İngiliscə saat, günlər və tarixlər: first, second, third, half past, a quarter to
Time, Days and Dates
Bu səhifədə
Məqsəd
Bu dərsdən sonra siz sıra saylarını (first, second, third) işlədə, günləri, ayları və tarixləri UK və US üslubunda deyib yaza, illəri oxuya, saatı iki yolla deyə və What time is it?, What's the date today?, When's your birthday? suallarını verə biləcəksiniz.
Əsas fikir
Eyni divarda asılmış saatı və təqvimi təsəvvür edin. Saat What time is it? sualına cavab verir. Təqvim isə What's the date? sualına. İngilis dilində hər biri üçün bir az fərqli sistem var.
Təqvimdə tarix aydakı bir yerdir: mayın beşinci günü. Ona görə tarixlərdə sıra sayları (ordinal numbers) işlənir: şeyləri sıraya düzən saylar: first, second, third, fourth… Miqdar saylarını A1-04 dərsindən bilirsiniz; sıra sayları onlardan düzəlir.
Saatda isə danışmağın iki yolu var. Ənənəvi yol siferblata baxır: half past seven, (a) quarter to eight. Rəqəmsal yol sadəcə rəqəmləri oxuyur: seven thirty, seven forty-five. İkisi də düzgündür, ikisi də çox işlənir.
İllər adətən iki hissədə deyilir: 19 | 99 → nineteen ninety-nine.
Azərbaycan dili və ingilis dili
Azərbaycan dilində sıra sayı qaydalıdır: -ıncı / -inci / -uncu / -üncü («birinci», «beşinci», «iyirmi birinci»). İngiliscədə əksər sıra saylarına -th artırılır, amma first, second, third tamam başqa sözlərdir, fifth, ninth, twelfth isə yazılışda dəyişir. Tarixləri danışıqda biz çox vaxt miqdar sayı ilə deyirik: «mayın beşi», «beş may». İngiliscədə tarix mütləq sıra sayı ilə deyilir: the fifth of May. Yaxşı xəbər: azərbaycanca da yazıda gün əvvəl, ay sonra gəlir (05.06.2026 = 5 iyun), eynilə Britaniyadakı kimi. Amerikada isə əvvəl ay gəlir. Günlərin və ayların adları azərbaycanca kiçik hərflə yazılır («bazar ertəsi», «may»), ingiliscədə isə həmişə böyük hərflə: Monday, May.
Saatda da oxşarlıq var: «yeddini on dəqiqə keçir» → ten past seven, «səkkizə on dəqiqə qalıb» → ten to eight. Amma yarım saat tələdir: «yeddinin yarısı» azərbaycanca 6:30 deməkdir, çünki biz növbəti saata baxırıq. İngiliscə half past seven isə 7:30, yəni yeddidən yarım saat keçib. İlləri isə biz bütöv sıra sayı kimi deyirik («min doqquz yüz doxsan doqquzuncu il»), ingiliscədə iki hissədə və miqdar sayı ilə: nineteen ninety-nine.
| Azərbaycanca | İngiliscə | Fərq |
|---|---|---|
| birinci, ikinci, beşinci | first, second, fifth | ingiliscədə ilk üçü xüsusi sözdür, sonra əsasən -th |
| mayın beşi / beş may | the fifth of May / May fifth | danışıqda miqdar sayı; ingiliscədə sıra sayı |
| bazar ertəsi, sentyabr | Monday, September | ingiliscədə böyük hərf |
| Saat doqquzu on beş dəqiqə keçir. | It's a quarter past nine. | keçir → past |
| Saat altıya on dəqiqə qalıb. | It's ten to six. | qalıb → to |
| Saat yeddinin yarısıdır. (6:30) | It's half past six. | azərbaycanca növbəti saat; ingiliscədə keçən saat |
| 1999-cu il | nineteen ninety-nine | iki hissə, miqdar sayı; «-cu il» yoxdur |
| 05.06.2026 | 5 June (UK) / May 6 (US) | azərbaycanca da UK kimi: gün əvvəl |
Nəticə: tarix deyəndə sıra sayını unutmayın (the fifth), ayları və günləri böyük hərflə yazın. «Yeddinin yarısı» deyəndə ingiliscə half past six deyin.
Quruluş
Sıra sayları
| Rəqəm | Söz | Yazılış | Rəqəm | Söz | Yazılış |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | first | 1st | 11 | eleventh | 11th |
| 2 | second | 2nd | 12 | twelfth | 12th |
| 3 | third | 3rd | 13 | thirteenth | 13th |
| 4 | fourth | 4th | 20 | twentieth | 20th |
| 5 | fifth | 5th | 21 | twenty-first | 21st |
| 8 | eighth | 8th | 22 | twenty-second | 22nd |
| 9 | ninth | 9th | 30 | thirtieth | 30th |
Sıra saylarının çoxu = say + -th. Böyük saylarda yalnız son hissə dəyişir: twenty-first, thirty-second, thirty-third.
Günlər və aylar — həmişə böyük hərflə
| Günlər | Monday, Tuesday, Wednesday, Thursday, Friday, Saturday, Sunday |
|---|---|
| Aylar | January, February, March, April, May, June, July, August, September, October, November, December |
Fəsillər kiçik hərflə yazılır: spring, summer, autumn (UK) / fall (US), winter.
Tarixlər
| Yazılışı | Deyilişi | |
|---|---|---|
| UK | 5 May 2026 / 5th May 2026 | the fifth of May / May the fifth |
| US | May 5, 2026 / May 5th | May fifth |
| Rəqəmlə, UK | 05/06/2026 | = 5 June |
| Rəqəmlə, US | 05/06/2026 | = May 6 |
İllər
| İl | Deyilişi |
|---|---|
| 1999 | nineteen ninety-nine |
| 1905 | nineteen oh five |
| 1800 | eighteen hundred |
| 2000 | two thousand |
| 2005 | two thousand and five (UK) / two thousand five (US) |
| 2026 | twenty twenty-six; həmçinin two thousand and twenty-six (UK) / two thousand twenty-six (US) |
Saatı demək
| Saat | Ənənəvi | Rəqəmsal |
|---|---|---|
| 7:00 | seven o'clock | seven o'clock / seven |
| 7:05 | five past seven (UK) / five after seven (US) | seven oh five |
| 7:15 | (a) quarter past seven (UK) / (a) quarter after seven (US) | seven fifteen |
| 7:30 | half past seven | seven thirty |
| 7:45 | (a) quarter to eight | seven forty-five |
| 7:50 | ten to eight | seven fifty |
- 1–30 dəqiqə üçün past, 31–59 dəqiqə üçün to işlədin: twenty-five to nine = 8:35. (US ingiliscəsində of və ya till da eşidilir: a quarter of eight.)
- 5, 10, 20, 25 olmayan rəqəmlərlə minutes əlavə edin: seven minutes past six.
- a.m. = günortadan əvvəl; p.m. = günortadan sonra. Cədvəllərdə çox vaxt 24 saatlıq sistem işlənir: 18:30 = eighteen thirty.
- Qeyri-rəsmi Britaniya ingiliscəsində half seven = 7:30.
Suallar
| Sual | Cavab |
|---|---|
| What time is it? / What's the time? (UK) | It's ten past four. |
| What day is it today? | It's Thursday. |
| What's the date today? | It's the third of June. / It's June third. |
| When's your birthday? | It's the twelfth of October. / It's October twelfth. |
İstifadə
1Sıra sayları
Sıra və yer bildirmək üçün sıra saylarını işlədin: mərtəbələr, yarışlar, ad günləri, ilk dəfə.
2Günlər və aylar
Günlər və aylar addır, ona görə həmişə böyük hərflə başlayır.
3Tarixlər
UK ingiliscəsində adətən əvvəl gün gəlir, US ingiliscəsində əvvəl ay. Tarixləri sıra sayları ilə deyin. (Tarixlərlə on: A1-20 dərsinə baxın.)
4İllər
İllərin çoxunu iki hissədə deyin. 2000–2009 illərində two thousand (and)… deyilir; 2010-cu ildən həm twenty ten, həm də two thousand (and) ten işlənir.
5Saat: ənənəvi yol
What time is it? deyə soruşun, It's… ilə cavab verin. Saatın birinci yarısında past, ikinci yarısında to işlədin.
6Saat: rəqəmsal yol
Sadəcə əvvəl saatı, sonra dəqiqələri deyin. Bu, cədvəllərdə, görüşlərdə və telefonda çox işlənir.
Tez-tez edilən səhvlər
Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
1. «Mayın beşi» → the five of May. Danışıqda tarixi miqdar sayı ilə deyirik: «noyabrın iyirmi beşi», «on səkkiz oktyabr». Sözbəsöz tərcümədə ingiliscə tarixdə də miqdar sayı qalır. İngiliscədə tarix həmişə sıra sayı ilə deyilir.
2. Kiçik hərflə günlər və aylar. Azərbaycan dilində «avqust», «cümə» kiçik hərflə yazılır, ona görə ingiliscədə də böyük hərfi unutmaq asandır. İngiliscədə günlər və aylar addır: həmişə böyük hərflə.
3. «Yeddinin yarısı» → half seven. Azərbaycanca «yeddinin yarısı» 6:30 deməkdir. İngiliscə half past seven isə 7:30-dur, qeyri-rəsmi Britaniya forması half seven də 7:30 deməkdir. Sözbəsöz tərcümə sizi bir saat gecikdirə bilər! İngiliscədə keçən saatı deyin: 6:30 = half past six.
4. İllər sıra sayı kimi. Azərbaycanca ili tam sıra sayı ilə deyirik: «min doqquz yüz doxsan səkkizinci il». İngiliscədə il iki hissədə, miqdar sayı ilə oxunur, year sözü də lazım deyil.
Qarışdırmayın
UK və US tarixləri — 04/07 UK-də 4 iyul, US-də isə 7 aprel deməkdir. Başqa ölkələrdəki insanlara yazanda ayı sözlə yazın.
half past seven və half seven — Britaniya ingiliscəsində ikisi də 7:30 deməkdir; half seven qeyri-rəsmidir. US ingiliscəsində seven thirty və ya half past seven deyin. Azərbaycanca «yeddinin yarısı» (6:30) ilə qarışdırmayın!
What time is it? və What's the date? — Time saatdır, date təqvimdir.
Yazılış və tələffüz
- Qaydasız yazılışlar: five → fifth, nine → ninth (e yoxdur), twelve → twelfth, eight → eighth (bir t), twenty → twentieth, thirty → thirtieth.
- twenty-first-dən ninety-ninth-ə qədər saylar defislə yazılır.
- Sondakı th /θ/ səsidir: fourth /fɔːθ/ (UK), /fɔːrθ/ (US); fifth /fɪfθ/; sixth /sɪksθ/. Bu səs azərbaycan dilində yoxdur: dilin ucunu üst və alt dişlərin arasına azca çıxarın və havanı üfürün, səs kar olsun. Onu t və ya s ilə əvəz etməyin. Fifth və sixth çətindir, əvvəlcə yavaş deyin; samitlərin arasına sait artırmayın.
- third /θɜːd/ (UK), /θɝːd/ (US): ortadakı /ɜː/ uzun saitdir, dodaqlar yuvarlaqlaşmır, dil ortada rahat durur.
- o'clock /əˈklɒk/ (UK), /əˈklɑːk/ (US): vurğu clock hissəsinə düşür.
- Saatlarda və illərdə 0 oh kimi, O hərfi kimi deyilir: nineteen oh five, ten oh five.
- Wednesday /ˈwenzdeɪ/: birinci d oxunmur. Söz /w/ səsi ilə başlayır: dişlər dodağa toxunmur, dodaqlar irəli uzanır. February çox vaxt /ˈfebruəri/ və ya /ˈfebjuəri/ kimi deyilir.
- thirteen /ˌθɜːˈtiːn/ və thirty /ˈθɜːti/ sözlərində vurğu fərqlidir: -teen vurğulu və uzundur, -ty qısadır. Saat deyəndə bu fərq vacibdir.
Qızıl qayda
Saymaq üçün miqdar sayları (five, thirty), sıra və tarix üçün sıra sayları (the fifth, the thirtieth) işlədin. Günlər və aylar böyük hərflə yazılır. Saat üçün 30 dəqiqəyə qədər past, 30-dan sonra to işlədin, ya da sadəcə rəqəmləri oxuyun: seven forty-five. «Yeddinin yarısı» = half past six.
Tapşırıqlar
A. Quruluş
Sıra sayını, ili və ya saatı ingiliscə yazın.
-
Sıra sayını yazın: 2
-
Sıra sayını yazın: 12
-
Sıra sayını yazın: 22
-
İli sözlə yazın: 1984
-
Saatı ənənəvi yolla yazın: 6:15
-
Saatı ənənəvi yolla yazın: 9:40
-
Saatı rəqəmsal yolla yazın: 4:30
B. Məna
Düzgün cavabı seçin və ya yazın.
-
US üslubunda 03/04 nə deməkdir? …
-
UK üslubunda 03/04 nə deməkdir? …
-
"It's a quarter to five." Rəqəmsal yolla bu belədir…
-
Sualı seçin: "___?" "It's the ninth of July."
C. Səhvi tapın
Hər birində bir səhv var və ya düzgündür. Düzəldilmiş variantı yazın və ya correct yazın.
-
the nineth of May
-
It's forty past eight.
-
My birthday is the 3 of June.
-
Our holiday starts on the first of August.holiday (UK); vacation (US)
D. Mətndə
Dialoqu tamamlayın.
Kate: When's your birthday, Tom?
Tom: It's the 16 (31) of August.
Kate: Oh, that's a Saturday this year. What time 17 your party?
Tom: At half 18 seven.
Kate: Great. My train gets in at seven 19 (7:15) — perfect!
Tom: And what's the date today?
Kate: It's the 20 (2) of August. So, about four weeks!
E. Sizin növbəniz
İngiliscə yazın.
-
Ad gününüzü iki yolla yazın (UK üslubu və US üslubu).
-
Saat neçədə durursunuz və neçədə yatırsınız? Hər vaxtı iki yolla yazın.
F. Qarışıq təkrar
Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.
-
A1-04 İngiliscə rəqəmlər azərbaycanca: yaş, qiymət və telefon nömrəsi necə deyilir Sözlə yazın: 350 (UK)
-
A1-16 Sual sözləri azərbaycanca: what, where, when, who, why, how və düzgün söz sırası " is your birthday?" "In March."
-
A1-15 Always, usually, never azərbaycanca: tezlik zərfləri və How often…? Sözləri düzgün sıraya qoyun: is / never / my brother / on time
Cavablar
A. Quruluş
- second
- twelfth
- twenty-second
- nineteen eighty-four
- a quarter past six / quarter past six / a quarter after six / quarter after six
- twenty to ten
- four thirty
B. Məna
- March 4
- 3 April
- four forty-five
- What's the date
C. Səhvi tapın
- the ninth of May
- It's twenty to nine. / It's eight forty.
- My birthday is the 3rd of June. / My birthday is the third of June.
- ✓ Our holiday starts on the first of August.
D. Mətndə
- thirty-first / 31st
- is
- past
- fifteen
- second / 2nd
E. Sizin növbəniz
- the twelfth of October / October twelfth
- I get up at a quarter past seven — seven fifteen. I go to bed at half past eleven — eleven thirty.
F. Qarışıq təkrar
- three hundred and fifty
- When
- My brother is never on time.
