Narrative Tenses oʻzbekcha: ingliz tilida hikoyani qanday aytib berish mumkin?
Telling Stories: Narrative Tenses
Bu sahifada
Maqsad
Bu darsdan keyin siz oʻtmishdagi voqeani hikoya qilib bera olasiz: asosiy voqealar uchun Past Simple (oddiy oʻtgan zamon), fon uchun Past Continuous (oʻtgan davomli zamon), oldinroq boʻlgan voqea va harakatlar uchun Past Perfect (uzoq oʻtgan zamon) va uning davomli shaklini ishlatasiz. Hikoyani then, suddenly, meanwhile va eventually kabi bogʻlovchi soʻzlar bilan ulay olasiz.
Asosiy gʻoya
Yaxshi hikoya filmdagi sahnaga oʻxshaydi. Unda harakat bor: ketma-ket sodir boʻlib, syujetni oldinga suradigan voqealar. Manzara bor: harakat atrofida allaqachon davom etayotgan narsalar, yaʼni ob-havo, odamlar, kimdir nima qilayotgani. Baʼzan esa orqaga qaytish (flashback) ham boʻladi: sahnadan oldin sodir boʻlgan voqeaga qisqa sakrash.
Ingliz tili bu vazifalarning har biriga alohida zamon beradi:
- Past Simple = harakat (I opened the door.)
- Past Continuous = manzara (It was raining.)
- Past Perfect = orqaga qaytish (Someone had left a note.), davom etib kelgan harakat uchun esa Past Perfect Continuous (She had been crying.)
Bu uchala zamonni siz allaqachon bilasiz (A1-28, A2-01, B1-03). Bu dars ularni birga ishlatish haqida: tinglovchi hikoyaning asosiy chizigʻi qayerda, fon qayerda va nima oldinroq boʻlganini doim bilib tursin.
Oʻzbek va ingliz tillari
Yaxshi xabar: oʻzbek tilida ham bu uch qatlam bor. Voqea uchun -di («ochdim»), fon uchun -yotgan edi yoki -ardi («yomgʻir yogʻayotgan edi», «qushlar sayrardi»), oldinroq boʻlgan voqea uchun -gan edi («ketgan edi»). Farq shundaki, oʻzbekchada oldinroq boʻlgan voqeani keyin bilib qolsak, koʻpincha -gan ekan yoki -ibdi / -ibman ishlatamiz: «Noutbukimni poyezdda qoldiribman». Bu shakllar «endi bildim» degan maʼnoni beradi. Ingliz tilida bunday maxsus shakl yoʻq: realise, find out, see that dan keyin oddiygina had + past participle keladi. Yana bir farq: «bir soatdan beri kutayotgan edi» inglizchada had been waiting for an hour boʻladi, since an hour emas.
| Oʻzbekcha | Hikoyadagi vazifasi | Inglizcha |
|---|---|---|
| Toʻsatdan bir ayol yugurib oldimga keldi. | asosiy voqea | Suddenly, a woman ran up to me. |
| Yomgʻir sharros quyayotgan edi. | fon | It was raining heavily. |
| Odamlar kafe oldida oʻtirishardi. | fon (-ardi) | People were sitting outside the café. |
| U ilgari hech qachon koʻpchilik oldida gapirmagan edi. | oldinroq boʻlgan voqea | She had never spoken in public before. |
| Qarasam, noutbukimni poyezdda qoldirgan ekanman. | keyin bilib qolingan oldingi voqea | I realised I had left my laptop on the train. |
| U bir soatdan beri kutayotgan edi. | oʻtmishdagi paytgacha davom etgan harakat | She had been waiting for an hour. |
| Yuzini koʻrishim bilan tushundim. | darhol keyin | As soon as I saw her face, I knew. |
| Sohil boʻylab ketayotganimizda shisha topib oldik. | fon + voqea, bitta gap | While we were walking along the beach, we found a bottle. |
Tuzilish
Hikoya zamonlari
| Hikoyadagi vazifasi | Zamon | Shakl | Misol |
|---|---|---|---|
| Asosiy voqealar (tartib bilan) | Past Simple | feʼl + -ed / notoʻgʻri feʼl | She picked up the phone. |
| Fon, davom etayotgan harakat | Past Continuous | was / were + -ing | It was getting dark. |
| Oldinroq boʻlgan voqea (orqaga qaytish) | Past Perfect | had + past participle | She had forgotten her charger. |
| Oldinroq davom etgan harakat | Past Perfect Continuous | had been + -ing | She had been driving for hours. |
Vaqt bogʻlovchilari
| Vazifasi | Bogʻlovchilar | Misol |
|---|---|---|
| Boshlanish | first | First, we checked in. |
| Keyingi qadam | then, after that, next | Then we went to the beach. |
| Darhol keyin | as soon as + ergash gap | As soon as I sat down, my phone rang. |
| Ayni paytda, boshqa joyda | meanwhile | Meanwhile, my sister was waiting at home. |
| Kutilmaganda | suddenly | Suddenly, the lights went out. |
| Uzoq vaqt yoki koʻp muammodan keyin | eventually | Eventually, the train arrived. |
Qoʻllanish
1Past Simple: asosiy voqealar
Hikoyaning asosiy voqealari Past Simple da, sodir boʻlgan tartibda keladi. Har biri hikoyani bir qadam oldinga suradi. Oʻzbekchadagi ketma-ket -di shakllari bilan bir xil.
2Past Continuous: fon
Sahnani tasvirlash uchun Past Continuous ishlating: ob-havo, muhit, asosiy voqea sodir boʻlganda odamlar nima qilayotgani A2-02. Oʻzbekchada bu yerda -yotgan edi ham, -ardi ham keladi; inglizchada ikkalasi ham was / were + -ing.
3Past Perfect: hikoya vaqtidan oldingi voqealar
Hikoya oʻrtasida undan ham oldinroq boʻlgan narsani eslatish kerak boʻlsa, Past Perfect ishlating. U ayniqsa realise, find out, discover, notice, see that kabi feʼllardan keyin koʻp keladi. Oʻzbekchada bu joyda koʻpincha «-gan ekan», «-ibman» deymiz; inglizchada esa had + past participle.
4Past Perfect Continuous: davom etib kelgan harakat
Hikoyadagi biror paytgacha maʼlum vaqt davom etgan harakat uchun had been + -ing ishlating. U koʻpincha holatni tushuntiradi (she was tired) yoki asosiy voqea sodir boʻlganda harakat qancha davom etganini koʻrsatadi. Bu Present Perfect Continuous ning oʻtgan zamondagi varianti B1-01; B1-03 ga ham qarang. Oʻzbekchadagi «… dan beri … -yotgan edi» shu shaklga toʻgʻri keladi.
5Asosiy voqealarni bogʻlash: first, then, after that, as soon as
Bogʻlovchilar asosiy voqealarning tartibini koʻrsatadi. As soon as «darhol keyin» degani, undan keyin ega va feʼl keladi. Oʻzbekchadagi -ishim bilan («koʻrishim bilan») shunga juda yaqin.
6Ritmni oʻzgartirish: suddenly, meanwhile, eventually
Suddenly kutilmagan voqeani boshlab beradi (odatda Past Simple bilan). Meanwhile boshqa joyda ayni paytda sodir boʻlayotgan narsaga oʻtadi («bu orada»). Eventually «uzoq vaqtdan yoki koʻp muammolardan keyin» degani («oxir-oqibat»); u «ehtimol» degani emas.
7Bitta hikoya, uchala zamon
Mana har bir zamon oʻz vazifasini bajaradigan qisqa hikoya.
Keng tarqalgan xatolar
Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
1. «… dan beri … -yotgan edi» → since + Past Continuous. Oʻzbekchada «Otam zavodda oʻn yildan beri ishlayotgan edi» deymiz. Soʻzma-soʻz tarjima qilsak, since ten years va Past Continuous chiqadi. Inglizchada davomiylik for bilan aytiladi (since faqat boshlanish nuqtasi bilan: since 2015), shakl esa had been + -ing.
2. «-gan ekan», «-ibman» → Past Simple. «Mehmonxonaga kelsam, zaryadlagichni uyda unutibman» gapida «unutibman» oldinroq boʻlgan voqeani bildiradi. Inglizchada buni Past Simple bilan aytib yuboramiz. Bu norasmiy nutqda uchraydi, lekin hikoyada voqealar tartibi chalkashadi: had + past participle ishlating.
3. Fondagi «-ardi» → Past Simple. Oʻzbekcha hikoyada fon koʻpincha -ardi bilan beriladi: «Sozandalar chalardi, hamma raqsga tushardi». Bu shaklni Past Simple bilan oʻgirsak, harakat biz kelganimizdan keyin boshlangandek eshitiladi. Fon uchun was / were + -ing.
4. «U» → he yoki she. Oʻzbekchada «u» erkakni ham, ayolni ham bildiradi. Uzun hikoyada bu ayniqsa xavfli: bir gapda she, keyingisida he boʻlib qoladi va tinglovchi kim haqida gap ketayotganini tushunmay qoladi.
Adashtirmang
Fon va voqea — Bitta feʼl vazifasiga qarab fon ham, voqea ham boʻlishi mumkin. Oʻzbekchada ham farq bor: «yigʻlayotgan edi» (fon) va «yigʻlab yubordi» (voqea).
while va meanwhile — While bitta gap ichida ikki ergash gapni ulaydi («-yotganimda»); meanwhile esa boshqa joy yoki boshqa odam haqidagi yangi gapni boshlaydi («bu orada»). A2-02 ga qarang.
eventually va finally — Eventually uzoq yoki qiyin jarayonni taʼkidlaydi («oxir-oqibat»). Finally roʻyxatdagi oxirgi qadamni yoki kutishning tugaganini ham bildiradi («nihoyat»). (At the end va in the end: B1-31 ga qarang.)
first va at first — First = ketma-ketlikdagi birinchi qadam («avval»). At first = boshida, biror narsa oʻzgarishidan oldin («avvaliga»).
Imlo va talaffuz
- Hikoyada was va were odatda kuchsiz aytiladi: /wəz/, /wə/ (UK), /wər/ (US). Oʻzbek tilida unlilar toʻliq aytiladi, shuning uchun was ni har safar aniq «vas» deb aytish odati bor; bunday qilmang. It was raining bitta oqimda, urgʻu rain ga tushadi.
- had ham kuchsiz yoki qisqargan shaklda keladi: I'd left, she'd forgotten. Orqaga qaytishni eshitish uchun /d/ tovushiga quloq soling. Koʻp oʻzbekzabonlar soʻz oxiridagi jarangli undoshni jarangsiz aytadi; I'd dagi /d/ ni aniq ayting, aks holda I'd left xuddi I left kabi eshitiladi.
- -ed qoʻshimchasi: jarangsiz tovushlardan keyin /t/ (walked, picked), jarangli tovushlardan keyin /d/ (opened, arrived), t va d dan keyin /ɪd/ (waited, decided). Yozilganidek oʻqib, walked ga qoʻshimcha boʻgʻin qoʻshmang: u bir boʻgʻinli soʻz.
- Yozuvda gap boshidagi bogʻlovchidan keyin odatda vergul qoʻyiladi: Suddenly, the lights went out. then kabi qisqa bogʻlovchilardan keyin vergul ixtiyoriy.
- eventually /ɪˈventʃuəli/: urgʻu ikkinchi boʻgʻinga tushadi. Oʻzbek tilidagi kabi oxirgi boʻgʻinga urgʻu bermang.
Oltin qoida
Nima boʻlganini Past Simple, nima davom etayotganini Past Continuous, nima undan oldin boʻlib oʻtganini Past Perfect bilan ayting. Tinglovchini hikoya boʻylab bogʻlovchi soʻzlar bilan yetaklang. Esda tuting: «-gan ekan / -ibman» kabi oldinroq boʻlgan voqea = had + past participle; «… dan beri … -yotgan edi» = had been + -ing + for.
Mashqlar
A. Tuzilish
Qavs ichidagi feʼlni toʻgʻri shaklda yozing.
-
It (snow) when we left the house, so we took the car.
-
When I got to the cinema, the film already (start).
-
I (take) a photo, (post) it online and went to bed.
-
While she (wait) for the bus, she met an old school friend.
-
I didn't know anyone at the party because I never (meet) them before.
-
She was exhausted because she (drive) for nine hours. (continuous)
B. Maʼno
Vaziyatga mos javobni tanlang.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: …, a dog ran into the road.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: We searched for hours and … found the ring under the sofa.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: … I opened the door, the cat ran out.
-
"The baby was crying when I came in." Men kirganim uchun chaqaloq yigʻlay boshladimi? …
-
Toʻgʻri javobni tanlang: … the job was hard, but it got easier.
C. Xatoni toping
Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni yozing yoki correct deb yozing.
-
When I got home, I saw that someone has broken the window.
-
Meanwhile I was sleeping, the storm destroyed the fence.
-
As soon as I will arrive, I called my mum.
-
It was getting dark when we finally reached the hotel.
D. Kontekstda
Hikoyani toʻldiring. Qavs ichidagi feʼlni toʻgʻri shaklda yozing yoki qavs ichidagi soʻzlardan birini tanlang.
It was a sunny morning and the birds 16 (sing). I 17 (walk) through the park when I saw a small dog. It looked hungry, so I 18 (give) it some of my sandwich. Its collar had a phone number on it, so I called. The owner was so happy! The dog 19 (run) away from her house two days before, and it 20 (sleep) in the park since then. 21 (Eventually / Meanwhile), she arrived in her car and took the dog home.
E. Sizning navbatingiz
Ingliz tilida yozing.
-
Hikoyaning dastlabki ikki gapini yozing. Fon uchun Past Continuous ishlating.
-
Hikoyangizni davom ettiring: bitta asosiy voqea va bitta orqaga qaytish (flashback) qoʻshing.
F. Aralash takrorlash
Oldingi darslarni takrorlang.
-
B1-03 Past Perfect oʻzbekcha: «ketgan edi» = had left. Oʻtmishdan oldingi oʻtmish It was the first time I (see) snow.
-
A2-34 Phrasal verbs oʻzbekcha: get up, put on, turn off, give up va boshqa eng kerakli frazali feʼllar It was cold, so I put my coat .
-
A2-33 Who called you? Who did you call? Ega va toʻldiruvchi haqidagi savollar oʻzbekcha Who (find) the wallet? (past)
Javoblar
A. Tuzilish
- was snowing
- had … started
- took … posted
- was waiting
- had … met
- had been driving / 'd been driving
B. Maʼno
- Suddenly
- eventually
- As soon as
- no
- At first
C. Xatoni toping
- When I got home, I saw that someone had broken the window.
- While I was sleeping, the storm destroyed the fence.
- As soon as I arrived, I called my mum.
- ✓ It was getting dark when we finally reached the hotel.
D. Kontekstda
- were singing
- was walking
- gave
- had run / ran
- had been sleeping / had slept
- Eventually
E. Sizning navbatingiz
- It was late at night and everyone was sleeping. I was reading in bed.
- Suddenly, I heard a noise downstairs. I had forgotten to lock the back door!
F. Aralash takrorlash
- had seen
- on
- found
