SlowingoQrammatika
B1 33 / 39

By, until, during, for azərbaycanca: «qədər», «ərzində», «vaxtında» və «sonunda» ingiliscə

By, Until, During, For; In Time, On Time, At the End

Bu səhifədə
  1. Məqsəd
  2. Əsas fikir
  3. Azərbaycan dili və ingilis dili
  4. Quruluş
  5. İstifadə
  6. Tez-tez edilən səhvlər
  7. Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
  8. Qarışdırmayın
  9. Yazılış və tələffüz
  10. Qızıl qayda
  11. Tapşırıqlar

Məqsəd

Bu dərsdən sonra siz son tarixlərdən və zaman müddətlərindən dəqiq danışa biləcəksiniz: by və until, for, during və while, within və by the time, on time və in time, at the end və in the end, həmçinin eyni vaxtda baş verən iki iş üçün as.

Əsas fikir

Üzərində bayraq olan qaçış yolu təsəvvür edin. Bayraq zamanda bir nöqtədir: Friday, six o'clock, the end of the month.

Bayrağa by deməkdir: «bayraqda və ya ondan əvvəl, amma sonra yox». Bu, son tarixdir (deadline): bir iş bayrağa çatmazdan əvvəl yolun hansısa yerində baş verməlidir. Send it by Friday.

Bayrağa until isə deməkdir: bayrağa qədər yolun hamısını gedirsiniz, sonra dayanırsınız. Bu, nöqtə yox, xətdir: I'll wait until Friday.

Bir çox başqa zaman sözü də belə işləyir. Bəziləri bir işin nə vaxt baş verdiyini göstərir (during the night), bəziləri nə qədər çəkdiyini ölçür (for two hours), bəziləri isə bayrağa dəqiq lazım olan anda (on time), yoxsa başqa bir iş üçün kifayət qədər tez (in time) çatdığınızı deyir. Hər söz bir az fərqli suala cavab verir: sualı öyrənin, söz asanlaşacaq.

Azərbaycan dili və ingilis dili

Azərbaycan dilində zamanı çox vaxt hal şəkilçiləri və qoşmalarla bildiririk, ön sözlərlə yox. Çətinlik ondadır ki, bir Azərbaycan sözü iki-üç ingilis sözünün işini görür. -a qədər / -dək həm son tarixdir (by), həm də davam edən vəziyyətin sonu (until): «Hesabatı cüməyə qədər göndərin» → by Friday, amma «Cüməyə qədər gözləyəcəyəm» → until Friday. İngiliscədə seçmək lazımdır: bir iş və son tarix → by; davam edən vəziyyət → until. Ərzində də bir neçə iş görür: «üç il ərzində» → for three years, «yay tətili ərzində» → during the summer holidays, «üç gün ərzində cavab verəcəyik» → within three days. Yaxşı xəbər də var: azərbaycancadakı fərq zamanı + isim («fırtına zamanı») və -arkən / -anda + feil («kitabxanada olarkən») ingiliscədəki during + isim və while / as + budaq cümlə fərqinə çox oxşayır. Vaxtında sözü isə həm on time, həm də in time deməkdir. Sonunda («filmin sonunda») at the end of deməkdir, sonda / axırda / nəhayət isə in the end; amma yerlik hal -da çox vaxt səhvən in kimi tərcümə olunur.

AzərbaycancaİngiliscəSual
Hesabatı cüməyə qədər göndərin.Send the report by Friday.ən gec nə vaxt? (son tarix)
Gecə yarısına qədər qaldıq.We stayed until midnight.nə vaxta qədər davam etdi?
Üç il Dublində yaşadım.I lived in Dublin for three years.nə qədər?
Fırtına zamanı işıq söndü.The power went off during the storm.nə vaxt? (isim)
Kitabxanada olarkən velosipedimi oğurladılar.Someone stole my bike while I was in the library.nə vaxt? (budaq cümlə)
Üç iş günü ərzində çatacaq.It will arrive within three working days.hansı müddətin içində?
Təyyarə vaxtında endi.The flight landed on time.gecikmədən, cədvələ görə
Son avtobusa vaxtında çatdıq.We arrived in time to catch the last bus.kifayət qədər tez
Küçənin sonunda çörək dükanı var.There's a bakery at the end of the street.sonuncu hissə
Sonda iti Maks adlandırdıq.In the end, we called the dog Max.nəhayət

Quruluş

Son tarixlər və müddətlər

SözOndan sonra gəlirCavab verdiyi sualNümunə
byvaxt / tarixən gec nə vaxt?Please reply by Monday.
by the timebudaq cümləən gec hansı hadisəyə qədər?By the time we arrived, the shop was closed.
until / tillvaxt / tarix və ya budaq cümlənə vaxta qədər (davam edir)?I'll be here until six. / Wait until I call.
withinmüddəthansı müddətin içində?We'll answer within 24 hours.
from… to / untiliki vaxtnə vaxt başlayır və bitir?The shop is open from 9 to 5.
formüddətnə qədər?I lived there for three years.
duringisim (hadisə və ya dövr)nə vaxt?I fell asleep during the film.
whilebudaq cümlənə vaxt?I fell asleep while I was watching the film.
asbudaq cümlənə vaxt? (eyni anda)As I was leaving, the phone rang.

Sabit ifadələr

İfadəMənasıNümunə
on timeplanlaşdırılan vaxtda, gecikmədənThe train left on time.
in time (for… / to…)kifayət qədər tezWe got there in time for the start.
at the end (of…)nəyinsə son nöqtəsindəat the end of the film / the street / May
in the endnəhayət, bir müddətdən, dəyişikliklərdən və ya problemlərdən sonraIn the end, we took a taxi.

Till sözü until ilə eyni mənadadır, sadəcə daha qeyri-rəsmidir. ABŞ ingiliscəsində Monday through Friday = bazar ertəsindən cüməyə qədər, cümə də daxil olmaqla.

İstifadə

1by = ən gec (son tarix)

Bir iş həmin vaxtda və ya ondan əvvəl baş verməlidirsə, by + vaxt işlədin. Yalnız son tarix vacibdir, işin nə qədər çəkdiyi yox. By then = ən gec o vaxt. Azərbaycancada burada «-a qədər», «ən gec» deyirik.

Please send me the report by Friday.
Zəhmət olmasa, hesabatı cüməyə qədər mənə göndərin.
«qədər» burada son tarixdir → by
I need to be home by ten.
Saat ona qədər evdə olmalıyam.
ən gec saat onda → by
The tickets must be paid for by the end of the month.
Biletlərin pulu ayın sonuna qədər ödənilməlidir.
son tarix → by
The guests are coming at eight, so dinner must be ready by then.
Qonaqlar saat səkkizdə gəlir, ona görə şam yeməyi o vaxta qədər hazır olmalıdır.
by then = ən gec o vaxt

2until = bir vaxta qədər davam edir

Vəziyyət bir nöqtəyə qədər davam edir və orada dayanırsa, until (və ya till) işlədin. İnkarda not… until «ondan əvvəl yox» deməkdir: iş həmin nöqtədə başlayır.

I'll wait here until you come back.
Sən qayıdana qədər burada gözləyəcəyəm.
gözləmək davam edir → until; until sözündən sonra gələcək üçün Present Simple: until you come
We stayed at the party until midnight.
Qonaqlıqda gecə yarısına qədər qaldıq.
qalmaq davam edir → until
The shop is open until 8 p.m. on Thursdays.
Cümə axşamları mağaza axşam saat 8-ə qədər açıqdır.
The museum doesn't open until ten.
Muzey saat ondan tez açılmır.
yəni saat onda açılır
I didn't learn to swim until I was twenty.
Üzməyi yalnız iyirmi yaşımda öyrəndim.
not… until = yalnız o vaxt, ondan əvvəl yox

3by the time, within, from… to

By the time + budaq cümlə by kimi işləyir, amma son tarix bir hadisədir. By the time + Past Simple (sadə keçmiş zaman) olanda daha əvvəlki iş çox vaxt Past Perfect (keçmiş bitmiş zaman) formasında olur (B1-03 dərsinə baxın). Within + müddət = həmin müddətin içində, sonundan gec olmayaraq. From… to / until başlanğıcı və sonu göstərir.

By the time we got to the cinema, the film had already started.
Biz kinoteatra çatanda film artıq başlamışdı.
«başlamışdı» → had started
By the time you get there, the shop will be closed.
Sən ora çatanda mağaza artıq bağlı olacaq.
by the time sözündən sonra gələcək üçün Present Simple: you get
Your order will arrive within three working days.
Sifarişiniz üç iş günü ərzində çatacaq.
within = ərzində, ən gec üçüncü gün
You must use the voucher within a month.
Kupondan bir ay ərzində istifadə etməlisiniz.
I work from nine to five, Monday to Friday.
Bazar ertəsindən cüməyə qədər, saat doqquzdan beşə qədər işləyirəm.
«-dan … -a qədər» → from… to; ABŞ-da həm də: Monday through Friday

4for, during, while

For + müddət nə qədər? sualına cavab verir. During + isim nə vaxt? sualına cavab verir: həmin hadisənin və ya dövrün içində hansısa vaxt, ya da onun boyu. While da during kimi işləyir, amma ondan sonra budaq cümlə (mübtəda + feil) gəlir. Hekayələrdə while üçün A2-02 dərsinə baxın. Azərbaycancada müddət çox vaxt heç bir sözsüz deyilir («üç il yaşadım») və ya «ərzində» ilə; ingiliscədə müddətdən əvvəl for lazımdır.

I lived in Dublin for three years.
Üç il Dublində yaşadım.
nə qədər? → for
The power went off during the storm.
Fırtına zamanı işıq söndü.
«zamanı» + isim → during
Please don't use your phone during the exam.
Zəhmət olmasa, imtahan zamanı telefondan istifadə etməyin.
She worked in a café during the summer holidays.
O, yay tətili ərzində kafedə işləyirdi.
burada «ərzində» = during; holidays (UK), vacation (US)
Someone stole my bike while I was in the library.
Mən kitabxanada olarkən kimsə velosipedimi oğurladı.
«-arkən» + feil → while + budaq cümlə
I was in hospital for a week during the holidays.
Tətildə bir həftə xəstəxanada yatdım.
bir həftə → for; tətildə → during; ABŞ-da: in the hospital

5on time və in time

On time = dəqiq planlaşdırılan vaxtda, gecikmədən: cədvəllər, iclaslar, görüşlər üçün. In time = nəyisə etmək və ya nəyəsə hazır olmaq üçün kifayət qədər tez; just in time = son anda; not in time = gec. Azərbaycancada hər ikisinə çox vaxt «vaxtında» deyirik.

The flight landed on time.
Təyyarə vaxtında yerə endi.
cədvəl üzrə, gecikmədən → on time
Our meetings never start on time.
Bizim iclaslar heç vaxt vaxtında başlamır.
«heç vaxt başlamır» → never start, inkar bir dəfə
We arrived just in time to catch the last bus.
Son avtobusa son anda çatdıq.
just in time = son anda
Will the dress be ready in time for the wedding?
Paltar toya vaxtında hazır olacaqmı?
in time for = toydan gec olmayaraq
The ambulance didn't get there in time.
Təcili yardım ora vaxtında çata bilmədi.
not in time = gec qaldı

6at the end (of) və in the end

At the end (of) nöqtədir: nəyinsə sonuncu hissəsi (film, küçə, ay). In the end «nəhayət» deməkdir: bir müddətdən, dəyişikliklərdən, müzakirədən və ya problemlərdən sonra. Adətən cümlənin əvvəlində gəlir. Azərbaycancadakı «sonunda» → at the end of, «sonda / axırda» → in the end.

Pay at the end of the meal.
Pulu yeməyin sonunda ödəyin.
«sonunda» → at the end of
There's a bakery at the end of the street.
Küçənin sonunda çörək dükanı var.
yer üçün də: at the end of
We argued about the name for weeks. In the end, we called the dog Max.
Ad üstündə həftələrlə mübahisə etdik. Sonda iti Maks adlandırdıq.
«sonda» = nəhayət → in the end
In the end, the problem was quite simple.
Axırda məlum oldu ki, problem olduqca sadə imiş.
in the end = axırda

7as = while / when (eyni vaxtda iki iş)

As + budaq cümlə while və ya when mənasını verə bilər: iki iş eyni vaxtda baş verir, ya da bir iş digəri gedərkən baş verir. Hekayələrdə çox işlənir və while sözündən bir az daha yazı dilinə xasdır. Just as = məhz o anda. (As sözünün başqa mənaları da var, məsələn, səbəb: B1-27 dərsinə baxın.) Azərbaycancada burada «-anda», «-arkən» deyirik.

As I was leaving, the phone rang.
Mən çıxanda telefon zəng çaldı.
«-anda» → as / when
She listened to a podcast as she walked home.
O, evə piyada gedərkən podkast dinlədi.
«-arkən» → as / while
The phone rang just as I was getting into the shower.
Duşa girəndə elə o an telefon zəng çaldı.
just as = elə o an
As we were talking, it started to snow.
Biz danışarkən qar yağmağa başladı.

Tez-tez edilən səhvlər

❌I'll finish the report until Friday.
✅I'll finish the report by Friday.
Son tarix və bir iş: by.
❌I'll wait for you by six.
✅I'll wait for you until six.
Gözləmək bir nöqtəyə qədər davam edir: until.
❌I was in Rome during three days.
✅I was in Rome for three days.
Nə qədər: for + müddət.
❌I fell asleep during the film was on.
✅I fell asleep while the film was on.
during + isim; while + budaq cümlə. During the film da düzgündür.
❌In the end of the film, they get married.
✅At the end of the film, they get married.
at the end of + isim; in the end = nəhayət.
❌Please be here until nine at the latest.
✅Please be here by nine at the latest.
at the latest = son tarix: by.
❌I'll call you until tomorrow.
✅I'll call you by tomorrow.
Son tarixdən əvvəl bir iş: by. I'll call you tomorrow da düzgündür.
❌I fell asleep while the film.
✅I fell asleep during the film.
while və as + budaq cümlə; during + isim.

Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər

1. «-a qədər» → hər yerdə until. Azərbaycancada «saat yeddiyə qədər» həm son tarix, həm də davam edən vəziyyət ola bilər, ona görə öyrənənlər «qədər» sözünü həmişə until kimi tərcümə edir. Özünüzdən soruşun: bir iş son tarixdən əvvəl baş verəcək? → by. Bir vəziyyət o vaxta qədər davam edəcək? → until.

❌Aysel will be back until seven, so we can have dinner together.
✅Aysel will be back by seven, so we can have dinner together.
qayıtmaq bir işdir: ən gec saat yeddidə → by
❌Murad promised to send the photos until Sunday.
✅Murad promised to send the photos by Sunday.
göndərmək bir işdir → by

2. «Ərzində» → during + müddət. «Qırx dəqiqə ərzində», «iki həftə ərzində» ifadələrini lüğətdən during kimi öyrənirik. Amma ingiliscədə rəqəmli müddətdən əvvəl (forty minutes, two weeks, three years) for gəlir. During sözündən sonra hadisə və ya dövrün adı gəlir: during the storm, during the lesson.

❌Kamran waited for the bus during forty minutes.
✅Kamran waited for the bus for forty minutes.
❌Gunay didn't check her email during two weeks.
✅Gunay didn't check her email for two weeks.

3. «Sonunda» → in the end of. «Küçənin sonunda», «iclasın sonunda» sözlərindəki yerlik hal -da öyrənəni in sözünə aparır. Nəyinsə sonuncu hissəsi üçün həmişə at the end of deyin; in the end yalnız «nəhayət» deməkdir və ondan sonra of gəlmir.

❌Tural lives in the end of this street.
✅Tural lives at the end of this street.

4. «Vaxtında» → in time, yoxsa on time? Azərbaycancada ikisi də «vaxtında»dır. Görüş və ya cədvəl üzrə, gecikmədən → on time. Başqa bir iş üçün kifayət qədər tez → in time.

⚠️(Rəşadın diş həkimi ilə görüşü saat 10:00-da idi və o, düz 10:00-da gəldi.) Rashad came to the dentist in time.
✅Rashad came to the dentist on time.
Qrammatik cəhətdən düzgündür, amma in time «nəyəsə gecikməmək üçün kifayət qədər tez» deməkdir; təyin olunmuş vaxtda gəlmək on time sözüdür.

5. «İki gündən sonra» → after two days. Gələcəkdən danışanda «iki gündən sonra», «bir həftəyə» deyirik. İngiliscədə indidən sayılan müddət üçün in işlənir: in two days. After two days daha çox keçmiş haqqında hekayədə işlənir (After two days, we went home).

⚠️Elvin will finish the repairs after two days.
✅Elvin will finish the repairs in two days.
Qrammatik cəhətdən düzgündür, amma gələcəkdə «indidən iki gün sonra» üçün təbii forma in two days ifadəsidir.

Qarışdırmayın

by və until — By = son tarixdə və ya ondan əvvəl bir iş. Until = bir nöqtəyə qədər davam edən vəziyyət. Azərbaycancada ikisi də «bazar ertəsinə qədər» ola bilər.

Can you return the book by Monday?
Kitabı bazar ertəsinə qədər qaytara bilərsiniz?
bazar ertəsindən əvvəl istənilən vaxt, bir dəfə
You can keep the book until Monday.
Kitabı bazar ertəsinə qədər saxlaya bilərsiniz.
bazar ertəsinə qədər bütün müddət ərzində

in + müddət və within + müddət — In two days adətən «indidən iki gün sonra» deməkdir. Within two days isə «həmin iki günün içində hansısa vaxt, gec olmayaraq».

The results will be online in two weeks.
Nəticələr iki həftəyə saytda olacaq.
indidən iki həftə sonra
The results will be online within two weeks.
Nəticələr iki həftə ərzində saytda olacaq.
ən gec iki həftəyə

in the end və at last — In the end = nəhayət, dəyişikliklərdən və ya problemlərdən sonra. At last = nəhayət, uzun gözləmədən sonra, rahatlıqla («Axır ki!»).

At last! The bus is here.
Axır ki! Avtobus gəldi.
uzun gözləmədən sonra rahatlıq

Yazılış və tələffüz

  • until /ʌnˈtɪl/ sözünün sonunda bir l var, till sözündə isə iki. İkisi də düzgündür, till daha qeyri-rəsmidir. untill yazmayın; rəsmi yazıda 'til işlətməyin. until sözündə vurğu ikinci hecaya düşür, bu, sizin üçün asandır.
  • during /ˈdjʊərɪŋ/ (UK), /ˈdʊrɪŋ/ (US): vurğu birinci hecaya düşür. Azərbaycan dilindəki kimi son hecanı vurğulamayın. Sondakı /ŋ/ səsini dilin arxası ilə burundan deyin, sonuna «q» əlavə etməyin.
  • within /wɪˈðɪn/: vurğu ikinci hecadadır. /w/ səsində dodaqlar dairəvi olur, «v» kimi alt dodaq dişlərə toxunmur. /ð/ cingiltilidir: dilin ucu dişlərin arasındadır, «z» və ya «d» deməyin.
  • on time və in time ifadələrində vurğu time sözünə düşür. in the end ifadəsində end vurğuludur; sait səsindən əvvəl the /ði/ kimi deyilir. end sözünün sonundakı /d/ cingiltilidir: «ent» deməyin.
  • through (ABŞ: Monday through Friday) /θruː/: /θ/ kar səsdir, dil dişlərin arasında; «s» və ya «t» deməyin.

Qızıl qayda

By = ən gec (bir iş üçün son tarix); until = bir nöqtəyə qədər bütün müddət. For = nə qədər; during + isim / while + budaq cümlə = nə vaxt. On time = gecikmədən; in time = kifayət qədər tez. Nəyinsə at the end of = onun son hissəsi; in the end = nəhayət. Azərbaycanca «-a qədər» deyəndə özünüzdən soruşun: son tarixdir (by), yoxsa davam edir (until)?

Tapşırıqlar

A. Quruluş

Mötərizədəki sözlərdən birini seçin və ya düzgün sözü qoyun.

  1. I fell asleep ___ the film. …
  2. I fell asleep ___ I was watching the film. …
  3. She has lived in Lisbon ___ ten years. …
  4. You must return the form ___ 30 days. …
  5. The bank is open 9 a.m. 4 p.m.
  6. The essay must be handed in ___ Friday. …

B. Məna

Mənaya uyğun cavabı seçin.

  1. Düzgün cavabı seçin: I'll stay in bed … ten.
  2. Düzgün cavabı seçin: The plane took off …, at 7.30 exactly.
  3. Düzgün cavabı seçin: We got to the station … to buy a coffee before the train left.
  4. Düzgün cavabı seçin: … we decided not to go.
  5. Düzgün cavabı seçin: The shop doesn't open … ten.
  6. Düzgün cavabı seçin: … I was getting off the bus, I saw my old teacher.

C. Səhvi tapın

Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.

  1. I have to finish this essay until Monday.
  2. We stayed in Paris during a week.
  3. My office is at the end of the corridor.
  4. In the end of the year, we have a big party.

D. Mətndə

Mesajı tamamlayın. Hər yerə bir söz və ya ifadə yazın.

A message to a friend
Hi Ana! Sorry I didn't reply — my phone was off 17 the whole flight. We landed 18, at 6.10 exactly, but then we waited for our bags 19 almost an hour! 20 the time we got to the hotel, it was nearly nine. We were tired, but we went out anyway and got to the restaurant just 21 before the kitchen closed. We're staying here 22 Sunday. Can you send me your address 23 Friday? I want to send you a postcard!

E. Sizin növbəniz

İngiliscə yazın.

  1. Bu həftə müəyyən vaxta qədər etməli olduğunuz bir iş və müəyyən vaxta qədər davam edəcək bir iş haqqında yazın.
  2. Uzun müddət çəkən bir qərar haqqında yazın. In the end işlədin.

F. Qarışıq təkrar

Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.

  1. A1-20 At, on, in azərbaycanca: zaman ön sözləri nə vaxt işlənir?
    I usually go swimming ___ Monday mornings. …
  2. A2-27 Zero və First Conditional azərbaycanca: if, unless, when ilə şərt cümlələri
    I'll call you as soon as I (arrive).
  3. B1-03 Past Perfect azərbaycanca: «mən gələndə film başlamışdı» ingiliscə
    When we got to the cinema, the film already (start).
Cavablar

A. Quruluş

  1. during
  2. while
  3. for
  4. within
  5. from … to / from … until / from … till / between … and
  6. by

B. Məna

  1. until
  2. on time
  3. in time
  4. In the end
  5. until
  6. As

C. Səhvi tapın

  1. I have to finish this essay by Monday. / I have to finish this essay before Monday.
  2. We stayed in Paris for a week.
  3. ✓ My office is at the end of the corridor.
  4. At the end of the year, we have a big party.

D. Mətndə

  1. during / for
  2. on time
  3. for
  4. By
  5. in time
  6. until / till / through
  7. by / before

E. Sizin növbəniz

  1. I have to pay my phone bill by Thursday. On Saturday I'm going to stay at home until lunchtime.
  2. We looked at ten flats. In the end, we chose the small one near the park.

F. Qarışıq təkrar

  1. on
  2. arrive / have arrived
  3. had … started
Android TətbiqiHər Yerdə Öyrənin Google Play