By, until, during, for azərbaycanca: «qədər», «ərzində», «vaxtında» və «sonunda» ingiliscə
By, Until, During, For; In Time, On Time, At the End
Bu səhifədə
Məqsəd
Bu dərsdən sonra siz son tarixlərdən və zaman müddətlərindən dəqiq danışa biləcəksiniz: by və until, for, during və while, within və by the time, on time və in time, at the end və in the end, həmçinin eyni vaxtda baş verən iki iş üçün as.
Əsas fikir
Üzərində bayraq olan qaçış yolu təsəvvür edin. Bayraq zamanda bir nöqtədir: Friday, six o'clock, the end of the month.
Bayrağa by deməkdir: «bayraqda və ya ondan əvvəl, amma sonra yox». Bu, son tarixdir (deadline): bir iş bayrağa çatmazdan əvvəl yolun hansısa yerində baş verməlidir. Send it by Friday.
Bayrağa until isə deməkdir: bayrağa qədər yolun hamısını gedirsiniz, sonra dayanırsınız. Bu, nöqtə yox, xətdir: I'll wait until Friday.
Bir çox başqa zaman sözü də belə işləyir. Bəziləri bir işin nə vaxt baş verdiyini göstərir (during the night), bəziləri nə qədər çəkdiyini ölçür (for two hours), bəziləri isə bayrağa dəqiq lazım olan anda (on time), yoxsa başqa bir iş üçün kifayət qədər tez (in time) çatdığınızı deyir. Hər söz bir az fərqli suala cavab verir: sualı öyrənin, söz asanlaşacaq.
Azərbaycan dili və ingilis dili
Azərbaycan dilində zamanı çox vaxt hal şəkilçiləri və qoşmalarla bildiririk, ön sözlərlə yox. Çətinlik ondadır ki, bir Azərbaycan sözü iki-üç ingilis sözünün işini görür. -a qədər / -dək həm son tarixdir (by), həm də davam edən vəziyyətin sonu (until): «Hesabatı cüməyə qədər göndərin» → by Friday, amma «Cüməyə qədər gözləyəcəyəm» → until Friday. İngiliscədə seçmək lazımdır: bir iş və son tarix → by; davam edən vəziyyət → until. Ərzində də bir neçə iş görür: «üç il ərzində» → for three years, «yay tətili ərzində» → during the summer holidays, «üç gün ərzində cavab verəcəyik» → within three days. Yaxşı xəbər də var: azərbaycancadakı fərq zamanı + isim («fırtına zamanı») və -arkən / -anda + feil («kitabxanada olarkən») ingiliscədəki during + isim və while / as + budaq cümlə fərqinə çox oxşayır. Vaxtında sözü isə həm on time, həm də in time deməkdir. Sonunda («filmin sonunda») at the end of deməkdir, sonda / axırda / nəhayət isə in the end; amma yerlik hal -da çox vaxt səhvən in kimi tərcümə olunur.
| Azərbaycanca | İngiliscə | Sual |
|---|---|---|
| Hesabatı cüməyə qədər göndərin. | Send the report by Friday. | ən gec nə vaxt? (son tarix) |
| Gecə yarısına qədər qaldıq. | We stayed until midnight. | nə vaxta qədər davam etdi? |
| Üç il Dublində yaşadım. | I lived in Dublin for three years. | nə qədər? |
| Fırtına zamanı işıq söndü. | The power went off during the storm. | nə vaxt? (isim) |
| Kitabxanada olarkən velosipedimi oğurladılar. | Someone stole my bike while I was in the library. | nə vaxt? (budaq cümlə) |
| Üç iş günü ərzində çatacaq. | It will arrive within three working days. | hansı müddətin içində? |
| Təyyarə vaxtında endi. | The flight landed on time. | gecikmədən, cədvələ görə |
| Son avtobusa vaxtında çatdıq. | We arrived in time to catch the last bus. | kifayət qədər tez |
| Küçənin sonunda çörək dükanı var. | There's a bakery at the end of the street. | sonuncu hissə |
| Sonda iti Maks adlandırdıq. | In the end, we called the dog Max. | nəhayət |
Quruluş
Son tarixlər və müddətlər
| Söz | Ondan sonra gəlir | Cavab verdiyi sual | Nümunə |
|---|---|---|---|
| by | vaxt / tarix | ən gec nə vaxt? | Please reply by Monday. |
| by the time | budaq cümlə | ən gec hansı hadisəyə qədər? | By the time we arrived, the shop was closed. |
| until / till | vaxt / tarix və ya budaq cümlə | nə vaxta qədər (davam edir)? | I'll be here until six. / Wait until I call. |
| within | müddət | hansı müddətin içində? | We'll answer within 24 hours. |
| from… to / until | iki vaxt | nə vaxt başlayır və bitir? | The shop is open from 9 to 5. |
| for | müddət | nə qədər? | I lived there for three years. |
| during | isim (hadisə və ya dövr) | nə vaxt? | I fell asleep during the film. |
| while | budaq cümlə | nə vaxt? | I fell asleep while I was watching the film. |
| as | budaq cümlə | nə vaxt? (eyni anda) | As I was leaving, the phone rang. |
Sabit ifadələr
| İfadə | Mənası | Nümunə |
|---|---|---|
| on time | planlaşdırılan vaxtda, gecikmədən | The train left on time. |
| in time (for… / to…) | kifayət qədər tez | We got there in time for the start. |
| at the end (of…) | nəyinsə son nöqtəsində | at the end of the film / the street / May |
| in the end | nəhayət, bir müddətdən, dəyişikliklərdən və ya problemlərdən sonra | In the end, we took a taxi. |
Till sözü until ilə eyni mənadadır, sadəcə daha qeyri-rəsmidir. ABŞ ingiliscəsində Monday through Friday = bazar ertəsindən cüməyə qədər, cümə də daxil olmaqla.
İstifadə
1by = ən gec (son tarix)
Bir iş həmin vaxtda və ya ondan əvvəl baş verməlidirsə, by + vaxt işlədin. Yalnız son tarix vacibdir, işin nə qədər çəkdiyi yox. By then = ən gec o vaxt. Azərbaycancada burada «-a qədər», «ən gec» deyirik.
2until = bir vaxta qədər davam edir
Vəziyyət bir nöqtəyə qədər davam edir və orada dayanırsa, until (və ya till) işlədin. İnkarda not… until «ondan əvvəl yox» deməkdir: iş həmin nöqtədə başlayır.
3by the time, within, from… to
By the time + budaq cümlə by kimi işləyir, amma son tarix bir hadisədir. By the time + Past Simple (sadə keçmiş zaman) olanda daha əvvəlki iş çox vaxt Past Perfect (keçmiş bitmiş zaman) formasında olur (B1-03 dərsinə baxın). Within + müddət = həmin müddətin içində, sonundan gec olmayaraq. From… to / until başlanğıcı və sonu göstərir.
4for, during, while
For + müddət nə qədər? sualına cavab verir. During + isim nə vaxt? sualına cavab verir: həmin hadisənin və ya dövrün içində hansısa vaxt, ya da onun boyu. While da during kimi işləyir, amma ondan sonra budaq cümlə (mübtəda + feil) gəlir. Hekayələrdə while üçün A2-02 dərsinə baxın. Azərbaycancada müddət çox vaxt heç bir sözsüz deyilir («üç il yaşadım») və ya «ərzində» ilə; ingiliscədə müddətdən əvvəl for lazımdır.
5on time və in time
On time = dəqiq planlaşdırılan vaxtda, gecikmədən: cədvəllər, iclaslar, görüşlər üçün. In time = nəyisə etmək və ya nəyəsə hazır olmaq üçün kifayət qədər tez; just in time = son anda; not in time = gec. Azərbaycancada hər ikisinə çox vaxt «vaxtında» deyirik.
6at the end (of) və in the end
At the end (of) nöqtədir: nəyinsə sonuncu hissəsi (film, küçə, ay). In the end «nəhayət» deməkdir: bir müddətdən, dəyişikliklərdən, müzakirədən və ya problemlərdən sonra. Adətən cümlənin əvvəlində gəlir. Azərbaycancadakı «sonunda» → at the end of, «sonda / axırda» → in the end.
7as = while / when (eyni vaxtda iki iş)
As + budaq cümlə while və ya when mənasını verə bilər: iki iş eyni vaxtda baş verir, ya da bir iş digəri gedərkən baş verir. Hekayələrdə çox işlənir və while sözündən bir az daha yazı dilinə xasdır. Just as = məhz o anda. (As sözünün başqa mənaları da var, məsələn, səbəb: B1-27 dərsinə baxın.) Azərbaycancada burada «-anda», «-arkən» deyirik.
Tez-tez edilən səhvlər
Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
1. «-a qədər» → hər yerdə until. Azərbaycancada «saat yeddiyə qədər» həm son tarix, həm də davam edən vəziyyət ola bilər, ona görə öyrənənlər «qədər» sözünü həmişə until kimi tərcümə edir. Özünüzdən soruşun: bir iş son tarixdən əvvəl baş verəcək? → by. Bir vəziyyət o vaxta qədər davam edəcək? → until.
2. «Ərzində» → during + müddət. «Qırx dəqiqə ərzində», «iki həftə ərzində» ifadələrini lüğətdən during kimi öyrənirik. Amma ingiliscədə rəqəmli müddətdən əvvəl (forty minutes, two weeks, three years) for gəlir. During sözündən sonra hadisə və ya dövrün adı gəlir: during the storm, during the lesson.
3. «Sonunda» → in the end of. «Küçənin sonunda», «iclasın sonunda» sözlərindəki yerlik hal -da öyrənəni in sözünə aparır. Nəyinsə sonuncu hissəsi üçün həmişə at the end of deyin; in the end yalnız «nəhayət» deməkdir və ondan sonra of gəlmir.
4. «Vaxtında» → in time, yoxsa on time? Azərbaycancada ikisi də «vaxtında»dır. Görüş və ya cədvəl üzrə, gecikmədən → on time. Başqa bir iş üçün kifayət qədər tez → in time.
5. «İki gündən sonra» → after two days. Gələcəkdən danışanda «iki gündən sonra», «bir həftəyə» deyirik. İngiliscədə indidən sayılan müddət üçün in işlənir: in two days. After two days daha çox keçmiş haqqında hekayədə işlənir (After two days, we went home).
Qarışdırmayın
by və until — By = son tarixdə və ya ondan əvvəl bir iş. Until = bir nöqtəyə qədər davam edən vəziyyət. Azərbaycancada ikisi də «bazar ertəsinə qədər» ola bilər.
in + müddət və within + müddət — In two days adətən «indidən iki gün sonra» deməkdir. Within two days isə «həmin iki günün içində hansısa vaxt, gec olmayaraq».
in the end və at last — In the end = nəhayət, dəyişikliklərdən və ya problemlərdən sonra. At last = nəhayət, uzun gözləmədən sonra, rahatlıqla («Axır ki!»).
Yazılış və tələffüz
- until /ʌnˈtɪl/ sözünün sonunda bir l var, till sözündə isə iki. İkisi də düzgündür, till daha qeyri-rəsmidir. untill yazmayın; rəsmi yazıda 'til işlətməyin. until sözündə vurğu ikinci hecaya düşür, bu, sizin üçün asandır.
- during /ˈdjʊərɪŋ/ (UK), /ˈdʊrɪŋ/ (US): vurğu birinci hecaya düşür. Azərbaycan dilindəki kimi son hecanı vurğulamayın. Sondakı /ŋ/ səsini dilin arxası ilə burundan deyin, sonuna «q» əlavə etməyin.
- within /wɪˈðɪn/: vurğu ikinci hecadadır. /w/ səsində dodaqlar dairəvi olur, «v» kimi alt dodaq dişlərə toxunmur. /ð/ cingiltilidir: dilin ucu dişlərin arasındadır, «z» və ya «d» deməyin.
- on time və in time ifadələrində vurğu time sözünə düşür. in the end ifadəsində end vurğuludur; sait səsindən əvvəl the /ði/ kimi deyilir. end sözünün sonundakı /d/ cingiltilidir: «ent» deməyin.
- through (ABŞ: Monday through Friday) /θruː/: /θ/ kar səsdir, dil dişlərin arasında; «s» və ya «t» deməyin.
Qızıl qayda
By = ən gec (bir iş üçün son tarix); until = bir nöqtəyə qədər bütün müddət. For = nə qədər; during + isim / while + budaq cümlə = nə vaxt. On time = gecikmədən; in time = kifayət qədər tez. Nəyinsə at the end of = onun son hissəsi; in the end = nəhayət. Azərbaycanca «-a qədər» deyəndə özünüzdən soruşun: son tarixdir (by), yoxsa davam edir (until)?
Tapşırıqlar
A. Quruluş
Mötərizədəki sözlərdən birini seçin və ya düzgün sözü qoyun.
-
I fell asleep ___ the film. …
-
I fell asleep ___ I was watching the film. …
-
She has lived in Lisbon ___ ten years. …
-
You must return the form ___ 30 days. …
-
The bank is open 9 a.m. 4 p.m.
-
The essay must be handed in ___ Friday. …
B. Məna
Mənaya uyğun cavabı seçin.
-
Düzgün cavabı seçin: I'll stay in bed … ten.
-
Düzgün cavabı seçin: The plane took off …, at 7.30 exactly.
-
Düzgün cavabı seçin: We got to the station … to buy a coffee before the train left.
-
Düzgün cavabı seçin: … we decided not to go.
-
Düzgün cavabı seçin: The shop doesn't open … ten.
-
Düzgün cavabı seçin: … I was getting off the bus, I saw my old teacher.
C. Səhvi tapın
Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.
-
I have to finish this essay until Monday.
-
We stayed in Paris during a week.
-
My office is at the end of the corridor.
-
In the end of the year, we have a big party.
D. Mətndə
Mesajı tamamlayın. Hər yerə bir söz və ya ifadə yazın.
Hi Ana! Sorry I didn't reply — my phone was off 17 the whole flight. We landed 18, at 6.10 exactly, but then we waited for our bags 19 almost an hour! 20 the time we got to the hotel, it was nearly nine. We were tired, but we went out anyway and got to the restaurant just 21 before the kitchen closed. We're staying here 22 Sunday. Can you send me your address 23 Friday? I want to send you a postcard!
E. Sizin növbəniz
İngiliscə yazın.
-
Bu həftə müəyyən vaxta qədər etməli olduğunuz bir iş və müəyyən vaxta qədər davam edəcək bir iş haqqında yazın.
-
Uzun müddət çəkən bir qərar haqqında yazın. In the end işlədin.flat (UK) = apartment (US)
F. Qarışıq təkrar
Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.
-
A1-20 At, on, in azərbaycanca: zaman ön sözləri nə vaxt işlənir? I usually go swimming ___ Monday mornings. …
-
A2-27 Zero və First Conditional azərbaycanca: if, unless, when ilə şərt cümlələri I'll call you as soon as I (arrive).
-
B1-03 Past Perfect azərbaycanca: «mən gələndə film başlamışdı» ingiliscə When we got to the cinema, the film already (start).
Cavablar
A. Quruluş
- during
- while
- for
- within
- from … to / from … until / from … till / between … and
- by
B. Məna
- until
- on time
- in time
- In the end
- until
- As
C. Səhvi tapın
- I have to finish this essay by Monday. / I have to finish this essay before Monday.
- We stayed in Paris for a week.
- ✓ My office is at the end of the corridor.
- At the end of the year, we have a big party.
D. Mətndə
- during / for
- on time
- for
- By
- in time
- until / till / through
- by / before
E. Sizin növbəniz
- I have to pay my phone bill by Thursday. On Saturday I'm going to stay at home until lunchtime.
- We looked at ten flats. In the end, we chose the small one near the park.
F. Qarışıq təkrar
- on
- arrive / have arrived
- had … started
