Can og can't á ensku: að geta, kunna og mega – útskýringar og æfingar
Can and Can't
Á þessari síðu
Markmið
Eftir þessa kennslustund geturðu sagt á ensku hvað þú getur og kannt, beðið um leyfi (Can I sit here?), beðið um aðstoð (Can you help me?) og sagt hvað er hægt að gera á tilteknum stað (You can buy tickets online).
Aðalatriðið
Orðið can hefur eina stóra hugmynd: eitthvað er mögulegt. Hugsaðu þér umferðarljós. Can er grænt ljós: leiðin er opin. Can't er rautt ljós: leiðin er lokuð.
Ljósið getur verið grænt af ýmsum ástæðum. Af því að ég kann þetta (I can swim). Af því að einhver leyfir það (You can park here). Af því að heimurinn virkar þannig (You can buy tickets online). Og Can you help me? spyr í raun: „Er grænt ljós hjá þér?“
Can er háttarsögn (modal verb) – sérstök hjálparsögn sem bætir merkingu við aðalsögnina. Háttarsagnir eins og can breytast ekki: ekkert -s, ekkert to, ekkert do. I can, she can, they can – og á eftir kemur alltaf grunnmynd: can swim, can help, can see.
Neitunin er can't (eða cannot). Í spurningu færirðu can einfaldlega fremst: Can you drive?
Íslenska og enska
Á íslensku höfum við nokkrar sagnir fyrir þetta verk: „geta“ („Ég get komið á morgun“), „kunna“ („Ég kann að synda“, „Hún kann þýsku“) og „mega“ („Má ég sitja hér?“). Á ensku gerir eitt orð þetta allt: can. Góðu fréttirnar: „geta“ virkar mjög líkt og can. Á eftir „get“ kemur nafnháttur án „að“ („Ég get synt“), alveg eins og I can swim; í spurningu fer sögnin fremst („Geturðu hjálpað mér?“ = Can you help me?); og neitunin er „get ekki“ = can't.
Gildrurnar liggja í „kunna“. Á eftir „kunna“ kemur „að“ („Ég kann að prjóna“), og þaðan kemur villan I can to knit. „Kunna“ getur líka staðið með nafnorði („Hún kann þýsku“), en can þarf sögn á eftir sér: She can speak German. Og „Maður getur séð…“ verður á ensku eðlilegast með you: You can see…
| Íslenska | Enska | Hvað er ólíkt? |
|---|---|---|
| Ég get komið á morgun. | I can come tomorrow. | „get“ + nafnháttur án „að“ = can + grunnmynd – hér er þetta eins |
| Ég kann að synda. | I can swim. | á eftir „kann“ kemur „að“; á eftir can ekkert to |
| Hún kann þýsku. | She can speak German. | „kunna“ + tungumál; can þarf sögn: speak |
| Má ég sitja hér? | Can I sit here? | leyfi → Can I…? |
| Hún getur synt. | She can swim. | íslenska sögnin breytist („get, getur“); can aldrei, ekkert -s |
| Ég get ekki komið. | I can't come. | „get ekki“ → can't – hér er þetta eins |
| Maður getur keypt miða á netinu. | You can buy tickets online. | „maður“ → venjulega you |
| Hvar get ég keypt…? | Where can I buy…? | sögnin á undan frumlaginu – hér er þetta eins |
Í stuttu máli: „get“, „kann“ og „má“ eru oftast eitt og sama can. Það breytist ekki, á eftir því kemur grunnmynd án to, og það stendur aldrei eitt með tungumáli eða öðru nafnorði.
Form
Játandi og neitandi setning
| Frumlag | can / can't | Grunnmynd | Afgangurinn |
|---|---|---|---|
| I / you / we / they | can | speak | two languages. |
| he / she / it | can | swim | very well. |
| I / you / we / they | can't (cannot) | come | tonight. |
| he / she / it | can't (cannot) | drive. |
- Sama mynd með öllum frumlögum: she can, aldrei she cans.
- Á eftir can kemur ekkert to: can go, aldrei can to go.
- Cannot er venjulega skrifað í einu orði. Can't er venjulega myndin í tali og óformlegum texta.
Já/nei-spurningar og stutt svör
| Can | Frumlag | Grunnmynd | Stutt svör |
|---|---|---|---|
| Can | you | cook? | Yes, I can. / No, I can't. |
| Can | she | come to the party? | Yes, she can. / No, she can't. |
| Can | we | park here? | Yes, you can. / No, you can't. |
Spurningar með spurnarorði (Q-A-S-I, sjá A1-16): can er hjálparsögnin.
| Spurnarorð | can | Frumlag | Grunnmynd + afgangurinn |
|---|---|---|---|
| What languages | can | you | speak? |
| Where | can | I | buy a SIM card? |
Notkun
1Geta og kunnátta
Notaðu can / can't um það sem þú kannt eða getur gert. Á íslensku er það „get“ eða „kann (að)“. Um kunnáttu í fortíðinni (I could swim when I was five) sjá A2-24.
2Leyfi
Notaðu Can I / Can we…? til að spyrja hvort eitthvað sé leyfilegt. You can / You can't gefur eða neitar um leyfi eða segir frá reglum. Á íslensku er það oftast „má“ og „mátt ekki“.
3Beiðnir
Notaðu Can you…? til að biðja einhvern um að gera eitthvað. Vinalegra er að bæta við please. Could you…? er aðeins kurteisara: sjá A2-23. Hér er íslenskan eins: „Geturðu…?“ og „Gætirðu…?“.
4Almennir möguleikar
Notaðu can til að segja hvað er almennt hægt – hvernig hlutirnir virka eða hvað er í boði á tilteknum stað. It can be… þýðir „stundum er…“. Á íslensku segjum við oft „Það er hægt að…“ eða „maður getur…“; á ensku er frumlagið venjulega you.
Algengar villur
Gildrur fyrir íslenskumælandi
1. „Ég kann að prjóna“ → I can to knit, I know to knit. Á eftir „kunna“ kemur „að“: „Hún kann að prjóna“, „Afi kann að gera við net“. Þetta „að“ fylgir auðveldlega með yfir á ensku sem to, eða „kann“ er þýtt sem know. Á ensku er kunnátta can + grunnmynd, án to. (Know how to er líka til: She knows how to knit.)
2. „Hún kann spænsku“ → She can Spanish. Á íslensku getur „kunna“ staðið beint með tungumáli eða öðru nafnorði: „Hún kann spænsku“, „Hann kann allar vísurnar“. Can er háttarsögn og þarf aðalsögn á eftir sér: She can speak Spanish. Með tungumálum er líka eðlilegt að segja bara She speaks Spanish.
3. „Maður getur séð…“ → One can see…. Á íslensku segjum við oft „maður getur“ eða „það er hægt að“ um almenna möguleika: „Frá höfninni getur maður séð hvali.“ Á ensku er one can til, en hljómar mjög formlegt og stíft. Í venjulegu máli er frumlagið you.
Ekki rugla saman
can og can't í tali – Í hröðu tali heyrist t í lok can't oft illa. Hlustaðu frekar eftir sérhljóðinu og áherslunni (sjá Stafsetning og framburður).
Can you…? og Do you…? – Can you…? spyr um kunnáttu; Do you…? spyr um venju. Sjá A1-13. Á íslensku er það „Kanntu…?“ og „Spilarðu…?“.
can og could – Could er þátíð af can um almenna kunnáttu og kurteisari mynd í beiðnum. Sjá A2-24 og A2-23.
Stafsetning og framburður
- Í játandi setningu er can venjulega veikt og án áherslu: /kən/. Áherslan er á aðalsögninni: I can swim /aɪ kən ˈswɪm/. Veika sérhljóðið /ə/ er stutt og slakt, ekki skýrt a.
- Can't er sterkt og með áherslu: /kɑːnt/ (UK), /kænt/ (US). I can't swim. Breska /ɑː/ er langt og djúpt, nálægt löngu íslensku a.
- Í stuttu svari og með áherslu er can sterkt: Yes, I can /kæn/. Hljóðið /æ/ er nýtt: munnurinn vel opinn, milli e og a. Lestu enska a aldrei eins og íslenska „æ“.
- Fremst í spurningu er can venjulega veikt: Can you help me? /kən jə ˈhelp miː/.
- Í breskri ensku er munurinn aðallega í sérhljóðinu: veikt /ə/ og langt /ɑː/. Í bandarískri ensku hafa can með áherslu og can't sama sérhljóðið /æ/, svo hlustaðu eftir áherslunni og stuttu stoppi í lok can't.
- Enskt /k/ fremst í orði er fráblásið, eins og íslenskt k í „kanna“ – hér ertu á heimavelli.
- Cannot /ˈkænɒt/ (UK), /ˈkænɑːt/ (US).
Gullna reglan
Can breytist aldrei og á eftir því kemur grunnmynd: I can go, she can go. Can you go? I can't go. Ekkert -s, ekkert to, ekkert do. „Get“, „kann að“ og „má“ eru oftast öll can; „kann þýsku“ er can speak German, og „maður getur“ er you can.
Æfingar
A. Form
Veldu rétta mynd, búðu til spurningu eða neitun eða raðaðu orðunum í rétta röð.
-
She ___ … play the guitar.
-
I can ___ … a horse.
-
Búðu til spurningu: you / can / swim
-
Búðu til neitun: We can park here.
-
"Can your brother drive?" "No, he ."
-
Raðaðu orðunum í rétta röð: can / where / I / a taxi / get / ?
B. Merking
Lýsir setningin kunnáttu (ability), leyfi (permission), beiðni (request) eða möguleika (possibility)? Skrifaðu svarið á ensku.
-
Ability, permission, request or possibility? "Can you close the door, please?"
-
Ability, permission, request or possibility? "You can see the mountains from my window."
-
Ability, permission, request or possibility? "Can I use your phone?"
-
Er can veikt (weak) eða sterkt (strong) í setningunni "Yes, I can."?
C. Finndu villuna
Í hverri setningu er ein villa eða setningin er rétt. Skrifaðu leiðréttu setninguna eða skrifaðu correct.
-
He can plays chess.
-
Do you can help me?
-
I don't can come tomorrow.
-
Can you speak Italian?
D. Í samhengi
Fylltu í eyðurnar í samtalinu. Notaðu can eða can't. Sama orðið má nota oftar en einu sinni.
Manager: So, Anna, what languages 15 you speak?
Anna: English and Portuguese. And I 16 speak a little French.
Manager: Great. 17 you drive?
Anna: No, I 18. But I 19 ride a motorbike!
Manager: OK. 20 you start on Monday?
Anna: Yes, I can.
E. Spreyttu þig
Skrifaðu á ensku um þig og daginn þinn í vinnu eða skóla.
-
Skrifaðu tvennt sem þú kannt og eitt sem þú kannt ekki.
-
Skrifaðu eina kurteislega beiðni og eina spurningu um leyfi í vinnunni eða skólanum.
F. Blönduð upprifjun
Rifjaðu upp efni fyrri kennslustunda.
-
A1-13 Present Simple á ensku: don't, doesn't, do, does – neitun og spurningar you play the piano? (habit, not ability)
-
A1-15 Always, usually, never: hversu oft? Tíðniatviksorð á ensku Raðaðu orðunum í rétta röð: never / find / I / my keys / can
-
A1-16 Spurnarorð á ensku: what, where, who, how old og rétt orðaröð languages do you speak?
Svör
A. Form
- can
- ride
- Can you swim?
- We can't park here. / We cannot park here.
- can't / cannot
- Where can I get a taxi?
B. Merking
- request
- possibility
- permission
- strong
C. Finndu villuna
- He can play chess.
- Can you help me?
- I can't come tomorrow. / I cannot come tomorrow.
- ✓ Can you speak Italian?
D. Í samhengi
- can
- can
- Can
- can't / cannot
- can
- Can
E. Spreyttu þig
- I can cook. I can speak two languages. I can't swim.
- Can you help me with this, please? Can I leave at four today?
F. Blönduð upprifjun
- Do
- I can never find my keys.
- What / How many / Which
