Can na Can't kwa Kiswahili: Uwezo, Ruhusa, Maombi na Matamshi
Can and Can't
Katika ukurasa huu
Lengo
Baada ya somo hili, utaweza kusema unachoweza (can) na usichoweza (can't) kufanya, kuomba ruhusa (Can I…?), kuwaomba watu wafanye jambo (Can you…?), kusema kinachowezekana, na kutamka can na can't ili watu wasikie tofauti.
Wazo Kuu
Can ina wazo moja kubwa: jambo linawezekana. Fikiria taa za barabarani. Can ni taa ya kijani: njia iko wazi. Can't ni taa nyekundu: njia imefungwa.
Taa inaweza kuwa ya kijani kwa sababu tofauti. Kwa sababu nina ujuzi (I can swim). Kwa sababu mtu ameruhusu (You can park here). Kwa sababu dunia inafanya kazi hivyo (You can buy tickets online). Na Can you help me? kwa kweli inauliza: "Je, taa ni ya kijani kwako?"
Can ni modal verb: kitenzi kisaidizi maalum kinachoongeza maana kwenye kitenzi kikuu. Modal kama can hazibadiliki: hakuna -s, hakuna to, hakuna do. I can, she can, they can, na kila mara hufuatwa na base form: can swim, can help, can see.
Kukanusha ni can't (au cannot). Kwa swali, hamisha tu can mwanzoni: Can you drive?
Kwa Kiswahili, wazo hili ni kuweza: ninaweza, anaweza, siwezi. Lakini angalia tofauti mbili. Kwanza, -weza hubadilika kwa kila mtu (ni-, a-, wa-), lakini can haibadiliki kamwe. Pili, baada ya -weza Kiswahili huweka kitenzi chenye ku- (ninaweza kuogelea). Kiingereza hakiweki to baada ya can.
Kiswahili na Kiingereza
Kuweza na can zina maana moja, lakini muundo ni tofauti. Kiswahili: kiambishi cha mtu + -weza + kitenzi chenye ku-. Kiingereza: kiima + can (haibadiliki) + base form bila to.
| Kiswahili | Kiingereza | Tofauti |
|---|---|---|
| Ninaweza kuogelea. | I can swim. | ku-ogelea → swim, bila to |
| Anaweza kuzungumza lugha tatu. | She can speak three languages. | -weza hubadilika kwa mtu; can haibadiliki, hakuna -s |
| Siwezi kupiga mbizi. | I can't dive. | kukanusha ndani ya neno; Kiingereza: can't |
| Unaweza kupika? | Can you cook? | swali kwa kiimbo; Kiingereza: Can mwanzoni, bila do |
| Naomba nikae hapa? | Can I sit here? | ruhusa: mara nyingi naomba; Kiingereza: Can I…? |
| Unaweza kunipitishia chumvi, tafadhali? | Can you pass the salt, please? | ombi: sawa kabisa |
| Unaweza kununua tiketi mtandaoni. | You can buy tickets online. | uwezekano wa jumla: sawa |
Kwa hiyo, unapofikiria ninaweza ku-…, sema I can + kitenzi tu: ondoa ku-, usiweke to.
Muundo
Sentensi chanya na kukanusha
| Kiima | can / can't | Base form | Sehemu nyingine |
|---|---|---|---|
| I / you / we / they | can | speak | two languages. |
| he / she / it | can | swim | very well. |
| I / you / we / they | can't (cannot) | come | tonight. |
| he / she / it | can't (cannot) | drive. |
- Umbo moja kwa watu wote: she can, kamwe si she cans.
- Hakuna to baada ya can: can go, kamwe si can to go.
- Cannot kwa kawaida huandikwa kama neno moja. Can't ndilo umbo la kawaida katika mazungumzo na maandishi yasiyo rasmi.
Maswali ya ndiyo/hapana na majibu mafupi
| Can | Kiima | Base form | Majibu mafupi |
|---|---|---|---|
| Can | you | cook? | Yes, I can. / No, I can't. |
| Can | she | come to the party? | Yes, she can. / No, she can't. |
| Can | we | park here? | Yes, you can. / No, you can't. |
Maswali yenye neno la swali (Q-A-S-I, tazama A1-16): can ndicho kitenzi kisaidizi.
| Neno la swali | can | Kiima | Base form + sehemu nyingine |
|---|---|---|---|
| What languages | can | you | speak? |
| Where | can | I | buy a SIM card? |
Matumizi
1Uwezo
Tumia can / can't kwa ujuzi na mambo unayoweza kufanya. Kwa uwezo wa zamani (I could swim when I was five), tazama A2-24.
2Ruhusa
Tumia Can I / Can we…? kuuliza kama jambo linaruhusiwa. Tumia You can / You can't kutoa au kukataa ruhusa, au kuzungumzia sheria. Kwa Kiswahili mara nyingi tunasema Naomba… au Ninaweza…?
3Maombi
Tumia Can you…? kumwomba mtu afanye jambo. Ongeza please ili usikike kirafiki. Could you…? ni ya heshima zaidi kidogo: tazama A2-23.
4Uwezekano wa Jumla
Tumia can kusema jambo linawezekana kwa ujumla: jinsi mambo yanavyofanya kazi, au kile mahali panachotoa. It can be… humaanisha "wakati mwingine huwa…".
Makosa ya Kawaida
Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
1. Ku- kuwa to. Kwa Kiswahili tunasema anaweza kusoma, tunaweza kufika. Tunajua kwamba ku- ni kama to, kwa hiyo tunaiongeza baada ya can. Kiingereza hakiruhusu to baada ya can.
2. Can be able to. Kwa sababu -weza inatafsiriwa kama can na pia kama be able to, wengi huviweka vyote viwili pamoja. Katika Kiingereza cha Afrika Mashariki I can be able to… husikika mara nyingi, lakini si sahihi: can na be able to zina maana moja, na haziwekwi pamoja.
3. Ombi bila Can…? Dukani au mgahawani, Kiswahili husema kwa upole Nipe maji mawili au Naomba maji, na sauti ndiyo inaonyesha heshima. Ukitafsiri nipe moja kwa moja, unapata amri. Kwa Kiingereza, ombi la heshima kwa kawaida huanza na Can I have…? au Can you…?
4. Can kamili kila mara. Kwa Kiswahili tunatamka kila irabu kikamilifu, kwa hiyo can inasikika /kæn/ yenye nguvu katika kila sentensi. Hapo I can swim na I can't swim (ambapo t ni dhaifu) zinasikika karibu sawa, na msikilizaji anachanganyikiwa. Tazama Tahajia na Matamshi.
Usichanganye
can na can't katika mazungumzo — Katika mazungumzo ya haraka t ya can't mara nyingi haisikiki vizuri. Badala yake, sikiliza irabu na msisitizo (tazama Tahajia na Matamshi).
Can you…? na Do you…? — Can you…? inauliza kuhusu uwezo; Do you…? inauliza kuhusu mazoea. Tazama A1-13.
can na could — Could ni wakati uliopita wa can kwa uwezo wa jumla, na umbo la heshima zaidi kwa maombi. Tazama A2-24 na A2-23.
Tahajia na Matamshi
- Katika sentensi chanya, can kwa kawaida ni dhaifu na haisisitizwi: /kən/, karibu bila irabu. Kitenzi kikuu ndicho kinachosisitizwa: I can swim /aɪ kən ˈswɪm/. Hii ni ngumu kwetu, kwa sababu Kiswahili hutamka kila irabu kikamilifu; jaribu kusema can haraka na kwa upole.
- Can't ina nguvu na inasisitizwa: /kɑːnt/ (UK), irabu ndefu iliyo nyuma kinywani, mdomo wazi; /kænt/ (US), irabu /æ/, mdomo wazi zaidi kuliko e ya Kiswahili.
- Katika majibu mafupi na kwa msisitizo, can ina nguvu: Yes, I can /kæn/.
- Mwanzoni mwa maswali, can kwa kawaida ni dhaifu: Can you help me? /kən jə ˈhelp miː/.
- Katika Kiingereza cha Uingereza, tofauti kuu ni irabu: /ə/ dhaifu dhidi ya /ɑː/ ndefu. Katika Kiingereza cha Marekani, can (ikisisitizwa) na can't zina irabu ile ile /æ/, kwa hiyo sikiliza msisitizo na kituo kifupi mwishoni mwa can't.
- Usiongeze irabu mwishoni: can't si "kanti", na can si "kani".
- Cannot /ˈkænɒt/ (UK), /ˈkænɑːt/ (US).
Kanuni ya Dhahabu
Can haibadiliki kamwe na hufuatwa na base form: I can go, she can go. Can you go? I can't go. Hakuna -s, hakuna to, hakuna do. Ninaweza ku-… = I can + kitenzi, bila to, na bila be able to pamoja nayo.
Mazoezi
A. Muundo
Chagua au andika umbo sahihi.
-
She ___ … play the guitar.
-
I can ___ … a horse.
-
Tunga swali: you / can / swim
-
Kanusha: We can park here.
-
"Can your brother drive?" "No, he ."
-
Panga maneno kwa mpangilio sahihi: can / where / I / a taxi / get / ?
B. Maana
Je, can hapa inaonyesha uwezo (ability), ruhusa (permission), ombi (request) au uwezekano (possibility)? Jibu kwa neno la Kiingereza.
-
Ability, permission, request or possibility? "Can you close the door, please?"
-
Ability, permission, request or possibility? "You can see the mountains from my window."
-
Ability, permission, request or possibility? "Can I use your phone?"
-
Je, can ni dhaifu (weak) au yenye nguvu (strong) katika "Yes, I can."?
C. Tafuta Kosa
Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.
-
He can plays chess.
-
Do you can help me?
-
I don't can come tomorrow.
-
Can you speak Italian?
D. Katika Muktadha
Sanduku la maneno: can, can't (yatumie mara nyingi kadiri unavyohitaji).
Manager: So, Anna, what languages 15 you speak?
Anna: English and Portuguese. And I 16 speak a little French.
Manager: Great. 17 you drive?
Anna: No, I 18. But I 19 ride a motorbike!
Manager: OK. 20 you start on Monday?
Anna: Yes, I can.
E. Zamu Yako
Andika kwa Kiingereza.
-
Andika mambo mawili unayoweza kufanya na jambo moja usiloweza kufanya.
-
Andika ombi moja la heshima na swali moja la kuomba ruhusa kwa siku ya kazini au shuleni.
F. Marudio Mchanganyiko
Rudia masomo yaliyotangulia.
-
A1-13 Don't, Doesn't, Do, Does: Present Simple ya Kukanusha na Maswali kwa Kiswahili you play the piano? (habit, not ability)
-
A1-15 Always, Usually, Never kwa Kiswahili: Mara Ngapi na Mahali pa Neno Panga maneno kwa mpangilio sahihi: never / find / I / my keys / can
-
A1-16 Question Words kwa Kiswahili: What, Where, When, Who, Why, How na Mpangilio Sahihi languages do you speak?
Majibu
A. Muundo
- can
- ride
- Can you swim?
- We can't park here. / We cannot park here.
- can't / cannot
- Where can I get a taxi?
B. Maana
- request
- possibility
- permission
- strong
C. Tafuta Kosa
- He can play chess.
- Can you help me?
- I can't come tomorrow. / I cannot come tomorrow.
- ✓ Can you speak Italian?
D. Katika Muktadha
- can
- can
- Can
- can't / cannot
- can
- Can
E. Zamu Yako
- I can cook. I can speak two languages. I can't swim.
- Can you help me with this, please? Can I leave at four today?
F. Marudio Mchanganyiko
- Do
- I can never find my keys.
- What / How many / Which
