SlowingoMálfræði
A1 18 / 32

Can og can't á ensku: að geta, kunna og mega – útskýringar og æfingar

Can and Can't

Á þessari síðu
  1. Markmið
  2. Aðalatriðið
  3. Íslenska og enska
  4. Form
  5. Notkun
  6. Algengar villur
  7. Gildrur fyrir íslenskumælandi
  8. Ekki rugla saman
  9. Stafsetning og framburður
  10. Gullna reglan
  11. Æfingar

Markmið

Eftir þessa kennslustund geturðu sagt á ensku hvað þú getur og kannt, beðið um leyfi (Can I sit here?), beðið um aðstoð (Can you help me?) og sagt hvað er hægt að gera á tilteknum stað (You can buy tickets online).

Aðalatriðið

Orðið can hefur eina stóra hugmynd: eitthvað er mögulegt. Hugsaðu þér umferðarljós. Can er grænt ljós: leiðin er opin. Can't er rautt ljós: leiðin er lokuð.

Ljósið getur verið grænt af ýmsum ástæðum. Af því að ég kann þetta (I can swim). Af því að einhver leyfir það (You can park here). Af því að heimurinn virkar þannig (You can buy tickets online). Og Can you help me? spyr í raun: „Er grænt ljós hjá þér?“

Can er háttarsögn (modal verb) – sérstök hjálparsögn sem bætir merkingu við aðalsögnina. Háttarsagnir eins og can breytast ekki: ekkert -s, ekkert to, ekkert do. I can, she can, they can – og á eftir kemur alltaf grunnmynd: can swim, can help, can see.

Neitunin er can't (eða cannot). Í spurningu færirðu can einfaldlega fremst: Can you drive?

Íslenska og enska

Á íslensku höfum við nokkrar sagnir fyrir þetta verk: „geta“ („Ég get komið á morgun“), „kunna“ („Ég kann að synda“, „Hún kann þýsku“) og „mega“ („Má ég sitja hér?“). Á ensku gerir eitt orð þetta allt: can. Góðu fréttirnar: „geta“ virkar mjög líkt og can. Á eftir „get“ kemur nafnháttur án „að“ („Ég get synt“), alveg eins og I can swim; í spurningu fer sögnin fremst („Geturðu hjálpað mér?“ = Can you help me?); og neitunin er „get ekki“ = can't.

Gildrurnar liggja í „kunna“. Á eftir „kunna“ kemur „að“ („Ég kann að prjóna“), og þaðan kemur villan I can to knit. „Kunna“ getur líka staðið með nafnorði („Hún kann þýsku“), en can þarf sögn á eftir sér: She can speak German. Og „Maður getur séð…“ verður á ensku eðlilegast með you: You can see…

ÍslenskaEnskaHvað er ólíkt?
Ég get komið á morgun.I can come tomorrow.„get“ + nafnháttur án „að“ = can + grunnmynd – hér er þetta eins
Ég kann að synda.I can swim.á eftir „kann“ kemur „að“; á eftir can ekkert to
Hún kann þýsku.She can speak German.„kunna“ + tungumál; can þarf sögn: speak
Má ég sitja hér?Can I sit here?leyfi → Can I…?
Hún getur synt.She can swim.íslenska sögnin breytist („get, getur“); can aldrei, ekkert -s
Ég get ekki komið.I can't come.„get ekki“ → can't – hér er þetta eins
Maður getur keypt miða á netinu.You can buy tickets online.„maður“ → venjulega you
Hvar get ég keypt…?Where can I buy…?sögnin á undan frumlaginu – hér er þetta eins

Í stuttu máli: „get“, „kann“ og „má“ eru oftast eitt og sama can. Það breytist ekki, á eftir því kemur grunnmynd án to, og það stendur aldrei eitt með tungumáli eða öðru nafnorði.

Form

Játandi og neitandi setning

Frumlagcan / can'tGrunnmyndAfgangurinn
I / you / we / theycanspeaktwo languages.
he / she / itcanswimvery well.
I / you / we / theycan't (cannot)cometonight.
he / she / itcan't (cannot)drive.
  • Sama mynd með öllum frumlögum: she can, aldrei she cans.
  • Á eftir can kemur ekkert to: can go, aldrei can to go.
  • Cannot er venjulega skrifað í einu orði. Can't er venjulega myndin í tali og óformlegum texta.

Já/nei-spurningar og stutt svör

CanFrumlagGrunnmyndStutt svör
Canyoucook?Yes, I can. / No, I can't.
Canshecome to the party?Yes, she can. / No, she can't.
Canwepark here?Yes, you can. / No, you can't.

Spurningar með spurnarorði (Q-A-S-I, sjá A1-16): can er hjálparsögnin.

SpurnarorðcanFrumlagGrunnmynd + afgangurinn
What languagescanyouspeak?
WherecanIbuy a SIM card?

Notkun

1Geta og kunnátta

Notaðu can / can't um það sem þú kannt eða getur gert. Á íslensku er það „get“ eða „kann (að)“. Um kunnáttu í fortíðinni (I could swim when I was five) sjá A2-24.

I can swim, but I can't dive.
Ég kann að synda, en ég kann ekki að stinga mér.
„kann að“ → can, án to; but: sjá A1-29
She can speak three languages.
Hún talar þrjú tungumál.
líka „Hún kann þrjú tungumál“; á ensku can + speak
My son can't ride a bike yet.
Sonur minn kann ekki enn að hjóla.
„hjóla“ → ride a bike
Can you cook?
Kanntu að elda?
Yes, I can. My pasta is great.
Já. Pastað mitt er frábært.
stutt svar: can
Our dog can open the door with its nose.
Hundurinn okkar getur opnað dyrnar með trýninu.
„getur opnað“ → can open; its um dýrið
What languages can you speak?
Hvaða tungumál kanntu?
á íslensku dugar „kanntu“; á ensku can … speak

2Leyfi

Notaðu Can I / Can we…? til að spyrja hvort eitthvað sé leyfilegt. You can / You can't gefur eða neitar um leyfi eða segir frá reglum. Á íslensku er það oftast „má“ og „mátt ekki“.

Can I sit here?
Má ég sitja hérna?
„má ég“ → can I
"Can I pay by card?" "Yes, of course."
„Get ég borgað með korti?“ „Já, auðvitað.“
„með korti“ → by card
You can use my laptop this afternoon.
Þú mátt nota fartölvuna mína eftir hádegi.
You can't park here. It's for taxis.
Þú mátt ekki leggja hér. Stæðið er fyrir leigubíla.
„mátt ekki“ → can't
"Can we leave early today?" "Yes, you can."
„Megum við fara fyrr í dag?“ „Já, það megið þið.“

3Beiðnir

Notaðu Can you…? til að biðja einhvern um að gera eitthvað. Vinalegra er að bæta við please. Could you…? er aðeins kurteisara: sjá A2-23. Hér er íslenskan eins: „Geturðu…?“ og „Gætirðu…?“.

Can you help me with this box?
Geturðu hjálpað mér með þennan kassa?
Can you pass the salt, please?
Geturðu rétt mér saltið?
Can you call me back in ten minutes?
Geturðu hringt aftur í mig eftir tíu mínútur?
„eftir tíu mínútur“ → in ten minutes
Can you open the window, please?
Gætirðu opnað gluggann?

4Almennir möguleikar

Notaðu can til að segja hvað er almennt hægt – hvernig hlutirnir virka eða hvað er í boði á tilteknum stað. It can be… þýðir „stundum er…“. Á íslensku segjum við oft „Það er hægt að…“ eða „maður getur…“; á ensku er frumlagið venjulega you.

You can buy tickets online.
Það er hægt að kaupa miða á netinu.
„það er hægt að“ → you can
You can see the sea from our hotel room.
Það sést út á sjó úr hótelherberginu okkar.
á íslensku „það sést“; á ensku you can see
You can get a taxi outside the station.
Maður fær leigubíl fyrir utan stöðina.
„maður“ → you
It can be very cold here in winter.
Það getur orðið mjög kalt hér á veturna.
„getur orðið“ → can be
Where can I charge my phone?
Hvar get ég hlaðið símann minn?
where + can + I, eins og „hvar get ég“
Can you hear me? The line is very bad.
Heyrirðu í mér? Sambandið er mjög slæmt.
á íslensku án „geta“; á ensku can you hear

Algengar villur

❌She cans swim.
✅She can swim.
Can fær aldrei -s.
❌I can to drive.
✅I can drive.
Á eftir can kemur ekkert to.
❌He can speaks English.
✅He can speak English.
Á eftir can kemur grunnmynd.
❌Do you can help me?
✅Can you help me?
Can myndar spurninguna sjálft: ekkert do.
❌I don't can come.
✅I can't come.
Neitunin er can't, ekki don't can.
❌"Can you swim?" "Yes, I do."
✅"Yes, I can."
Í stuttu svari endurtökum við can.
❌I can speaking English.
✅I can speak English.
Á eftir can kemur grunnmynd, ekki -ing mynd.
❌Where I can buy a ticket?
✅Where can I buy a ticket?
Í spurningu kemur can á undan frumlaginu.

Gildrur fyrir íslenskumælandi

1. „Ég kann að prjóna“ → I can to knit, I know to knit. Á eftir „kunna“ kemur „að“: „Hún kann að prjóna“, „Afi kann að gera við net“. Þetta „að“ fylgir auðveldlega með yfir á ensku sem to, eða „kann“ er þýtt sem know. Á ensku er kunnátta can + grunnmynd, án to. (Know how to er líka til: She knows how to knit.)

❌Do you think the new exchange student from Spain can to ski, or should we book him a lesson in Blafjoll on Saturday?
✅Do you think the new exchange student from Spain can ski, or should we book him a lesson in Blafjoll on Saturday?
can + grunnmynd, án to
⚠️Ask Einar about the old fishing nets in the shed; he knows to repair them, and he usually does it for a cup of coffee.
✅Ask Einar about the old fishing nets in the shed; he can repair them, and he usually does it for a cup of coffee. eða Ask Einar about the old fishing nets in the shed; he knows how to repair them, and he usually does it for a cup of coffee.
Málfræðilega rétt, en knows to þýðir „veit að hann á að“; kunnátta → can eða knows how to

2. „Hún kann spænsku“ → She can Spanish. Á íslensku getur „kunna“ staðið beint með tungumáli eða öðru nafnorði: „Hún kann spænsku“, „Hann kann allar vísurnar“. Can er háttarsögn og þarf aðalsögn á eftir sér: She can speak Spanish. Með tungumálum er líka eðlilegt að segja bara She speaks Spanish.

❌We need a guide who can Spanish for the tour group from Madrid on Thursday – can you ask Elin?
✅We need a guide who can speak Spanish for the tour group from Madrid on Thursday – can you ask Elin? eða We need a guide who speaks Spanish for the tour group from Madrid on Thursday – can you ask Elin?
can + speak

3. „Maður getur séð…“ → One can see…. Á íslensku segjum við oft „maður getur“ eða „það er hægt að“ um almenna möguleika: „Frá höfninni getur maður séð hvali.“ Á ensku er one can til, en hljómar mjög formlegt og stíft. Í venjulegu máli er frumlagið you.

⚠️In June one can see whales from the harbour in Husavik, and one can buy fresh fish soup at the little café next to it.
✅In June you can see whales from the harbour in Husavik, and you can buy fresh fish soup at the little café next to it.
Málfræðilega rétt, en hljómar mjög formlega; almennur möguleiki → you can

Ekki rugla saman

can og can't í tali – Í hröðu tali heyrist t í lok can't oft illa. Hlustaðu frekar eftir sérhljóðinu og áherslunni (sjá Stafsetning og framburður).

I can swim.
Ég kann að synda.
stutt, veikt can; áherslan á swim
I can't swim.
Ég kann ekki að synda.
sterkt can't með áherslu

Can you…? og Do you…? – Can you…? spyr um kunnáttu; Do you…? spyr um venju. Sjá A1-13. Á íslensku er það „Kanntu…?“ og „Spilarðu…?“.

Can you play the piano?
Kanntu að spila á píanó?
hefurðu þessa kunnáttu?
Do you play the piano?
Spilarðu á píanó?
er það áhugamál þitt?

can og could – Could er þátíð af can um almenna kunnáttu og kurteisari mynd í beiðnum. Sjá A2-24 og A2-23.

Can you open the door?
Geturðu opnað dyrnar?
venjuleg beiðni
Could you open the door, please?
Gætirðu nokkuð opnað dyrnar?
kurteisara

Stafsetning og framburður

  • Í játandi setningu er can venjulega veikt og án áherslu: /kən/. Áherslan er á aðalsögninni: I can swim /aɪ kən ˈswɪm/. Veika sérhljóðið /ə/ er stutt og slakt, ekki skýrt a.
  • Can't er sterkt og með áherslu: /kɑːnt/ (UK), /kænt/ (US). I can't swim. Breska /ɑː/ er langt og djúpt, nálægt löngu íslensku a.
  • Í stuttu svari og með áherslu er can sterkt: Yes, I can /kæn/. Hljóðið /æ/ er nýtt: munnurinn vel opinn, milli e og a. Lestu enska a aldrei eins og íslenska „æ“.
  • Fremst í spurningu er can venjulega veikt: Can you help me? /kən jə ˈhelp miː/.
  • Í breskri ensku er munurinn aðallega í sérhljóðinu: veikt /ə/ og langt /ɑː/. Í bandarískri ensku hafa can með áherslu og can't sama sérhljóðið /æ/, svo hlustaðu eftir áherslunni og stuttu stoppi í lok can't.
  • Enskt /k/ fremst í orði er fráblásið, eins og íslenskt k í „kanna“ – hér ertu á heimavelli.
  • Cannot /ˈkænɒt/ (UK), /ˈkænɑːt/ (US).

Gullna reglan

Can breytist aldrei og á eftir því kemur grunnmynd: I can go, she can go. Can you go? I can't go. Ekkert -s, ekkert to, ekkert do. „Get“, „kann að“ og „má“ eru oftast öll can; „kann þýsku“ er can speak German, og „maður getur“ er you can.

Æfingar

A. Form

Veldu rétta mynd, búðu til spurningu eða neitun eða raðaðu orðunum í rétta röð.

  1. She ___ … play the guitar.
  2. I can ___ … a horse.
  3. Búðu til spurningu: you / can / swim
  4. Búðu til neitun: We can park here.
  5. "Can your brother drive?" "No, he ."
  6. Raðaðu orðunum í rétta röð: can / where / I / a taxi / get / ?

B. Merking

Lýsir setningin kunnáttu (ability), leyfi (permission), beiðni (request) eða möguleika (possibility)? Skrifaðu svarið á ensku.

  1. Ability, permission, request or possibility? "Can you close the door, please?"
  2. Ability, permission, request or possibility? "You can see the mountains from my window."
  3. Ability, permission, request or possibility? "Can I use your phone?"
  4. Er can veikt (weak) eða sterkt (strong) í setningunni "Yes, I can."?

C. Finndu villuna

Í hverri setningu er ein villa eða setningin er rétt. Skrifaðu leiðréttu setninguna eða skrifaðu correct.

  1. He can plays chess.
  2. Do you can help me?
  3. I don't can come tomorrow.
  4. Can you speak Italian?

D. Í samhengi

Fylltu í eyðurnar í samtalinu. Notaðu can eða can't. Sama orðið má nota oftar en einu sinni.

A job interview
Manager: So, Anna, what languages 15 you speak?
Anna: English and Portuguese. And I 16 speak a little French.
Manager: Great. 17 you drive?
Anna: No, I 18. But I 19 ride a motorbike!
Manager: OK. 20 you start on Monday?
Anna: Yes, I can.

E. Spreyttu þig

Skrifaðu á ensku um þig og daginn þinn í vinnu eða skóla.

  1. Skrifaðu tvennt sem þú kannt og eitt sem þú kannt ekki.
  2. Skrifaðu eina kurteislega beiðni og eina spurningu um leyfi í vinnunni eða skólanum.

F. Blönduð upprifjun

Rifjaðu upp efni fyrri kennslustunda.

  1. A1-13 Present Simple á ensku: don't, doesn't, do, does – neitun og spurningar
    you play the piano? (habit, not ability)
  2. A1-15 Always, usually, never: hversu oft? Tíðniatviksorð á ensku
    Raðaðu orðunum í rétta röð: never / find / I / my keys / can
  3. A1-16 Spurnarorð á ensku: what, where, who, how old og rétt orðaröð
    languages do you speak?
Svör

A. Form

  1. can
  2. ride
  3. Can you swim?
  4. We can't park here. / We cannot park here.
  5. can't / cannot
  6. Where can I get a taxi?

B. Merking

  1. request
  2. possibility
  3. permission
  4. strong

C. Finndu villuna

  1. He can play chess.
  2. Can you help me?
  3. I can't come tomorrow. / I cannot come tomorrow.
  4. ✓ Can you speak Italian?

D. Í samhengi

  1. can
  2. can
  3. Can
  4. can't / cannot
  5. can
  6. Can

E. Spreyttu þig

  1. I can cook. I can speak two languages. I can't swim.
  2. Can you help me with this, please? Can I leave at four today?

F. Blönduð upprifjun

  1. Do
  2. I can never find my keys.
  3. What / How many / Which
Android appLærðu á ferðinni Google Play