Can ба can't монголоор: чадвар, зөвшөөрөл, хүсэлт, боломж
Can and Can't
Энэ хуудсанд
Зорилго
Энэ хичээлийн дараа та юу хийж чадах, юу чадахгүйгээ хэлж, зөвшөөрөл хүсэж (Can I…?), хүнээс ямар нэг юм гуйж (Can you…?), юу боломжтойг хэлж, can, can't-ийг сонсогч ялгаж ойлгохоор дуудаж чадна.
Гол санаа
Can нэг том санаатай: ямар нэг зүйл боломжтой. Гэрлэн дохио-г бодоорой. Can бол ногоон гэрэл: зам нээлттэй. Can't бол улаан гэрэл: зам хаалттай.
Гэрэл өөр өөр шалтгаанаар ногоон байж болно. Надад чадвар байгаа учраас (I can swim). Хэн нэгэн зөвшөөрсөн учраас (You can park here). Ертөнц ийм л байдаг учраас (You can buy tickets online). Can you help me? гэдэг нь үнэндээ «Таны хувьд гэрэл ногоон уу?» гэж асууж байна.
Can бол модаль үйл үг – гол үйл үгэнд утга нэмдэг онцгой туслах үйл үг. Can шиг модаль үйл үг өөрчлөгддөггүй: -s байхгүй, to байхгүй, do байхгүй. I can, she can, they can – дараа нь үргэлж үндсэн хэлбэр: can swim, can help, can see.
Үгүйсгэл нь can't (эсвэл cannot). Асуултад зүгээр л can-ийг эхэнд гаргана: Can you drive?
Монгол хэл ба англи хэл
Монголоор энэ утгыг хоёр өөр хэлбэрээр хэлдэг: чадварыг «-ж чадна» («Би сэлж чадна»), зөвшөөрөл, боломжийг «-ж болно» («Энд сууж болно», «Онлайнаар авч болно»). Англиар хоёуланд нь нэг үг – can. Хүсэлтийг монголоор «-аад өгөөч», «-аад өгөхгүй юу?» гэдэг бол англиар Can you…? Англи can-ий дараа үйл үг үндсэн хэлбэрээр, to-гүй ирнэ.
Бусад ялгаа. Нэгдүгээрт, монголоор үгүйсгэл «-хгүй» үйл үгийн төгсгөлд («чадахгүй», «болохгүй»), англиар can't нэг үг, do хэрэггүй. Хоёрдугаарт, монголоор асуух сул үг төгсгөлд («Сууж болох уу?»), англиар Can эхэнд: Can I sit here? Асуух үгтэй асуултад ч can өгүүлэгдэхүүний өмнө: Where can I buy a SIM card? Гуравдугаарт, «Онлайнаар авч болно» гэдэгт өгүүлэгдэхүүн хэлэгддэггүй, англиар ерөнхий утгатай you: You can buy tickets online. Энд адилхан зүйл ч бий: монгол «чадна» хүнээр хувирдаггүй, англи can ч өөрчлөгддөггүй.
| Монголоор | Англиар | Юу өөр вэ |
|---|---|---|
| Тэр гурван хэлээр ярьж чадна. | She can speak three languages. | «-ж чадна» → can + үндсэн хэлбэр, to-гүй |
| Би сэлж чадна. Ээж маань ч сэлж чадна. | I can swim. My mum can swim too. | энд адилхан: хэнд ч ижил хэлбэр, -s байхгүй |
| Би шумбаж чадахгүй. | I can't dive. | «-хгүй» → can't; do хэрэггүй |
| Энд сууж болох уу? | Can I sit here? | «-ж болох уу» → Can I…?, эхэнд |
| Энд машин тавьж болохгүй. | You can't park here. | «-ж болохгүй» → can't (дүрэм) |
| Давс дамжуулаад өгөөч. | Can you pass the salt, please? | «-аад өгөөч» → Can you…, please? |
| Тасалбарыг онлайнаар авч болно. | You can buy tickets online. | монголоор өгүүлэгдэхүүнээ хэлдэггүй; англиар ерөнхий you |
Товчхондоо: «-ж чадна» ч, «-ж болно» ч англиар can; дараа нь үндсэн хэлбэр, to-гүй, -s-гүй; үгүйсгэл can't, асуултад can эхэнд.
Бүтэц
Батлах ба үгүйсгэх
| Өгүүлэгдэхүүн | can / can't | Үндсэн хэлбэр | Бусад |
|---|---|---|---|
| I / you / we / they | can | speak | two languages. |
| he / she / it | can | swim | very well. |
| I / you / we / they | can't (cannot) | come | tonight. |
| he / she / it | can't (cannot) | drive. |
- Бүх хүнд ижил хэлбэр: she can, хэзээ ч she cans биш.
- Can-ий дараа to байхгүй: can go, хэзээ ч can to go биш.
- Cannot-ыг ихэвчлэн нэг үгээр бичнэ. Can't ярианд болон албан бус бичвэрт хэвийн хэлбэр.
Тийм / үгүй асуулт ба богино хариулт
| Can | Өгүүлэгдэхүүн | Үндсэн хэлбэр | Богино хариулт |
|---|---|---|---|
| Can | you | cook? | Yes, I can. / No, I can't. |
| Can | she | come to the party? | Yes, she can. / No, she can't. |
| Can | we | park here? | Yes, you can. / No, you can't. |
Асуух үгтэй асуулт (Q-A-S-I, A1-16-ийг үзнэ үү): can бол туслах үйл үг.
| Асуух үг | can | Өгүүлэгдэхүүн | Үндсэн хэлбэр + бусад |
|---|---|---|---|
| What languages | can | you | speak? |
| Where | can | I | buy a SIM card? |
Хэрэглээ
1Чадвар
Ур чадвар, хийж чадах зүйлсийн тухай can / can't хэрэглэнэ. Өнгөрсөн чадварыг (I could swim when I was five) A2-24-т үзнэ.
2Зөвшөөрөл
Ямар нэг зүйл зөвшөөрөгдсөн эсэхийг Can I / Can we…?-ээр асууна. Зөвшөөрөл өгөх, татгалзах, дүрмийн тухай ярихад You can / You can't.
3Хүсэлт
Хүнээс ямар нэг юм хийж өгөхийг Can you…?-ээр гуйна. Найрсаг сонсогдохын тулд please нэмээрэй. Could you…? арай илүү эелдэг: A2-23-ийг үзнэ үү.
4Ерөнхий боломж
Ямар нэг зүйл ерөнхийдөө боломжтой гэдгийг can-ээр хэлнэ – юм хэрхэн явагддаг, тухайн газар юу санал болгодог. It can be… = «заримдаа … байдаг».
Түгээмэл алдаа
Монголчуудад тохиолддог урхи
1. «Чадна» → can to. Монголоор «Манай эмээ гэр бүлдээ хамгийн амттай бууз хийж чадна» гэхэд «чадна» нь үйл үгийн араас ирдэг. Англиар to make, to swim гэж цээжилсэн хэлбэрээ can-ий дараа тавих нь элбэг. Англиар can + to-гүй үндсэн хэлбэр.
2. «-ж чадахгүй» → not can. Монголоор үгүйсгэл «чадахгүй» гэж нэг үгэнд наалддаг. Англиар not-ийг can-ий өмнө тавьдаг алдаа гардаг. Англиар can't эсвэл cannot (нэг үг).
3. «… хаана … -ж болох вэ?» → can-ий байр. Монголоор «Сүхбаатарын талбайн ойролцоо хаана доллар сольж болох вэ?» гэж асуух үгийг дунд нь хэлдэг. Англиар асуух үгийг эхэнд гаргасан ч can-ийг өгүүлэгдэхүүний өмнө тавихаа мартдаг.
4. «Надад тайлбарлаад өгөөч» → explain me. Монголоор «надад» гэж хүнийг үйл үгийн өмнө шууд тавьдаг: «Ану, эхлэхээс өмнө шагайн дүрмийг надад тайлбарлаад өгөөч». Англиар explain-ий дараа хүн шууд ирдэггүй: explain something to somebody.
Бүү андуураарай
Ярианд can эсвэл can't – Хурдан ярианд can't-ийн t ихэвчлэн бараг сонсогддоггүй. Тиймээс эгшиг ба өргөлтийг сонсоорой (Зөв бичих ба дуудлагыг үзнэ үү).
Can you…? эсвэл Do you…? – Can you…? чадварыг асууна; Do you…? зуршлыг асууна. A1-13-ийг үзнэ үү.
can эсвэл could – Could бол ерөнхий чадварын өнгөрсөн хэлбэр, мөн хүсэлтийн илүү эелдэг хэлбэр. A2-24, A2-23-ийг үзнэ үү.
Зөв бичих ба дуудлага
- Батлах өгүүлбэрт can ихэвчлэн сул, өргөлтгүй: /kən/. Өргөлт гол үйл үг дээр: I can swim /aɪ kən ˈswɪm/.
- Can't хүчтэй, өргөлттэй: /kɑːnt/ (UK), /kænt/ (US). I can't swim. Британи /ɑː/ урт эгшиг: монгол урт эгшиг энд танд тусална, гэхдээ ам арай илүү ангайж, хэл доошоо, хойшоо байна.
- Богино хариулт-д болон онцлохдоо can хүчтэй: Yes, I can /kæn/. /æ/ монгол хэлэнд байхгүй: «а» хэлэх шиг амаа томоор ангайж, хэлээ «э» шиг урагш байлгаарай.
- Асуултын эхэнд can ихэвчлэн сул: Can you help me? /kən jə ˈhelp miː/.
- Британи англид ялгаа нь голдуу эгшиг: сул /ə/ ба урт /ɑː/. Америк англид өргөлттэй can, can't хоёр ижил /æ/ эгшигтэй, тиймээс өргөлт болон can't-ийн төгсгөлийн богино зогсолтыг сонсоорой.
- Англи /k/ (can) үгийн эхэнд амьсгалтай гардаг – монгол «т», «ц», «ч»-ийг амьсгалтай хэлдэгтэй адил. Энэ танд давуу тал.
- Cannot /ˈkænɒt/ (UK), /ˈkænɑːt/ (US); нэг үгээр бичнэ.
Алтан дүрэм
Can хэзээ ч өөрчлөгддөггүй, дараа нь үндсэн хэлбэр: I can go, she can go. Can you go? I can't go. -s байхгүй, to байхгүй, do байхгүй. Монгол «-ж чадна» ч, «-ж болно» ч англиар can.
Дасгал
A. Бүтэц
Зөв хэлбэрийг сонгож, өгүүлбэрийг өөрчилж, дутуу үгийг нөхөөрэй.
-
She ___ … play the guitar.
-
I can ___ … a horse.
-
Асуулт болгоно уу: you / can / swim
-
Үгүйсгэх өгүүлбэр болгоно уу: We can park here.
-
"Can your brother drive?" "No, he ."
-
Үгсийг зөв дарааллаар байрлуулна уу: can / where / I / a taxi / get / ?
B. Утга
Өгүүлбэр бүрт can ямар утгатай байгааг сонгоно уу: ability (чадвар), permission (зөвшөөрөл), request (хүсэлт), possibility (боломж).
-
Ability, permission, request or possibility? "Can you close the door, please?"
-
Ability, permission, request or possibility? "You can see the mountains from my window."
-
Ability, permission, request or possibility? "Can I use your phone?"
-
"Yes, I can." гэдэгт can сул (weak) уу, хүчтэй (strong) юү?
C. Алдааг олоорой
Өгүүлбэр бүр нэг алдаатай эсвэл зөв байна. Засварласан өгүүлбэрийг бичнэ үү, эсвэл correct гэж бичнэ үү.
-
He can plays chess.
-
Do you can help me?
-
I don't can come tomorrow.
-
Can you speak Italian?
D. Нөхцөл байдалд
Харилцан яриаг уншаад дутуу үгийг нөхөөрэй. Word box: can, can't (хэдэн ч удаа хэрэглэж болно).
Manager: So, Anna, what languages 15 you speak?
Anna: English and Portuguese. And I 16 speak a little French.
Manager: Great. 17 you drive?
Anna: No, I 18. But I 19 ride a motorbike!
Manager: OK. 20 you start on Monday?
Anna: Yes, I can.
E. Таны ээлж
Өөрийнхөө тухай англиар бичээрэй.
-
Хийж чаддаг хоёр зүйл, хийж чаддаггүй нэг зүйлээ бичнэ үү.
-
Ажил эсвэл сургуулийн нэг өдөрт хэрэгтэй нэг эелдэг хүсэлт, нэг зөвшөөрлийн асуулт бичнэ үү.
F. Холимог давталт
Өмнөх хичээлүүдээ давтаарай.
-
A1-13 Present Simple: don't, doesn't, do, does – үгүйсгэл ба асуултыг монголоор you play the piano? (habit, not ability)
-
A1-15 Always, usually, never монголоор: давтамжийн дайвар үг ба байрлал Үгсийг зөв дарааллаар байрлуулна уу: never / find / I / my keys / can
-
A1-16 Асуух үгс монголоор: what, where, when, who, why, how ба үгийн дараалал languages do you speak?
Хариулт
A. Бүтэц
- can
- ride
- Can you swim?
- We can't park here. / We cannot park here.
- can't / cannot
- Where can I get a taxi?
B. Утга
- request
- possibility
- permission
- strong
C. Алдааг олоорой
- He can play chess.
- Can you help me?
- I can't come tomorrow. / I cannot come tomorrow.
- ✓ Can you speak Italian?
D. Нөхцөл байдалд
- can
- can
- Can
- can't / cannot
- can
- Can
E. Таны ээлж
- I can cook. I can speak two languages. I can't swim.
- Can you help me with this, please? Can I leave at four today?
F. Холимог давталт
- Do
- I can never find my keys.
- What / How many / Which
