Phrasal verbs azərbaycanca: get up, put on, turn off və digər gündəlik feillər
Common Phrasal Verbs
Bu səhifədə
Məqsəd
Bu dərsdən sonra siz ən çox işlənən gündəlik tərkibli feilləri (get up, put on, turn off, look for, find out, give up və s.) başa düşə və işlədə, əvəzliyi düzgün yerə qoya (put it on, put on it yox) biləcəksiniz.
Əsas fikir
Phrasal verb, yəni tərkibli feil, feil + up, down, on, off, out, in və ya back kimi kiçik bir sözdən ibarətdir. Bu kiçik sözə particle (ədat) deyilir. İki söz birlikdə öz mənası olan bir feil kimi işləyir.
Boya qarışdırmağı təsəvvür edin. Mavi + sarı «mavi-sarı» vermir. Yaşıl verir: yeni bir rəng. Eyni şəkildə give + up «nəyisə yuxarı vermək» demək deyil. Give up «cəhd etməyi dayandırmaq» və ya «vərdişi tərgitmək» deməkdir.
Bəzi tərkibli feillərin mənasını təxmin etmək asandır: sit down, stand up, come back. Bəzilərini isə yox: find out «məlumat öyrənmək» deməkdir. Ona görə hər tərkibli feili bir söz kimi, mənası və nümunəsi ilə birlikdə öyrənin.
Tərkibli feillər gündəlik ingiliscədə hər yerdədir. Adətən I got up at seven deyirlər; I rose at seven rəsmi və köhnəlmiş səslənir.
Azərbaycan dili və ingilis dili
Azərbaycan dilində up, off, out kimi kiçik sözlər yoxdur: mənanı adətən feilin özü daşıyır. «Oyandım» (woke up), «durdum» (got up), «geyindim» (put on), «çıxartdım» (took off), «qayıtdım» (came back), «axtarıram» (look for), «tərgitdi» (gave up). Bəzən iki feil birləşir: «geyinib baxmaq» (try on). İngiliscədə isə kiçik söz mənanın vacib hissəsidir: turn tək «döndərmək» deməkdir, turn on isə «yandırmaq». Daha bir fərq: azərbaycanca tamamlıq feildən əvvəl gəlir («onu geyin»), ingiliscədə isə it, them kimi əvəzlik feillə kiçik sözün arasına düşür: put it on. Yaxşı xəbər: «oyanmaq» və «durmaq» azərbaycan dilində də fərqli feillərdir, ingiliscədə də wake up və get up fərqlidir.
| Azərbaycanca | Mənası | İngiliscə |
|---|---|---|
| Altıda oyandım, yeddidə durdum. | iki fərqli hərəkət | I woke up at six and got up at seven. |
| Paltonu geyin. / Onu geyin. | əvəzlik feildən əvvəl | Put on your coat. / Put it on. |
| İşığı yandır. / Televizoru söndür. | bir feil | Turn on the light. / Turn off the TV. |
| Açarlarımı axtarıram. | təsirlik hal, ön söz yoxdur | I'm looking for my keys. |
| Bu şəklə bax! | yönlük hal | Look at this photo! |
| Son qatarın vaxtını öyrənməliyəm. | məlumat almaq | I need to find out the time of the last train. |
| Siqaret çəkməyi tərgitdi. | vərdişi atmaq | He gave up smoking. |
| Bu gödəkcəni geyinib baxa bilərəm? | iki feil | Can I try on this jacket? |
Quruluş
Tamamlıqsız tərkibli feillər
| Phrasal verb | Mənası | Nümunə |
|---|---|---|
| get up | yataqdan durmaq | I get up at seven. |
| wake up | oyanmaq | I woke up at six. |
| go out | əylənmək üçün evdən çıxmaq | Let's go out tonight. |
| come back | qayıtmaq | She came back at midnight. |
| sit down / stand up | oturmaq / ayağa qalxmaq | Please sit down. |
Tamamlıqla işlənən tərkibli feillər (put on, turn off, pick up, try on…) — isim iki yerdə dura bilər; əvəzlik ortada durur
| İsimlə | Əvəzliklə (it, them, me…) |
|---|---|
| Put on your coat. / Put your coat on. | Put it on. |
| Turn off the lights. / Turn the lights off. | Turn them off. |
| Pick up the box. / Pick the box up. | Pick it up. |
| Try on these shoes. / Try these shoes on. | Try them on. |
Look for və look at — tamamlıq, əvəzlik olsa belə, həmişə for / at sözündən sonra gəlir: I'm looking for my keys. I'm looking for them. (Niyə? B1-28 dərsinə baxın.)
Keçmiş formalar — yalnız feil dəyişir, kiçik söz eyni qalır: get up → got up, wake up → woke up, put on → put on, take off → took off, come back → came back, sit down → sat down, stand up → stood up, find out → found out, give up → gave up.
İstifadə
1Səhər və axşam rejiminiz
Bir çox phrasal verb gündəlik həyatı təsvir edir. Fərqə diqqət edin: əvvəl wake up (gözünüz açılır), sonra get up (yataqdan durursunuz).
2Sit down və stand up
Bu ikisinin tamamlığı yoxdur. Onları çox vaxt göstərişlərdə işlədirik.
3Look for və look at
Look for = tapmağa çalışmaq, axtarmaq. Look at = nəyəsə baxmaq. Tamamlıq həmişə for və ya at sözündən sonra gəlir.
4Find out, give up, pick up, fill in, try on
Bu feillər gündəlik vəziyyətlərdə çox işlənir.
5Əvəzlik ortada durur
put on, take off, turn on, turn off, pick up, fill in və try on ilə əvəzlik (it, them, me, her…) həmişə feillə kiçik sözün arasında durur. İsim isə hər iki yerdə dura bilər.
Tez-tez edilən səhvlər
Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
1. «Axtarmaq» → look + tamamlıq. «Ucuz otel axtardıq» cümləsində heç bir qoşma yoxdur, ona görə ingiliscədə də for sözünü unutmaq asandır. «Lövhəyə baxın» cümləsindəki yönlük hal isə to kimi tərcümə olunur. Düzgün cütlər: look for (axtarmaq), look at (baxmaq).
2. «Televizoru aç», «kondisioneri bağla» → open, close. Danışıqda cihazları «açırıq» və «bağlayırıq». İngiliscədə open və close qapı, pəncərə, qutu üçündür. Cihazlar, işıq və musiqi üçün turn on / turn off (və ya switch on / off) işlədin.
3. «Geyin» → wear. Azərbaycanca «geyinmək» həm hərəkəti (paltarı əyninə keçirmək), həm də vəziyyəti bildirə bilər. İngiliscədə hərəkət put on, vəziyyət isə wear olur.
4. «Çəkməyi tərgitdi» → gave up to… Azərbaycan məsdəri (-maq / -mək) çox vaxt to ilə tərcümə olunur. Amma give up sözündən sonra -ing forması və ya isim gəlir.
Qarışdırmayın
wake up və get up — Wake up = oyanmaq. Get up = yataqdan durmaq.
look for və find — Look for hərəkətdir (axtarmaq). Find nəticədir (tapmaq).
put on və wear — Put on hərəkətdir (bir an). Wear vəziyyətdir (paltar əyninizdədir).
Tərkibli feillər: növbəti addımlar — Hansı tərkibli feillərin ayrıla bildiyi, üç sözlü tərkibli feillər (look forward to) və onları lüğətdə necə yoxlamaq B1-28 dərsində öyrədilir. Kiçik sözlərin mənası (up = tamamlanma, off = ayrılma…) B2-25 dərsindədir.
Yazılış və tələffüz
- Tərkibli feillərdə vurğu adətən kiçik sözə düşür: get up, sit down, give up. Əvəzlik olanda da vurğu kiçik sözdə qalır: put it on.
- Sözlər bir-birinə bağlanır: get up → /ɡeˈtʌp/, pick it up → /pɪ.kɪˈtʌp/, turn it off → /tɜː.nɪˈtɒf/. Sözlərin arasında fasilə verməyin.
- up sözündəki /ʌ/ qısa və açıq saitdir: ağız bir az açılır, dodaqlar yuvarlaqlaşmır. turn sözündəki /ɜː/ isə uzun saitdir, dil ağızın ortasında rahat durur; onu «e» və ya «ö» ilə əvəz etməyin.
- Britaniya ingiliscəsində anketi fill in edirlər; Amerika ingiliscəsində fill out daha çox işlənir.
- İşıq və cihazlar üçün switch on / switch off da turn on / turn off ilə eyni mənadadır; switch Britaniya ingiliscəsində daha çox işlənir.
Qızıl qayda
Hər tərkibli feili öz mənası olan bir söz kimi öyrənin. Əvəzliyi ortaya qoyun: put it on, turn them off, amma look for it. Cihazları «açmırıq»: ingiliscədə turn on deyirik.
Tapşırıqlar
A. Quruluş
1–2-ci tapşırıqlarda mötərizədəki tərkibli feili keçmiş formada yazın: hər nömrə üçün iki söz.
-
I (wake up) at six this morning. (past)
-
She (put on) her coat and left. (past)
-
İsmi əvəzliklə əvəz edin: Turn off the TV.
-
İsmi əvəzliklə əvəz edin: Pick up your toys.
-
İsmi əvəzliklə əvəz edin: I'm looking for my glasses.
-
Tamamlayın: My grandfather gave smoking last year.
B. Məna
Mənaya uyğun variantı seçin.
-
Düzgün cavabı seçin: You need to … the opening times before you go.
-
Düzgün cavabı seçin: I … in the night because of the storm, but I stayed in bed.
-
Düzgün cavabı seçin: Can I … these jeans before I buy them?
-
Hansı phrasal verb «qayıtmaq» deməkdir? …
C. Səhvi tapın
Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.
-
It's cold. Put on it.
-
Can you turn off them?
-
I'm looking my wallet.
-
Please fill in this form.
D. Mətndə
Mətni tamamlayın: hər nömrənin yerinə bir söz yazın.
Every day I 15 up at 6.30 when my alarm rings, but I usually stay in bed for ten minutes. Then I 16 up, have a shower and 17 on my clothes. Yesterday I couldn't find my keys. I looked 18 them everywhere! Finally, I found them in my coat pocket. When I got to work, I 19 on my computer and checked my emails.
E. Sizin növbəniz
Özünüz haqqında ingiliscə yazın.
-
Səhər rejiminiz haqqında tərkibli feillərlə üç cümlə yazın.
-
Tərgitdiyiniz və ya tərgitmək istədiyiniz bir vərdiş haqqında yazın.
F. Qarışıq təkrar
Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.
-
A2-31 Good at, afraid of, listen to azərbaycanca: sifət və feillərdən sonra hansı ön söz gəlir? We waited the bus for half an hour.
-
A2-33 Who called you, yoxsa Who did you call? Mübtəda və tamamlıq sualları sadə dillə Who (turn off) the lights? It's so dark! (past)
-
A2-28 Used To azərbaycanca: keçmiş vərdişlər, «gedərdim» və «gedirdim» ingiliscə I (get up) early, but now I work from home. used to işlədin.
-
A1-22 Present Continuous azərbaycanca: I'm working, indi və bu günlərdə baş verənlər Be quiet! The baby (sleep).
Cavablar
A. Quruluş
- woke … up
- put … on
- Turn it off.
- Pick them up.
- I'm looking for them.
- up
B. Məna
- find out
- woke up
- try on
- come back
C. Səhvi tapın
- It's cold. Put it on.
- Can you turn them off?
- I'm looking for my wallet.
- ✓ Please fill in this form.
D. Mətndə
- wake
- get
- put
- for
- turned / switched
E. Sizin növbəniz
- I wake up at seven. I get up at quarter past. I put on my running shoes and go out for a run.
- I gave up sugar in my coffee last year.
F. Qarışıq təkrar
- for
- turned off
- used to get up
- is sleeping / 's sleeping
