Can жана Can't кыргызча: «-а алам», «болобу?» англисче кантип айтылат
Can and Can't
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз эмне кыла аларыңызды жана эмне кыла албасыңызды can жана can't менен айта аласыз, уруксат сурай аласыз (Can I…?), башкалардан бир нерсе өтүнө аласыз (Can you…?), эмне мүмкүн экенин айта аласыз жана can менен can't сөздөрүн угуучу айырмасын байкагыдай кылып айта аласыз.
Негизги ой
Can сөзүнүн бир чоң идеясы бар: бир нерсе мүмкүн. Светофорду элестетиңиз. Can – жашыл чырак: жол ачык. Can't – кызыл чырак: жол жабык.
Чырак ар кандай себептерден жашыл болушу мүмкүн. Менде ошол жөндөм бар (I can swim). Кимдир бирөө уруксат берет (You can park here). Дүйнө ошондой иштейт (You can buy tickets online). Ал эми Can you help me? чындыгында «Сиз үчүн чырак жашылбы?» деп сурайт.
Can – модалдык этиш, башкача айтканда, негизги этишке маани кошкон өзгөчө көмөкчү этиш. Can сыяктуу модалдык этиштер өзгөрбөйт: -s жок, to жок, do жок. I can, she can, they can – андан кийин дайыма негизги форма: can swim, can help, can see.
Тануу формасы – can't (же cannot). Суроо үчүн жөн гана can сөзүн башына чыгарыңыз: Can you drive?
Кыргыз тили жана англис тили
Кыргызча жөндөмдү этишке -а / -й алуу тизмегин кошуп айтабыз: «сүзө алам», «айдай алат», тануусу «-а албайм». Мында негизги этиш -а / -й формасында, ал эми жак мүчөсү «ал-» этишине жалганат. Англисчеде can эч качан өзгөрбөйт, ал эми негизги этиш таза негизги формада калат: to да, -s да жок. Көндүм жөнүндө кыргызча -а билем («сүзө билем») деп да айтабыз, бирок англисчеде мындай учурда know эмес, can колдонулат. Уруксат суроодо кыргызча болобу? («отурсам болобу?») дейбиз, англисче Can I…? Өтүнүч кыргызча көбүнчө -а аласызбы? же сыпайы буйрук -ңызчы менен айтылат, англисчеде Can you…? + please.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Ал үч тилде сүйлөй алат. | She can speak three languages. | кыргызча жак мүчөсү «алат» сөзүндө; англисче can өзгөрбөйт, speak таза |
| Мен сүзө алам, бирок сууга секире албайм. | I can swim, but I can't dive. | «-а албайм» → can't + негизги форма |
| Тамак жасай аласызбы? | Can you cook? | кыргызча -бы аягында; англисче Can башында, do жок |
| Тамак жасай билесизби? | Can you cook? | «-а билүү» көндүм → дагы эле can (know эмес) |
| Бул жерге отурсам болобу? | Can I sit here? | «-сам болобу?» → Can I…? |
| Бул жерге унаа токтотууга болбойт. | You can't park here. | «болбойт» тыюу → can't |
| Тузду берип жибериңизчи. | Can you pass the salt, please? | кыргызча «-чи» жумшартат; англисче Can you…, please? |
| Билеттерди онлайн сатып алса болот. | You can buy tickets online. | «-са болот» → can; англисче ээ you (жалпы маанида) |
Кыскасы: «-а алам», «-а билем» → can + негизги форма; «-а албайм», «болбойт» → can't; «-сам болобу?» → Can I…?; «-а аласызбы?», «-ңизчи» → Can you…, please?
Түзүлүшү
Ырастоо жана тануу
| Ээ | can / can't | Негизги форма | Калганы |
|---|---|---|---|
| I / you / we / they | can | speak | two languages. |
| he / she / it | can | swim | very well. |
| I / you / we / they | can't (cannot) | come | tonight. |
| he / she / it | can't (cannot) | drive. |
- Бардык ээлер үчүн бирдей форма: she can, эч качан she cans эмес.
- can сөзүнөн кийин to жок: can go, эч качан can to go эмес.
- Cannot адатта бир сөз болуп жазылат. Can't – оозеки кепте жана расмий эмес жазууда кадимки форма.
Ооба / жок суроолору жана кыска жооптор
| Can | Ээ | Негизги форма | Кыска жооптор |
|---|---|---|---|
| Can | you | cook? | Yes, I can. / No, I can't. |
| Can | she | come to the party? | Yes, she can. / No, she can't. |
| Can | we | park here? | Yes, you can. / No, you can't. |
Суроо сөз менен суроолор (Q-A-S-I, A1-16 караңыз): can – көмөкчү этиш.
| Суроо сөз | can | Ээ | Негизги форма + калганы |
|---|---|---|---|
| What languages | can | you | speak? |
| Where | can | I | buy a SIM card? |
Колдонулушу
1Жөндөм
Көндүмдөр жана кыла алган иштер үчүн can / can't колдонуңуз. Өткөн чактагы жөндөм үчүн (I could swim when I was five) A2-24 караңыз. Кыргызча бул жерде «-а алам» же «-а билем» дейбиз.
2Уруксат
Бир нерсеге уруксат бар-жогун сураш үчүн Can I / Can we…? колдонуңуз. Уруксат берүү же бербөө үчүн, ошондой эле эрежелер жөнүндө айтуу үчүн You can / You can't колдонуңуз. Кыргызча «болобу?», «болот», «болбойт».
3Өтүнүч
Бирөөдөн бир нерсе кылып берүүсүн өтүнүү үчүн Can you…? колдонуңуз. Жылуу угулушу үчүн please кошуңуз. Could you…? бир аз сыпайыраак: A2-23 караңыз. Кыргызча мындай учурда «-ып бересизби?», «-ып жибериңизчи» дейбиз.
4Жалпы мүмкүнчүлүк
Бир нерсе жалпысынан мүмкүн экенин айтуу үчүн can колдонуңуз: нерселер кантип иштейт, бир жерде эмне бар. It can be… «кээде ушундай болот» дегенди билдирет. Кыргызча көбүнчө «-са болот» же «-ууга болот».
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «Ойной алат» → can to play, can plays. Кыргызча негизги этиш -а / -й формасын алат («ойной алат»), ал эми жак мүчөсү «ал-» этишинде. Англисчеде ушул «-а / -й» мүчөсүнүн ордуна to коюу, же жак мүчөсүн негизги этишке -s катары жалгоо оңой. can сөзүнөн кийин этиш дайыма таза: to да, -s да жок.
2. «Окуй билет» → knows read. Кыргызча көндүм жөнүндө «-а билет» деп көп айтабыз: «окуй билет», «ат мине билет», «тамак жасай билет». Сөзмө-сөз которсоңуз, know + этиш пайда болот. Англисчеде жөндөм үчүн can колдонулат (же know how to). know to + этиш грамматикалык жактан мүмкүн, бирок «эмне кылуу керек экенин билет» деген башка маанини берет.
3. «Төлөсөм болобу?» → Is possible to pay? Кыргызча уруксат «-сам болобу?» деп суралат, мында «мен» айтылбайт. Ошондуктан англисчеде Is possible…? деген суроо чыгат: ээ (it) жок. Англисчеде эң жөнөкөй жол – Can I / Can we…?; possible колдонсоңуз, it милдеттүү.
4. «Куюп бериңизчи» → Give our guests… Кыргызча -ңыз жана -чы мүчөлөрү буйрукту сыпайы кылат: «Конокторго дагы кымыз куюп бериңизчи». Англисче буйрук сүйлөмдө мындай мүчө жок, ошондуктан сөзмө-сөз котормо катуу, буйрук сыяктуу угулат. Бейтааныш адамга, үй ээсине, официантка, кесиптешке өтүнүч айтканда Can you…, please? колдонуңуз.
Чаташтырбаңыз
Оозеки кептеги can жана can't – Тез сүйлөгөндө can't сөзүнүн t тамгасы көп учурда араң угулат. Анын ордуна үндүүгө жана басымга кулак салыңыз (Жазылышы жана айтылышы бөлүмүн караңыз).
Can you…? жана Do you…? – Can you…? жөндөм жөнүндө сурайт; Do you…? адат жөнүндө сурайт. A1-13 караңыз.
can жана could – Could – жалпы жөндөм үчүн can сөзүнүн өткөн чагы жана өтүнүч үчүн сыпайыраак форма. A2-24 жана A2-23 караңыз.
Жазылышы жана айтылышы
- Ырастоо сүйлөмдө can адатта алсыз жана басымсыз айтылат: /kən/. Басым негизги этишке түшөт: I can swim /aɪ kən ˈswɪm/. Кыргыз тилинде мындай алсыз /ə/ тыбышы жок, ошондуктан ага өзүнчө көнүү керек.
- Can't күчтүү жана басым менен айтылат: /kɑːnt/ (UK) – узун, ооз кенен ачык; /kænt/ (US). I can't swim.
- Кыска жоопто жана басым коюлганда can күчтүү: Yes, I can /kæn/. /æ/ тыбышы кыргыз тилинде жок: оозду «а» айткандагыдай ачып, тилди «э» айткандагыдай алдыга коюңуз.
- Суроонун башында can адатта алсыз: Can you help me? /kən jə ˈhelp miː/.
- Британ англисчесинде айырма негизинен үндүүдө: алсыз /ə/ жана узун /ɑː/. Америка англисчесинде басым менен айтылган can менен can't бирдей үндүүгө ээ /æ/, ошондуктан басымга жана can't аягындагы кыска токтоого кулак салыңыз.
- /k/ тыбышы сөздүн башында бир аз дем менен айтылат: can [kʰ]. Кыргызча «к» адатта мынчалык дем менен айтылбайт, ошондуктан демди бир аз күчөтүңүз.
- Cannot /ˈkænɒt/ (UK), /ˈkænɑːt/ (US).
Алтын эреже
Can эч качан өзгөрбөйт жана андан кийин негизги форма келет: I can go, she can go. Can you go? I can't go. -s жок, to жок, do жок. Кыргызча «-а алам», «-а билем», «-сам болобу?» – англисчеде баары can.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Туура форманы тандаңыз же сүйлөмдү өзгөртүңүз.
-
She ___ … play the guitar.
-
I can ___ … a horse.
-
Суроо түзүңүз: you / can / swim
-
Тануу сүйлөмгө айлантыңыз: We can park here.
-
"Can your brother drive?" "No, he ."
-
Сөздөрдү туура тартипке коюңуз: can / where / I / a taxi / get / ?
B. Мааниси
Маанисин аныктаңыз: ability (жөндөм), permission (уруксат), request (өтүнүч) же possibility (мүмкүнчүлүк).
-
Ability, permission, request or possibility? "Can you close the door, please?"
-
Ability, permission, request or possibility? "You can see the mountains from my window."
-
Ability, permission, request or possibility? "Can I use your phone?"
-
«Yes, I can.» сүйлөмүндө can алсызбы же күчтүүбү?
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
He can plays chess.
-
Do you can help me?
-
I don't can come tomorrow.
-
Can you speak Italian?
D. Текстте
Сөздөр: can, can't (керек болсо, бир нече жолу колдонуңуз).
Manager: So, Anna, what languages 15 you speak?
Anna: English and Portuguese. And I 16 speak a little French.
Manager: Great. 17 you drive?
Anna: No, I 18. But I 19 ride a motorbike!
Manager: OK. 20 you start on Monday?
Anna: Yes, I can.
E. Сиздин кезегиңиз
Өзүңүз жөнүндө англисче жазыңыз.
-
Кыла алган эки ишиңизди жана кыла албаган бир ишиңизди жазыңыз.
-
Жумушта же окууда бир күн үчүн бир сыпайы өтүнүч жана бир уруксат суроо жазыңыз.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
A1-13 Present Simple: don't, doesn't, do, does кыргызча – тануу жана суроо you play the piano? (habit, not ability)
-
A1-15 Always, usually, never кыргызча: англисче «канча жолу?» деп кантип айтабыз Сөздөрдү туура тартипке коюңуз: never / find / I / my keys / can
-
A1-16 Англисче суроо сөздөр кыргызча: what, where, when, who, why, how languages do you speak?
Жооптор
A. Түзүлүшү
- can
- ride
- Can you swim?
- We can't park here. / We cannot park here.
- can't / cannot
- Where can I get a taxi?
B. Мааниси
- request
- possibility
- permission
- strong
C. Катаны табыңыз
- He can play chess.
- Can you help me?
- I can't come tomorrow. / I cannot come tomorrow.
- ✓ Can you speak Italian?
D. Текстте
- can
- can
- Can
- can't / cannot
- can
- Can
E. Сиздин кезегиңиз
- I can cook. I can speak two languages. I can't swim.
- Can you help me with this, please? Can I leave at four today?
F. Аралаш кайталоо
- Do
- I can never find my keys.
- What / How many / Which
