuwa tunakula). Kiingereza kina maneno mawili: during + nomino, while + kiima + kitenzi.
2. Kwa muda wa → "during" + idadi. Umeme ulikatika kwa muda wa saa tatu — neno muda (time) linaweza kukufanya ufikirie during. Lakini idadi ya saa, siku au miaka inajibu "kwa muda gani?", kwa hiyo ni for.
3. Mpaka / hadi kwa tarehe ya mwisho. Katika mazungumzo tunasema mara nyingine Lipa ada mpaka tarehe thelathini kumaanisha "si baadaye kuliko tarehe thelathini". Kiingereza hakiruhusu until hapa: kulipa ni kitendo kimoja, kwa hiyo ni by. Jiulize: kinaendelea muda wote, au kinatokea mara moja kabla ya wakati huo?
4. Kwa wakati kwa kila hali → "on time" badala ya "in time". Kwa wakati = on time (kulingana na ratiba). Lakini kuwahi — kufika mapema vya kutosha kufanya jambo fulani — ni in time.
5. Mwishoni → "in the end of". -ni ya mahali katika mwishoni inaweza kukufanya useme in. Lakini sehemu ya mwisho ya kitu ni at the end of; in the end (bila of) ni mwishowe / hatimaye.
Usichanganye
by na until — By = kitendo kimoja kabla ya au wakati wa tarehe ya mwisho (kufikia). Until = hali inayoendelea mpaka wakati fulani (mpaka).
in + kipindi na within + kipindi — In two days kwa kawaida maana yake "siku mbili kuanzia sasa" (baada ya siku mbili). Within two days maana yake "wakati fulani ndani ya siku hizo mbili, si baadaye" (ndani ya siku mbili).
in the end na at last — In the end = hatimaye, baada ya mabadiliko au matatizo (mwishowe). At last = hatimaye, baada ya kusubiri kwa muda mrefu, kwa faraja (hatimaye! / mwishowe!). Kiswahili kinaweza kutumia hatimaye kwa zote mbili, lakini Kiingereza kinazitofautisha.
Tahajia na Matamshi
- until ina l moja mwishoni; till ina mbili. Zote ni sahihi; till si rasmi sana. Epuka untill na 'til katika maandishi rasmi.
- until /ʌnˈtɪl/: msisitizo uko kwenye silabi ya pili: "un-TIL". Kiswahili huweka msisitizo kwenye silabi ya pili kutoka mwisho, kwa hiyo tunaelekea kusema "UN-til". Na usiongeze irabu mwishoni ("untili").
- during /ˈdjʊərɪŋ/ (UK), /ˈdʊrɪŋ/ (US) — msisitizo kwenye silabi ya kwanza. Mwisho ni /ŋ/ ya ng'ombe, bila g inayosikika wala irabu baada yake.
- within /wɪˈðɪn/ — msisitizo kwenye silabi ya pili: "wi-THIN". Sauti /ð/ ni ile ya dh katika dhahabu: ncha ya ulimi kati ya meno, sauti ikitetemeka. Kama wewe hutamka dh kama z, jizoeze hapa: "wizin" si sahihi.
- Katika on time na in time, msisitizo uko kwenye time. Katika in the end, sisitiza end, na usiongeze irabu baada ya d ("endi"). Kabla ya irabu, the katika at the end of hutamkwa /ði/: sauti ya dh ya dhahabu, kisha /i/.
Kanuni ya Dhahabu
By = si baadaye kuliko (tarehe ya mwisho ya kitendo kimoja: kufikia); until = muda wote mpaka wakati fulani (mpaka). For = kwa muda gani; during + nomino / while + kishazi = lini (wakati wa / wakati…). On time = bila kuchelewa (kwa wakati); in time = mapema vya kutosha (kuwahi). At the end of kitu = sehemu yake ya mwisho (mwishoni mwa); in the end = hatimaye (mwishowe).
Mazoezi
A. Muundo
Kamilisha sentensi kwa neno sahihi.
-
I fell asleep ___ the film. …
-
I fell asleep ___ I was watching the film. …
-
She has lived in Lisbon ___ ten years. …
-
You must return the form ___ 30 days. …
-
The bank is open 9 a.m. 4 p.m.
-
The essay must be handed in ___ Friday. …
B. Maana
Chagua jibu linalolingana na maana.
-
Chagua jibu sahihi: I'll stay in bed … ten.
-
Chagua jibu sahihi: The plane took off …, at 7.30 exactly.
-
Chagua jibu sahihi: We got to the station … to buy a coffee before the train left.
-
Chagua jibu sahihi: … we decided not to go.
-
Chagua jibu sahihi: The shop doesn't open … ten.
-
Chagua jibu sahihi: … I was getting off the bus, I saw my old teacher.
C. Tafuta Kosa
Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.
-
I have to finish this essay until Monday.
-
We stayed in Paris during a week.
-
My office is at the end of the corridor.
-
In the end of the year, we have a big party.
D. Katika Muktadha
Jaza neno au maneno sahihi ya wakati.
Hi Ana! Sorry I didn't reply — my phone was off 17 the whole flight. We landed 18, at 6.10 exactly, but then we waited for our bags 19 almost an hour! 20 the time we got to the hotel, it was nearly nine. We were tired, but we went out anyway and got to the restaurant just 21 before the kitchen closed. We're staying here 22 Sunday. Can you send me your address 23 Friday? I want to send you a postcard!
E. Zamu Yako
Andika kwa Kiingereza.
-
Andika kuhusu jambo ambalo lazima ulifanye kufikia wakati fulani wiki hii, na jambo utakalofanya mpaka wakati fulani.
-
Andika kuhusu uamuzi uliochukua muda mrefu. Tumia in the end.flat (UK) = apartment (US)
F. Marudio Mchanganyiko
Rudia masomo yaliyotangulia.
-
A1-20 At, On, In kwa Muda: Vihusishi vya Wakati kwa Kiswahili I usually go swimming ___ Monday mornings. …
-
A2-27 Zero na First Conditional kwa Kiswahili: If, Unless na When (Kama, -ki-, -sipo-) I'll call you as soon as I (arrive).
-
B1-03 Past Perfect kwa Kiswahili: Nilikuwa Nimeshaondoka (I Had Already Left) When we got to the cinema, the film already (start).
Majibu
A. Muundo
- during
- while
- for
- within
- from … to / from … until / from … till / between … and
- by
B. Maana
- until
- on time
- in time
- In the end
- until
- As
C. Tafuta Kosa
- I have to finish this essay by Monday. / I have to finish this essay before Monday.
- We stayed in Paris for a week.
- ✓ My office is at the end of the corridor.
- At the end of the year, we have a big party.
D. Katika Muktadha
- during / for
- on time
- for
- By
- in time
- until / till / through
- by / before
E. Zamu Yako
- I have to pay my phone bill by Thursday. On Saturday I'm going to stay at home until lunchtime.
- We looked at ten flats. In the end, we chose the small one near the park.
F. Marudio Mchanganyiko
- on
- arrive / have arrived
- had … started
