Can at Can't sa Ingles: Kakayahan, Pahintulot at Pakiusap
Can and Can't
Sa pahinang ito
Layunin
Pagkatapos ng araling ito, kaya mo nang sabihin kung ano ang kaya at hindi mo kaya gawin, humingi ng pahintulot (Can I…?), makiusap sa ibang tao (Can you…?), sabihin kung ano ang posible, at bigkasin ang can at can't para marinig ng kausap mo ang pagkakaiba.
Ang Pangunahing Ideya
Iisa ang malaking ideya ng can: posible ang isang bagay. Isipin mo ang traffic light. Ang can ang berdeng ilaw: bukas ang daan. Ang can't ang pulang ilaw: sarado ang daan.
Puwedeng berde ang ilaw dahil sa iba't ibang dahilan. Dahil may kakayahan ako (I can swim). Dahil may nagpahintulot (You can park here). Dahil ganoon gumagana ang mundo (You can buy tickets online). At ang Can you help me? ay talagang nagtatanong: "Berde ba ang ilaw para sa iyo?"
Ang can ay isang modal (modal verb) — isang espesyal na pantulong na pandiwa na nagdadagdag ng kahulugan sa pangunahing pandiwa. Hindi nagbabago ang mga modal tulad ng can: walang -s, walang to, walang do. I can, she can, they can — laging sinusundan ng base form: can swim, can help, can see.
Ang negatibo ay can't (o cannot). Sa tanong, ilipat lang ang can sa unahan: Can you drive?
Filipino at Ingles
Sa Filipino, iba't ibang salita ang gamit natin: marunong o kaya para sa kakayahan, puwede o maaari para sa pahintulot at posibilidad, at paki- para sa pakiusap. Sa Ingles, iisang can ang gumagawa ng lahat ng ito. Magandang balita: tulad ng puwede at kaya, hindi nagbabago ang can ayon sa simuno.
| Filipino | Ingles | Ano ang pagkakaiba |
|---|---|---|
| Marunong akong lumangoy. / Kaya kong lumangoy. | I can swim. | kakayahan: can + base form |
| Hindi ako marunong mag-drive. | I can't drive. | hindi marunong / hindi kaya → can't |
| Puwede ba akong umupo rito? | Can I sit here? | pahintulot: puwede ba ako → Can I |
| Bawal pumarada rito. | You can't park here. | bawal → can't |
| Pakiabot naman ng asin. | Can you pass the salt, please? | pakiusap: paki- → Can you…, please? |
| Puwedeng bumili ng tiket online. | You can buy tickets online. | posibilidad: walang simuno sa Filipino; sa Ingles, you |
| Marunong siyang magluto. | She can cook. / He can cook. | hindi nagbabago ang can; piliin ang he o she |
| Saan ako puwedeng mag-charge? | Where can I charge my phone? | sa Filipino, sumusunod ang ako sa saan; sa Ingles, can muna bago ang simuno |
Kaya kapag marunong, kaya, puwede o paki- ang nasa isip mo, malamang can ang kailangan mo sa Ingles.
Anyo
Positibo at negatibo
| Simuno | can / can't | Base form | Iba pa |
|---|---|---|---|
| I / you / we / they | can | speak | two languages. |
| he / she / it | can | swim | very well. |
| I / you / we / they | can't (cannot) | come | tonight. |
| he / she / it | can't (cannot) | drive. |
- Iisa ang anyo para sa lahat ng simuno: she can, hindi kailanman she cans.
- Walang to pagkatapos ng can: can go, hindi kailanman can to go.
- Karaniwang isinusulat bilang isang salita ang cannot. Can't ang karaniwang anyo sa pagsasalita at sa impormal na pagsulat.
Tanong na yes/no at maikling sagot
| Can | Simuno | Base form | Maikling sagot |
|---|---|---|---|
| Can | you | cook? | Yes, I can. / No, I can't. |
| Can | she | come to the party? | Yes, she can. / No, she can't. |
| Can | we | park here? | Yes, you can. / No, you can't. |
Tanong na may salitang pananong (Q-A-S-I, tingnan ang A1-16): ang can ang pantulong.
| Salitang pananong | can | Simuno | Base form + iba pa |
|---|---|---|---|
| What languages | can | you | speak? |
| Where | can | I | buy a SIM card? |
Gamit
1Kakayahan
Gamitin ang can / can't para sa mga kasanayan at mga bagay na kaya mong gawin. Para sa kakayahan sa nakaraan (I could swim when I was five), tingnan ang A2-24.
2Pahintulot
Gamitin ang Can I / Can we…? para itanong kung pinapayagan ang isang bagay. Gamitin ang You can / You can't para magbigay o tumanggi ng pahintulot, o para magsalita tungkol sa mga patakaran.
3Pakiusap
Gamitin ang Can you…? para makiusap sa isang tao. Idagdag ang please para maging magiliw ang tunog. Medyo mas magalang ang Could you…?: tingnan ang A2-23.
4Pangkalahatang Posibilidad
Gamitin ang can para sabihing posible ang isang bagay sa pangkalahatan — kung paano gumagana ang mga bagay, kung ano ang iniaalok ng isang lugar. Ang It can be… ay nangangahulugang "minsan ay…".
Karaniwang Mali
Mga Bitag para sa mga Pilipino
1. Borrow at lend. Dahil hiram ang ugat ng manghiram at magpahiram, madalas nating gamitin ang borrow para sa dalawa. Sa Ingles, borrow = ikaw ang tumatanggap (manghiram); lend = ikaw ang nagbibigay (magpahiram). Karaniwan ang pagkakamaling ito sa pakiusap na may can.
2. Pakibuksan ang ilaw = open the light? Sa Filipino, buksan at patayin ang ilaw. Sa karaniwang Ingles, turn on / turn off (o switch on / off) ang gamit sa ilaw, TV at aircon; ang open / close ay para sa pinto, bintana at kahon.
3. Tanong na hindi binabaligtad ang ayos. Sa Filipino, sumusunod agad ang panghalip sa salitang pananong: Anong oras tayo puwedeng mag-check in? Kapag isinalin nang ganito, nauuna ang simuno bago ang can. Sa Ingles, can muna, saka ang simuno. (Pero ang Puwede ba ako…? ay may parehong ayos ng Can I…? — walang problema roon.)
Huwag Ipagkamali
can at can't sa pagsasalita — Sa mabilis na pagsasalita, madalas mahirap marinig ang t ng can't. Pakinggan na lang ang patinig at ang diin (tingnan ang Baybay at Bigkas).
Can you…? at Do you…? — Nagtatanong ang Can you…? tungkol sa kakayahan; ang Do you…? naman tungkol sa gawi. Tingnan ang A1-13. Sa Filipino, makikita rin ito: Marunong ka bang…? at …ka ba?
can at could — Ang could ang past ng can para sa pangkalahatang kakayahan, at mas magalang na anyo para sa pakiusap. Tingnan ang A2-24 at A2-23.
Baybay at Bigkas
- Sa positibong pangungusap, karaniwang mahina at walang diin ang can: /kən/ — parang "kn". Nasa pangunahing pandiwa ang diin: I can swim /aɪ kən ˈswɪm/. Nakasanayan nating bigkasin nang buo ang bawat patinig, kaya madalas maging malakas na "ken" ang can — at parang can't ang naririnig ng kausap!
- Malakas at may diin ang can't: /kɑːnt/ (UK) — parang "kaant"; /kænt/ (US) — parang "kant". I can't swim.
- Sa maikling sagot at kapag nagbibigay-diin, malakas ang can: Yes, I can /kæn/.
- Sa simula ng tanong, karaniwang mahina ang can: Can you help me? /kən jə ˈhelp miː/.
- Sa UK English, nasa patinig ang pangunahing pagkakaiba: mahinang /ə/ at mahabang /ɑː/. Sa US English, iisa ang patinig ng can (kapag may diin) at can't, ang /æ/, kaya pakinggan ang diin at ang maikling hinto sa dulo ng can't. Bukang-buka ang bibig sa /æ/, mas malapad kaysa sa e natin.
- Cannot /ˈkænɒt/ (UK), /ˈkænɑːt/ (US).
Gintong Tuntunin
Hindi kailanman nagbabago ang can, at sinusundan ito ng base form: I can go, she can go. Can you go? I can't go. Walang -s, walang to, walang do. Marunong, kaya, puwede o paki-? Kadalasan, can ang sagot.
Mga Pagsasanay
A. Anyo
Piliin o isulat ang tamang anyo.
-
She ___ … play the guitar.
-
I can ___ … a horse.
-
Gawing tanong: you / can / swim
-
Gawing negatibo: We can park here.
-
"Can your brother drive?" "No, he ."
-
Ayusin ang mga salita: can / where / I / a taxi / get / ?
B. Kahulugan
Isulat kung ability, permission, request o possibility ang gamit ng can.
-
Ability, permission, request o possibility? "Can you close the door, please?"
-
Ability, permission, request o possibility? "You can see the mountains from my window."
-
Ability, permission, request o possibility? "Can I use your phone?"
-
Mahina (weak) o malakas (strong) ba ang can sa "Yes, I can."?
C. Hanapin ang Mali
Itama ang mali. Kung tama na ang pangungusap, isulat ang correct.
-
He can plays chess.
-
Do you can help me?
-
I don't can come tomorrow.
-
Can you speak Italian?
D. Sa Konteksto
Word box: can, can't (gamitin ang mga ito nang ilang beses hangga't kailangan)
Manager: So, Anna, what languages 15 you speak?
Anna: English and Portuguese. And I 16 speak a little French.
Manager: Great. 17 you drive?
Anna: No, I 18. But I 19 ride a motorbike!
Manager: OK. 20 you start on Monday?
Anna: Yes, I can.
E. Ikaw Naman
Sumulat sa Ingles.
-
Sumulat ng dalawang bagay na kaya mong gawin at isang bagay na hindi mo kaya.
-
Sumulat ng isang magalang na pakiusap at isang tanong na humihingi ng pahintulot, para sa isang araw sa trabaho o sa paaralan.
F. Halo-halong Balik-aral
Balikan ang mga naunang aralin.
-
A1-13 Don't, Doesn't, Do at Does sa Ingles: Negatibo at Tanong sa Present Simple you play the piano? (habit, not ability)
-
A1-15 Always, Usually, Sometimes, Never sa Ingles: Adverbs of Frequency at Tamang Puwesto Ayusin ang mga salita: never / find / I / my keys / can
-
A1-16 Question Words sa Ingles: What, Where, When, Who, Why, How at Tamang Ayos ng Tanong languages do you speak?
Mga sagot
A. Anyo
- can
- ride
- Can you swim?
- We can't park here. / We cannot park here.
- can't / cannot
- Where can I get a taxi?
B. Kahulugan
- request
- possibility
- permission
- strong
C. Hanapin ang Mali
- He can play chess.
- Can you help me?
- I can't come tomorrow. / I cannot come tomorrow.
- ✓ Can you speak Italian?
D. Sa Konteksto
- can
- can
- Can
- can't / cannot
- can
- Can
E. Ikaw Naman
- I can cook. I can speak two languages. I can't swim.
- Can you help me with this, please? Can I leave at four today?
F. Halo-halong Balik-aral
- Do
- I can never find my keys.
- What / How many / Which
