Can dhe Can't në shqip: aftësia, leja dhe kërkesat
Can and Can't
Në këtë faqe
Qëllimi
Pas këtij mësimi do të dini të thoni çfarë mund dhe çfarë nuk mund të bëni, të kërkoni leje (Can I…?), t'u kërkoni të tjerëve të bëjnë diçka (Can you…?), të thoni çfarë është e mundur, dhe ta shqiptoni can dhe can't në mënyrë që dëgjuesi ta kapë dallimin.
Ideja kryesore
Can ka një ide të madhe: diçka është e mundur. Mendoni një semafor. Can është drita jeshile: rruga është e hapur. Can't është drita e kuqe: rruga është e mbyllur.
Drita mund të jetë jeshile për arsye të ndryshme. Sepse unë e kam aftësinë (I can swim). Sepse dikush më lejon (You can park here). Sepse bota funksionon kështu (You can buy tickets online). Dhe Can you help me? në të vërtetë pyet: «A është jeshile drita për ty?»
Can është folje modale, një folje ndihmëse e veçantë që i shton kuptim foljes kryesore. Foljet modale si can nuk ndryshojnë: pa -s, pa to, pa do. I can, she can, they can, gjithmonë me formën bazë pas tyre: can swim, can help, can see.
Mohorja është can't (ose cannot). Për pyetjen thjesht vendoseni can në fillim: Can you drive?
Shqipja dhe anglishtja
Në shqip can është kryesisht «mund të» dhe, për aftësitë, edhe «di të»: «Mund të notoj», «Di të notoj». Në të dyja rastet shqipja vë «të» para foljes tjetër. Anglishtja këtu nuk ka asgjë: pas can vjen direkt forma bazë, pa to. Ky është gabimi më i shpeshtë i shqipfolësve: I can to come.
Lajm i mirë: si «mund të» në shqip, can është e njëjtë për të gjithë vetat. Dhe pyetjen e bëni thjesht duke e çuar can përpara: «A mund të ulem këtu?» → Can I sit here? Pa do. Kujdes vetëm me dy gjëra: «di të» nuk është know to, dhe «mund» për një mundësi të veçantë në të ardhmen («Mund të bjerë shi sonte») nuk është can, por might ose could: shih A2-22.
| Shqip | Anglisht | Çfarë ndryshon |
|---|---|---|
| Mund të notoj. / Di të notoj. | I can swim. | në shqip «të» para foljes, në anglisht forma bazë pa to |
| Nesër nuk mund të vij. | I can't come tomorrow. | «nuk mund të» → can't, pa don't dhe pa to |
| Ajo mund të flasë tri gjuhë. | She can speak three languages. | këtu është njësoj: si «mund të», can nuk ndryshon sipas vetës; pa -s |
| A mund të ulem këtu? | Can I sit here? | në shqip «a», në anglisht can para kryefjalës, pa do |
| Mund të ma japësh kripën? | Can you pass the salt, please? | kërkesë: Can you…? + please |
| Ku mund të gjej një farmaci? | Where can I find a pharmacy? | pas fjalës pyetëse can + kryefjala |
| Mund të bjerë shi sonte. | It might rain tonight. | mundësi e veçantë → might / could, jo can; shih A2-22 |
Shkurt: can = «mund të» ose «di të», por pa to, pa -s dhe pa do; për pyetjen can vjen përpara.
Forma
Pohorja dhe mohorja
| Kryefjala | can / can't | Forma bazë | Pjesa tjetër |
|---|---|---|---|
| I / you / we / they | can | speak | two languages. |
| he / she / it | can | swim | very well. |
| I / you / we / they | can't (cannot) | come | tonight. |
| he / she / it | can't (cannot) | drive. |
- E njëjta formë për të gjitha vetat: she can, kurrë she cans.
- Pa to pas can: can go, kurrë can to go.
- Cannot zakonisht shkruhet si një fjalë. Can't është forma normale në të folur dhe në shkrimin jozyrtar.
Pyetjet po / jo dhe përgjigjet e shkurtra
| Can | Kryefjala | Forma bazë | Përgjigje të shkurtra |
|---|---|---|---|
| Can | you | cook? | Yes, I can. / No, I can't. |
| Can | she | come to the party? | Yes, she can. / No, she can't. |
| Can | we | park here? | Yes, you can. / No, you can't. |
Pyetjet me fjalë pyetëse (Q-A-S-I, shih A1-16): can është folja ndihmëse.
| Fjala pyetëse | can | Kryefjala | Forma bazë + pjesa tjetër |
|---|---|---|---|
| What languages | can | you | speak? |
| Where | can | I | buy a SIM card? |
Përdorimi
1Aftësia
Përdorni can / can't për aftësitë dhe për gjërat që jeni në gjendje t'i bëni. Për aftësinë në të kaluarën (I could swim when I was five) shih A2-24.
2Leja
Përdorni Can I / Can we…? për të pyetur nëse diçka lejohet. Përdorni You can / You can't për të dhënë ose për të refuzuar lejen, ose për të folur për rregullat.
3Kërkesat
Përdorni Can you…? për t'i kërkuar dikujt të bëjë diçka. Shtoni please që të tingëllojë miqësore. Could you…? është pak më e sjellshme: shih A2-23.
4Mundësia e përgjithshme
Përdorni can për të thënë se diçka është e mundur në përgjithësi: si funksionojnë gjërat, çfarë ofron një vend. It can be… do të thotë «ndonjëherë është».
Gabime të shpeshta
Kurthe për shqipfolësit
1. «Mund të» → can to. Në shqip pas «mund» vjen gjithmonë «të»: «Pyet Dritanin, ai mund ta shpjegojë më mirë se unë». Fjalë për fjalë del can to. Në anglisht pas can vjen direkt forma bazë.
2. «Di të» → know to. Për aftësitë shqipja thotë shpesh «di të»: «Papagalli ynë di të thotë hello në tri gjuhë». Fjalë për fjalë del know to. Në anglisht aftësia është can.
3. Rendi në pyetje. «Ku mund ta ndryshoj fjalëkalimin në këtë aplikacion?» Në shqip kryefjala nuk duket fare, prandaj kur e shtojmë në anglisht, e vendosim lehtë para can, si në fjalinë pohore. Në pyetje rendi është: fjala pyetëse + can + kryefjala.
4. «Mund» për një mundësi të veçantë. «Mos i lër këmishët jashtë, mund t'i marrë era sonte». Në shqip «mund» shërben edhe për mundësinë. Në anglisht can përdoret për mundësinë e përgjithshme; për diçka që ndoshta do të ndodhë, anglishtja thotë might ose could (shih A2-22).
Mos i ngatërroni
can apo can't në të folur – Në të folur të shpejtë t-ja e can't shpesh mezi dëgjohet. Dëgjoni më mirë zanoren dhe theksin (shih Drejtshkrimi dhe shqiptimi).
Can you…? apo Do you…? – Can you…? pyet për aftësinë; Do you…? pyet për zakonet. Shih A1-13.
can apo could – Could është e kaluara e can për aftësinë e përgjithshme dhe një formë më e sjellshme për kërkesat. Shih A2-24 dhe A2-23.
Drejtshkrimi dhe shqiptimi
- Në fjalitë pohore can zakonisht është e dobët dhe pa theks: /kən/. Zanorja /ə/ është shumë afër «ë»-së shqipe; thuajeni shumë shkurt dhe pa theks. Theksi bie te folja kryesore: I can swim /aɪ kən ˈswɪm/.
- Can't është e fortë dhe e theksuar: /kɑːnt/ (UK), me një «a» të gjatë; /kænt/ (US). I can't swim.
- Në përgjigjet e shkurtra dhe kur e theksojmë, can është e fortë: Yes, I can /kæn/. Tingulli /æ/ nuk ekziston në shqip: hapni gojën si për «a», por gjuhën mbajeni përpara si për «e».
- Në fillim të pyetjes can zakonisht është e dobët: Can you help me? /kən jə ˈhelp miː/.
- Në anglishten britanike dallimi është kryesisht te zanorja: /ə/ e dobët kundrejt /ɑː/ të gjatë. Në anglishten amerikane can (kur theksohet) dhe can't kanë të njëjtën zanore /æ/, prandaj dëgjoni theksin dhe ndalesën e shkurtër në fund të can't.
- k në fillim të can't shqiptohet me një frymë të lehtë ajri; k e shqipes nuk e ka këtë frymë.
- Cannot /ˈkænɒt/ (UK), /ˈkænɑːt/ (US).
Rregulli i artë
Can nuk ndryshon kurrë dhe pas saj vjen forma bazë: I can go, she can go. Can you go? I can't go. Pa -s, pa to, pa do, edhe pse në shqip themi «mund të».
Ushtrime
A. Forma
Zgjidhni ose plotësoni formën e saktë.
-
She ___ … play the guitar.
-
I can ___ … a horse.
-
Formoni një pyetje: you / can / swim
-
Bëjeni mohore: We can park here.
-
"Can your brother drive?" "No, he ."
-
Vendosini fjalët në rendin e duhur: can / where / I / a taxi / get / ?
B. Kuptimi
Aftësi (ability), leje (permission), kërkesë (request) apo mundësi (possibility)? Shkruani përgjigjen në anglisht.
-
Ability, permission, request or possibility? "Can you close the door, please?"
-
Ability, permission, request or possibility? "You can see the mountains from my window."
-
Ability, permission, request or possibility? "Can I use your phone?"
-
A është can e dobët (weak) apo e fortë (strong) te "Yes, I can."?
C. Gjeni gabimin
Çdo fjali ka një gabim ose është e saktë. Shkruani fjalinë e korrigjuar ose shkruani correct.
-
He can plays chess.
-
Do you can help me?
-
I don't can come tomorrow.
-
Can you speak Italian?
D. Në kontekst
Lexoni dialogun dhe plotësoni fjalët që mungojnë. Fjalët: can, can't (përdorini sa herë të nevojitet)
Manager: So, Anna, what languages 15 you speak?
Anna: English and Portuguese. And I 16 speak a little French.
Manager: Great. 17 you drive?
Anna: No, I 18. But I 19 ride a motorbike!
Manager: OK. 20 you start on Monday?
Anna: Yes, I can.
E. Radha juaj
Shkruani në anglisht.
-
Shkruani dy gjëra që dini t'i bëni dhe një gjë që nuk dini ta bëni.
-
Shkruani një kërkesë të sjellshme dhe një pyetje për leje për një ditë në punë ose në shkollë.
F. Përsëritje e përzier
Përsëritni mësimet e mëparshme.
-
A1-13 Present Simple: don't, doesn't, do, does – mohorja dhe pyetjet në shqip you play the piano? (zakon, jo aftësi)
-
A1-15 Always, usually, never: ndajfoljet e shpeshtësisë në anglisht Vendosini fjalët në rendin e duhur: never / find / I / my keys / can
-
A1-16 Question words: fjalët pyetëse në anglisht (what, where, who, how…) languages do you speak?
Përgjigjet
A. Forma
- can
- ride
- Can you swim?
- We can't park here. / We cannot park here.
- can't / cannot
- Where can I get a taxi?
B. Kuptimi
- request
- possibility
- permission
- strong
C. Gjeni gabimin
- He can play chess.
- Can you help me?
- I can't come tomorrow. / I cannot come tomorrow.
- ✓ Can you speak Italian?
D. Në kontekst
- can
- can
- Can
- can't / cannot
- can
- Can
E. Radha juaj
- I can cook. I can speak two languages. I can't swim.
- Can you help me with this, please? Can I leave at four today?
F. Përsëritje e përzier
- Do
- I can never find my keys.
- What / How many / Which
