Passive Voice kwa Kiswahili: Kauli ya Kutendwa (Is Made, Was Built)
The Passive: Present and Past Simple
Katika ukurasa huu
Lengo
Baada ya somo hili, utaweza kutumia kauli ya kutendwa (passive voice) katika Present Simple na Past Simple — is made, was built — kutunga sentensi hasi na maswali, kuongeza by + mtendaji pale inapofaa, na kuamua lini passive ni bora kuliko active.
Wazo Kuu
Kila kitendo kina mtendaji — mtu au kitu kinachokifanya — na mara nyingi mtendwa — kitu kinachoathiriwa na kitendo. Katika sentensi ya kawaida, ya active (kauli ya kutenda), mtendaji anakuja kwanza: Someone stole my bike.
Lakini je, kama hujui nani alifanya, au hujali? Unachotaka kuzungumzia kwa kweli ni baiskeli yako. Passive (kauli ya kutendwa) inageuza sentensi, ili mtendwa aje kwanza na kuwa kiima: My bike was stolen.
Fikiria kamera. Katika sentensi ya active, kamera inamwelekea mtendaji. Katika sentensi ya passive, kamera inageuka na kumwelekea mtendwa. Mara nyingi mtendaji anatoweka kabisa kwenye picha. Kama mtendaji ni muhimu, unaweza kumwongeza mwishoni kwa by.
Ndiyo sababu passive ni ya kawaida sana katika habari, historia, sayansi na maelekezo: msisitizo uko kwenye tukio na kitu kilichoathiriwa, si kwa mtu aliyehusika.
Habari njema kwetu: Kiswahili kinatumia kauli ya kutendwa sana, hata zaidi ya Kiingereza: iliibiwa, ilijengwa, nilizaliwa, hukusanywa. Kwa hiyo wazo si geni. Tofauti ni umbo: Kiswahili huweka -w- ndani ya kitenzi kimoja, lakini Kiingereza kinahitaji maneno mawili: be + past participle.
Kiswahili na Kiingereza
Kiswahili hujenga kauli ya kutendwa kwa kiambishi -w- (-iw- / -ew-) ndani ya kitenzi, na wakati unaonyeshwa na -li-, hu-, -na- au -me- kwenye kitenzi hicho hicho. Mtendaji huja baada ya na. Kiingereza kinagawa kazi: be (is, are, was, were) inaonyesha wakati, na past participle inabeba maana. Mtendaji huja baada ya by — si with, ingawa na ya Kiswahili inaweza kumaanisha with pia.
| Kiswahili | Maana | Kiingereza |
|---|---|---|
| Simu yangu iliibiwa. | zamani, mtendaji hajulikani | My phone was stolen. |
| Takataka hukusanywa kila Jumanne. | mazoea | Rubbish is collected every Tuesday. |
| Maktaba ilibuniwa na msanifu majengo. | mtendaji muhimu | The library was designed by an architect. |
| Nilizaliwa mwaka 1995. | kuzaliwa | I was born in 1995. |
| Meza hii imetengenezwa kwa mbao. | kitu kimetengenezwa kwa nini | This table is made of wood. |
| Duka lilikuwa limefungwa. / Duka lilifungwa na polisi. | hali / kitendo | The shop was closed. (hali au kitendo) |
Mambo matatu. Kwanza, imetengenezwa ina -me-, lakini Kiingereza husema is made, si has been made. Pili, Kiswahili kinatofautisha hali (lilikuwa limefungwa) na kitendo (lilifungwa), lakini Kiingereza kinatumia was closed kwa yote mawili; muktadha unaamua. Tatu, vitenzi vyenye -ik- (kuvunjika, kutokea, kufanyika) si passive: ajali ilitokea = the accident happened, si was happened.
Muundo
be + past participle — be inaonyesha wakati; past participle A2-16 haibadiliki.
| Wakati | Active | Passive |
|---|---|---|
| Present Simple | They make these phones in Korea. | These phones are made in Korea. |
| Present Simple | Someone cleans the office every day. | The office is cleaned every day. |
| Past Simple | Someone stole my bike. | My bike was stolen. |
| Past Simple | They cancelled the flights. | The flights were cancelled. |
Hasi, maswali na majibu mafupi — ni be tu inayobadilika; usiongeze do / does / did.
| Present Simple | Past Simple | |
|---|---|---|
| Chanya | It is made of glass. | They were invited. |
| Hasi | It isn't made of glass. | They weren't invited. |
| Swali la yes/no | Is it made of glass? | Were they invited? |
| Swali la where, when… | Where is it made? | When was it built? |
| Majibu mafupi | Yes, it is. / No, it isn't. | Yes, they were. / No, they weren't. |
Active → passive kwa hatua tatu
| Hatua | Mfano |
|---|---|
| 1. Shamirisho (object) la sentensi ya active linakuwa kiima. | They built the bridge in 1890. → The bridge… |
| 2. Ongeza be katika wakati ule ule wa kitenzi cha active + past participle. | The bridge was built… |
| 3. Ongeza by + mtendaji pale tu inapofaa. | The bridge was built in 1890. |
Kwa kawaida, vitenzi vyenye shamirisho tu ndivyo vinaweza kuwa passive: Someone opened the door → The door was opened. Vitenzi visivyo na shamirisho, kama happen, arrive, die, exist, havina passive.
Matumizi
1Mtendaji hajulikani
Tumia passive pale usipojua nani alifanya kitendo.
2Mtendaji yuko wazi au si muhimu
Kama kila mtu anajua nani hufanya kitendo, au haijalishi, usimtaje.
3By + mtendaji — pale tu inapofaa
Ongeza by + mtendaji (Kiswahili: na + mtendaji) pale inapotoa habari mpya au muhimu. Mara nyingi huja mwishoni, mahali habari muhimu zaidi zinapokaa.
4Michakato na maelekezo
Maelezo ya jinsi kitu kinavyotengenezwa au kufanywa mara nyingi hutumia passive ya Present Simple.
5Habari na historia
Habari na historia hutumia passive kusisitiza tukio, mahali au watu walioathiriwa.
6Be born
Be born daima ina umbo la passive. Tumia was / were born kwa kuzaliwa kwa mtu, na am / is / are born kwa ukweli wa jumla tu. Kiswahili kina neno moja (nilizaliwa); Kiingereza kinahitaji mawili: was + born.
Makosa ya Kawaida
Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
1. Nilizaliwa → "I born". Kwa Kiswahili, nilizaliwa ni neno moja lenye kila kitu ndani: mimi, wakati uliopita, passive. Kwa Kiingereza, born peke yake haitoshi: inahitaji was / were.
2. Na → "with" badala ya "by". Kwa Kiswahili, na hutambulisha mtendaji (ilijengwa na babu), lakini pia inamaanisha with au and. Kwa Kiingereza, mtendaji wa passive huja baada ya by. With inaonyesha chombo au mtu aliyeshiriki pamoja nawe.
3. Ilitokea / ilifanyika → "was happened / was occurred". Vitenzi vya -ik- kama tokea, fanyika, vunjika vinaweza kusikika kama passive, kwa hiyo wengi huongeza was. Lakini happen, occur, take place havina shamirisho na havina passive.
4. Nilipigiwa simu na mama → "I was called by my mother". Kiswahili hupenda sana passive, hata mtendaji anapojulikana na ni muhimu (nililetewa zawadi na rafiki). Kwa Kiingereza, mtendaji anapojulikana na ndiye habari kuu, active kwa kawaida ni ya asili zaidi.
Usichanganye
Active na passive — Tukio lile lile, msisitizo tofauti.
made of / made from / made by — of = malighafi unayoweza kuiona bado (kwa); from = malighafi ya asili, imebadilika sasa (kutokana na); by = mtendaji (na).
Kitendo cha passive na be + kivumishi (hali) — Baadhi ya past participles hufanya kazi pia kama vivumishi vinavyoeleza hali. Kiswahili kinatofautisha hapa; Kiingereza hakitofautishi.
Tahajia na Matamshi
- Past participles za kawaida huishia na -ed, zenye sauti tatu zile zile za Past Simple: cleaned /d/, cooked /t/, painted /ɪd/ ("PAINT-id"). Usiongeze irabu baada ya -ed: cooked ni silabi moja, si "ku-kedi".
- Tahajia hufuata sheria za Past Simple: stop → stopped, try → tried. Angalia cancelled (UK), canceled (US).
- Jifunze past participles zisizo za kawaida kama kundi: made, built, written, taken, sold, found, given, sent, known, spoken, stolen, broken, born.
- was na were ni dhaifu katika passive: It was built /ɪt wəz ˈbɪlt/ — "it wuz BILT". Msisitizo uko kwenye participle.
- built /bɪlt/ ina irabu fupi /ɪ/; u haitamkwi. Usiseme "builti" wala "bu-ilt".
- by haina msisitizo; mtendaji baada yake ndiye mwenye msisitizo: by a FRIEND.
Kanuni ya Dhahabu
Unataka kusisitiza kilichotokea au nani / nini kiliathiriwa? Tumia be + past participle (is made, was built) — kwa maneno mawili, ingawa Kiswahili kina neno moja (ilijengwa, nilizaliwa). Ongeza by + mtendaji (si with) pale tu mtendaji ni mpya au muhimu.
Mazoezi
A. Muundo
Kamilisha sentensi kwa passive, au badilisha sentensi kuwa passive.
-
These shoes (make) in Portugal.
-
The Eiffel Tower (build) between 1887 and 1889.
-
Where you born?
-
The windows (not clean) last week.
-
English (speak) in Canada?
-
Ibadilishe kuwa passive: Someone cleans the rooms every day.
-
Ibadilishe kuwa passive: My grandfather painted this picture.
-
Ibadilishe kuwa passive: Did they cancel the concert?
B. Maana
Chagua jibu linalolingana na maana.
-
Sentensi ipi ni bora katika ripoti ya habari?
-
Chagua jibu sahihi: Thousands of tourists … the castle every year.
-
Chagua jibu sahihi: This bag is made … leather.
-
Je, by the police inahitajika katika "The thief was arrested by the police"? …ni wazi nani hukamata wezi
C. Tafuta Kosa
Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.
-
My wallet stolen yesterday.
-
The house was build last year.
-
The meeting was happened on Monday.
-
Coffee is grown in Brazil.
D. Katika Muktadha
Kamilisha maandishi. Tumia passive ya kitenzi kilicho kwenye mabano.
Chocolate comes from cocoa beans. First, the beans 17 (take) out of the fruit. Then they 18 (dry) in the sun. After that, they 19 (send) to factories all over the world. Chocolate 20 (first / bring) to Europe in the 16th century, and at first it 21 (drink), not eaten!
E. Zamu Yako
Andika kwa Kiingereza kuhusu vitu vyako na mji wako.
-
Andika sentensi mbili kuhusu mahali kitu chako kilipotengenezwa, au nani alikitengeneza.
-
Andika sentensi mbili kuhusu historia ya mji wako kwa was built au was opened.
F. Marudio Mchanganyiko
Rudia masomo yaliyotangulia.
-
A2-16 Present Perfect kwa Kiswahili: Have You Ever…? (Umewahi…?) Have you ever (write) a poem?
-
A1-28 Past Simple (Irregular Verbs) kwa Kiswahili: Did, Didn't na Vitenzi 40 We (not / see) the film last night.
-
B1-09 Should Have, Could Have, Might Have kwa Kiswahili: Ulipaswa, Ungeweza na Majuto I (should / bring) a coat — it's freezing!
Majibu
A. Muundo
- are made
- was built
- were
- weren't cleaned / were not cleaned
- Is … spoken
- The rooms are cleaned every day.
- This picture was painted by my grandfather.
- Was the concert cancelled? / Was the concert canceled?
B. Maana
- Two people were injured in the crash.
- visit
- of
- no
C. Tafuta Kosa
- My wallet was stolen yesterday.
- The house was built last year.
- The meeting happened on Monday.
- ✓ Coffee is grown in Brazil.
D. Katika Muktadha
- are taken
- are dried
- are sent
- was first brought / was brought first
- was drunk
E. Zamu Yako
- My phone was made in China. My scarf was made by my aunt.
- The main bridge was built in 1920. Our first cinema was opened in 1954.
F. Marudio Mchanganyiko
- written
- didn't see / did not see
- should have brought / should've brought
