Can და Can't ქართულად: უნარი, ნებართვა, თხოვნა და შესაძლებლობა
Can and Can't
ამ გვერდზე
მიზანი
ამ გაკვეთილის შემდეგ შეძლებთ თქვათ, რა შეგიძლიათ (can) და რა ვერ (can't), ითხოვოთ ნებართვა (Can I…?), სთხოვოთ ადამიანებს რამის გაკეთება (Can you…?), თქვათ, რა არის შესაძლებელი, და ისე წარმოთქვათ can და can't, რომ მსმენელმა განსხვავება გაიგოს.
მთავარი იდეა
Can-ს ერთი დიდი იდეა აქვს: რაღაც შესაძლებელია. წარმოიდგინეთ შუქნიშანი. Can მწვანე შუქია: გზა ღიაა. Can't წითელი შუქია: გზა დაკეტილია.
მწვანე შუქი სხვადასხვა მიზეზით შეიძლება აინთოს. იმიტომ, რომ უნარი მაქვს (I can swim). იმიტომ, რომ ვიღაც მაძლევს ნებას (You can park here). იმიტომ, რომ სამყარო ასე მუშაობს (You can buy tickets online). Can you help me? კი სინამდვილეში გეკითხებათ: „შენთვის მწვანე შუქი ანთია?“
Can მოდალური ზმნაა (modal verb) – განსაკუთრებული დამხმარე ზმნა, რომელიც მთავარ ზმნას მნიშვნელობას უმატებს. Can-ის მსგავსი მოდალური ზმნები არ იცვლება: არც -s, არც to, არც do. I can, she can, they can – და მის შემდეგ ყოველთვის საწყისი ფორმა დგას: can swim, can help, can see.
უარყოფაა can't (ან cannot). კითხვისთვის უბრალოდ can წინ გადაიტანეთ: Can you drive?
ქართული და ინგლისური
ქართულს can-ის სათქმელად რამდენიმე გზა აქვს, და თითოეული თავის მახეს ქმნის. უნარზე ვამბობთ „შემიძლია“, მაგრამ ხშირად – „ვიცი“: „ცურვა ვიცი“, „მანქანის ტარება იცის“. ინგლისურში უნარი ჩვეულებრივ can-ია (know-ს შემდეგ კი how to სჭირდება). „შემიძლია“ პირის მიხედვით იცვლება („შემიძლია“, „შეგიძლია“, „შეუძლია“) და მეორე ზმნაც პირს იღებს („შეუძლია იცუროს“); ინგლისურში can არ იცვლება, მის შემდეგ კი უბრალო საწყისი ფორმაა: she can swim.
უუნარობას ქართული ერთი ნაწილაკით გამოხატავს: „ვერ ვყვინთავ“, „ვერ ვკითხულობ“. ინგლისურში ეს can't-ია, არა don't. „შეიძლება“ ნებართვაცაა („შეიძლება აქ დავჯდე?“ – Can I sit here?) და კონკრეტული შესაძლებლობაც („ხვალ შეიძლება იწვიმოს“). ზოგადი შესაძლებლობა ინგლისურშიც can-ია, მაგრამ კონკრეტულ, მომავალ შესაძლებლობაზე can არ ითქმის – აქ might ან may გვჭირდება (იხ. A2-22). და ბოლოს: ქართულად თავაზიან თხოვნას ხშირად უარყოფით ვიწყებთ – „ხომ ვერ მომაწვდი მარილს?“ ინგლისურში თავაზიანი თხოვნა დადებითია: Can you pass the salt, please?
| ქართული | ინგლისური | რაშია განსხვავება? |
|---|---|---|
| ცურვა შემიძლია. / ცურვა ვიცი. | I can swim. | ქართულად უნარზე ხშირად „ვიცი“; ინგლისურში can |
| სამ ენაზე შეუძლია ლაპარაკი. | She can speak three languages. | „შემიძლია / შეუძლია“ პირს იცვლის; can – არასოდეს |
| ვერ ვყვინთავ. | I can't dive. | „ვერ“ → can't, არა don't |
| შეიძლება აქ დავჯდე? | Can I sit here? | აქ ერთნაირია: ნებართვის თხოვნა |
| ბილეთების ყიდვა ონლაინ შეიძლება. | You can buy tickets online. | აქ ერთნაირია: ზოგადი შესაძლებლობა; ინგლისურში ქვემდებარე you |
| ხვალ შეიძლება იწვიმოს. | It might rain tomorrow. | კონკრეტული შესაძლებლობა: might, არა can |
| ხომ ვერ მომაწვდი მარილს? | Can you pass the salt, please? | ქართული თავაზიანი თხოვნა უარყოფითია; ინგლისურში – დადებითი |
| შეგიძლია მოხვიდე? | Can you come? | ქართულად მეორე ზმნაც პირს იღებს; ინგლისურში can + საწყისი ფორმა |
მოკლედ: „შემიძლია“ და უნარის „ვიცი“ = can; „ვერ“ = can't; „შეიძლება?“ ნებართვის მნიშვნელობით = Can I…? Can-ის შემდეგ – მხოლოდ საწყისი ფორმა.
ფორმა
დადებითი და უარყოფითი წინადადება
| ქვემდებარე | can / can't | საწყისი ფორმა | დანარჩენი |
|---|---|---|---|
| I / you / we / they | can | speak | two languages. |
| he / she / it | can | swim | very well. |
| I / you / we / they | can't (cannot) | come | tonight. |
| he / she / it | can't (cannot) | drive. |
- ყველა პირთან ერთი ფორმაა: she can, არასოდეს she cans.
- can-ის შემდეგ to არ დგას: can go, არასოდეს can to go.
- Cannot ჩვეულებრივ ერთ სიტყვად იწერება. Can't ჩვეულებრივი ფორმაა ზეპირ მეტყველებასა და არაფორმალურ წერაში.
კი / არა კითხვები და მოკლე პასუხები
| Can | ქვემდებარე | საწყისი ფორმა | მოკლე პასუხები |
|---|---|---|---|
| Can | you | cook? | Yes, I can. / No, I can't. |
| Can | she | come to the party? | Yes, she can. / No, she can't. |
| Can | we | park here? | Yes, you can. / No, you can't. |
კითხვები კითხვითი სიტყვით (Q-A-S-I, იხ. A1-16): დამხმარე ზმნა აქ can-ია.
| კითხვითი სიტყვა | can | ქვემდებარე | საწყისი ფორმა + დანარჩენი |
|---|---|---|---|
| What languages | can | you | speak? |
| Where | can | I | buy a SIM card? |
გამოყენება
1უნარი
can / can't გამოიყენეთ უნარებზე და იმაზე, რისი გაკეთებაც შეგიძლიათ. ქართულად აქ ხშირად „ვიცი“ ითქმის („ცურვა ვიცი“), ინგლისურში კი can. წარსულის უნარისთვის (I could swim when I was five) იხ. A2-24.
2ნებართვა
Can I / Can we…?-ით იკითხეთ, შეიძლება თუ არა რამე. You can / You can't-ით მისცემთ ან არ მისცემთ ნებართვას, ან წესებზე ისაუბრებთ. ქართულად აქ „შეიძლება“ ან „არ შეიძლება“ ითქმის.
3თხოვნა
Can you…?-ით სთხოვთ ვინმეს რამის გაკეთებას. მეგობრულად რომ ჟღერდეს, დაამატეთ please. Could you…? ცოტა უფრო თავაზიანია: იხ. A2-23. ქართულად ხშირად ვამბობთ „ხომ ვერ…?“, ინგლისურში კი თხოვნა დადებითია.
4ზოგადი შესაძლებლობა
can გამოიყენეთ, როცა ამბობთ, რომ რაღაც ზოგადად შესაძლებელია – როგორ მუშაობს რამე, რას გვთავაზობს ადგილი. It can be… ნიშნავს „ზოგჯერ ასეა“.
ხშირი შეცდომები
მახეები ქართულად მოლაპარაკეებისთვის
1. „ცურვა ვიცი“ → I know to swim. ქართულად უნარზე ძალიან ხშირად „ვიცი“-ს ვამბობთ: „ვინმემ იცის საბურავის გამოცვლა?“ სიტყვასიტყვით გამოდის know to. ინგლისურში know to სხვა რამეს ნიშნავს – „იცის, რომ ასე უნდა მოიქცეს“. უნარი არის can, ან know how to.
2. „ვერ“ → don't. ქართული „ვერ“ ცალკე ნაწილაკია: „შენს ხელწერას ვერ ვკითხულობ“. სიტყვასიტყვით თარგმნისას ხშირად უბრალო don't გვისხლტება. ინგლისურში don't ნიშნავს „არ“-ს (ჩვევა ან სურვილი), „ვერ“ კი – can't-ს.
3. „შეიძლება“ კონკრეტულ შესაძლებლობაზე → can. „შეიძლება“ ქართულად ნებართვაცაა და „ალბათ / იქნებ“-იც: „შაბათს გუდაურში ნუ წახვალ, გზა შეიძლება ჩაკეტილი იყოს“. ზოგად შესაძლებლობაზე ინგლისურიც can-ს ამბობს (It can be very cold here in winter), მაგრამ კონკრეტულ, მომავალ შესაძლებლობაზე – might ან may (იხ. A2-22).
4. „ხომ ვერ დამეხმარები?“ → Can't you help me? ქართული თავაზიანი თხოვნა ხშირად უარყოფითია: „ხომ ვერ დამეხმარები საშინაო დავალებაში?“ ინგლისურში Can't you…? მოუთმენლად ან საყვედურივით ჟღერს („ნუთუ ვერ…?“). თავაზიანი თხოვნა დადებითია: Can you…?, Could you…?
5. „სად შეიძლება გადავცვალო?“ → Where I can…? ქართულ კითხვაში დამხმარე ზმნის გადაადგილება არ ხდება. ინგლისურში კითხვით სიტყვის შემდეგ ჯერ can, მერე ქვემდებარე.
არ აგერიოთ
can თუ can't მეტყველებაში – სწრაფ მეტყველებაში can't-ის t ხშირად ძნელად ისმის. ამიტომ ხმოვანსა და მახვილს მიაქციეთ ყურადღება (იხ. მართლწერა და გამოთქმა).
Can you…? თუ Do you…? – Can you…? უნარს ეკითხება; Do you…? – ჩვევას. იხ. A1-13. ქართულად: „დაკვრა იცი?“ თუ „უკრავ?“.
can თუ could – Could არის can-ის წარსული ზოგად უნარზე და უფრო თავაზიანი ფორმა თხოვნისთვის. იხ. A2-24 და A2-23.
მართლწერა და გამოთქმა
- დადებით წინადადებაში can ჩვეულებრივ სუსტია და უმახვილო: /kən/ – სულ მოკლე, მოდუნებული ხმოვნით. მახვილს მთავარი ზმნა იღებს: I can swim /aɪ kən ˈswɪm/. ქართულად ყველა ხმოვანს სრულად ვამბობთ, ამიტომ სუსტი can ვარჯიშს მოითხოვს.
- Can't ძლიერი და მახვილიანია: /kɑːnt/ (UK) – გრძელი, ღია ხმოვანი; /kænt/ (US). I can't swim.
- მოკლე პასუხებში და ემფაზისას can ძლიერია: Yes, I can /kæn/. /æ/ ქართულში არ არის: პირი ფართოდ გააღეთ, როგორც ა-ზე, ენა კი წინ დაიჭირეთ, როგორც ე-ზე.
- კითხვის დასაწყისში can ჩვეულებრივ სუსტია: Can you help me? /kən jə ˈhelp miː/.
- ბრიტანულ ინგლისურში განსხვავება ძირითადად ხმოვანშია: სუსტი /ə/ და გრძელი /ɑː/. ამერიკულ ინგლისურში მახვილიან can-სა და can't-ს ერთი ხმოვანი აქვს – /æ/, ამიტომ მახვილს და can't-ის ბოლოს მოკლე შეჩერებას მიაქციეთ ყურადღება.
- can, can't და cannot-ის k ქართულ ქ-ს ჰგავს – ჰაერის ნაკადით. ნუ იტყვით კ-ს: ეს ბგერა ინგლისურში არ არის.
- Cannot /ˈkænɒt/ (UK), /ˈkænɑːt/ (US).
ოქროს წესი
Can არასოდეს იცვლება და მას საწყისი ფორმა მოსდევს: I can go, she can go. Can you go? I can't go. არც -s, არც to, არც do. „შემიძლია“ და უნარის „ვიცი“ = can, „ვერ“ = can't.
სავარჯიშოები
A. ფორმა
აირჩიეთ სწორი ფორმა, შეადგინეთ კითხვა ან გადააკეთეთ წინადადება.
-
She ___ … play the guitar.
-
I can ___ … a horse.
-
შეადგინეთ კითხვა: you / can / swim
-
გადააკეთეთ უარყოფით წინადადებად: We can park here.
-
"Can your brother drive?" "No, he ."
-
დაალაგეთ სიტყვები სწორი თანმიმდევრობით: can / where / I / a taxi / get / ?
B. მნიშვნელობა
განსაზღვრეთ, რას ნიშნავს can (ability – უნარი, permission – ნებართვა, request – თხოვნა, possibility – შესაძლებლობა).
-
Ability, permission, request თუ possibility? "Can you close the door, please?"
-
Ability, permission, request თუ possibility? "You can see the mountains from my window."
-
Ability, permission, request თუ possibility? "Can I use your phone?"
-
can სუსტია (weak) თუ ძლიერი (strong) წინადადებაში "Yes, I can."?
C. იპოვეთ შეცდომა
ყოველ წინადადებაში ერთი შეცდომაა, ან წინადადება სწორია. დაწერეთ გასწორებული წინადადება ან დაწერეთ correct.
-
He can plays chess.
-
Do you can help me?
-
I don't can come tomorrow.
-
Can you speak Italian?
D. კონტექსტში
შეავსეთ დიალოგში გამოტოვებული სიტყვები. სიტყვები: can, can't (გამოიყენეთ იმდენჯერ, რამდენჯერაც საჭიროა).
Manager: So, Anna, what languages 15 you speak?
Anna: English and Portuguese. And I 16 speak a little French.
Manager: Great. 17 you drive?
Anna: No, I 18. But I 19 ride a motorbike!
Manager: OK. 20 you start on Monday?
Anna: Yes, I can.
E. თქვენი ჯერი
დაწერეთ ინგლისურად.
-
დაწერეთ ორი რამ, რაც შეგიძლიათ, და ერთი, რაც არ შეგიძლიათ.
-
დაწერეთ ერთი თავაზიანი თხოვნა და ერთი ნებართვის კითხვა სამსახურში ან სკოლაში გატარებული დღისთვის.
F. შერეული გამეორება
გაიმეორეთ წინა გაკვეთილები.
-
A1-13 Don't, doesn't, do, does: უარყოფა და კითხვა Present Simple-ში ქართულად you play the piano? (ჩვევა და არა უნარი)
-
A1-15 Always, usually, never ქართულად: სიხშირის ზმნიზედები და How often დაალაგეთ სიტყვები სწორი თანმიმდევრობით: never / find / I / my keys / can
-
A1-16 კითხვითი სიტყვები ინგლისურად: what, where, when, who, why, how, which, whose languages do you speak?
პასუხები
A. ფორმა
- can
- ride
- Can you swim?
- We can't park here. / We cannot park here.
- can't / cannot
- Where can I get a taxi?
B. მნიშვნელობა
- request
- possibility
- permission
- strong
C. იპოვეთ შეცდომა
- He can play chess.
- Can you help me?
- I can't come tomorrow. / I cannot come tomorrow.
- ✓ Can you speak Italian?
D. კონტექსტში
- can
- can
- Can
- can't / cannot
- can
- Can
E. თქვენი ჯერი
- I can cook. I can speak two languages. I can't swim.
- Can you help me with this, please? Can I leave at four today?
F. შერეული გამეორება
- Do
- I can never find my keys.
- What / How many / Which
