SlowingoQrammatika
A2 37 / 38

Phrasal verbs azərbaycanca: get up, put on, turn off və digər gündəlik feillər

Common Phrasal Verbs

Bu səhifədə
  1. Məqsəd
  2. Əsas fikir
  3. Azərbaycan dili və ingilis dili
  4. Quruluş
  5. İstifadə
  6. Tez-tez edilən səhvlər
  7. Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
  8. Qarışdırmayın
  9. Yazılış və tələffüz
  10. Qızıl qayda
  11. Tapşırıqlar

Məqsəd

Bu dərsdən sonra siz ən çox işlənən gündəlik tərkibli feilləri (get up, put on, turn off, look for, find out, give up və s.) başa düşə və işlədə, əvəzliyi düzgün yerə qoya (put it on, put on it yox) biləcəksiniz.

Əsas fikir

Phrasal verb, yəni tərkibli feil, feil + up, down, on, off, out, in və ya back kimi kiçik bir sözdən ibarətdir. Bu kiçik sözə particle (ədat) deyilir. İki söz birlikdə öz mənası olan bir feil kimi işləyir.

Boya qarışdırmağı təsəvvür edin. Mavi + sarı «mavi-sarı» vermir. Yaşıl verir: yeni bir rəng. Eyni şəkildə give + up «nəyisə yuxarı vermək» demək deyil. Give up «cəhd etməyi dayandırmaq» və ya «vərdişi tərgitmək» deməkdir.

Bəzi tərkibli feillərin mənasını təxmin etmək asandır: sit down, stand up, come back. Bəzilərini isə yox: find out «məlumat öyrənmək» deməkdir. Ona görə hər tərkibli feili bir söz kimi, mənası və nümunəsi ilə birlikdə öyrənin.

Tərkibli feillər gündəlik ingiliscədə hər yerdədir. Adətən I got up at seven deyirlər; I rose at seven rəsmi və köhnəlmiş səslənir.

Azərbaycan dili və ingilis dili

Azərbaycan dilində up, off, out kimi kiçik sözlər yoxdur: mənanı adətən feilin özü daşıyır. «Oyandım» (woke up), «durdum» (got up), «geyindim» (put on), «çıxartdım» (took off), «qayıtdım» (came back), «axtarıram» (look for), «tərgitdi» (gave up). Bəzən iki feil birləşir: «geyinib baxmaq» (try on). İngiliscədə isə kiçik söz mənanın vacib hissəsidir: turn tək «döndərmək» deməkdir, turn on isə «yandırmaq». Daha bir fərq: azərbaycanca tamamlıq feildən əvvəl gəlir («onu geyin»), ingiliscədə isə it, them kimi əvəzlik feillə kiçik sözün arasına düşür: put it on. Yaxşı xəbər: «oyanmaq» və «durmaq» azərbaycan dilində də fərqli feillərdir, ingiliscədə də wake up və get up fərqlidir.

AzərbaycancaMənasıİngiliscə
Altıda oyandım, yeddidə durdum.iki fərqli hərəkətI woke up at six and got up at seven.
Paltonu geyin. / Onu geyin.əvəzlik feildən əvvəlPut on your coat. / Put it on.
İşığı yandır. / Televizoru söndür.bir feilTurn on the light. / Turn off the TV.
Açarlarımı axtarıram.təsirlik hal, ön söz yoxdurI'm looking for my keys.
Bu şəklə bax!yönlük halLook at this photo!
Son qatarın vaxtını öyrənməliyəm.məlumat almaqI need to find out the time of the last train.
Siqaret çəkməyi tərgitdi.vərdişi atmaqHe gave up smoking.
Bu gödəkcəni geyinib baxa bilərəm?iki feilCan I try on this jacket?

Quruluş

Tamamlıqsız tərkibli feillər

Phrasal verbMənasıNümunə
get upyataqdan durmaqI get up at seven.
wake upoyanmaqI woke up at six.
go outəylənmək üçün evdən çıxmaqLet's go out tonight.
come backqayıtmaqShe came back at midnight.
sit down / stand upoturmaq / ayağa qalxmaqPlease sit down.

Tamamlıqla işlənən tərkibli feillər (put on, turn off, pick up, try on…) — isim iki yerdə dura bilər; əvəzlik ortada durur

İsimləƏvəzliklə (it, them, me…)
Put on your coat. / Put your coat on.Put it on.
Turn off the lights. / Turn the lights off.Turn them off.
Pick up the box. / Pick the box up.Pick it up.
Try on these shoes. / Try these shoes on.Try them on.

Look for və look at — tamamlıq, əvəzlik olsa belə, həmişə for / at sözündən sonra gəlir: I'm looking for my keys. I'm looking for them. (Niyə? B1-28 dərsinə baxın.)

Keçmiş formalar — yalnız feil dəyişir, kiçik söz eyni qalır: get up → got up, wake up → woke up, put on → put on, take off → took off, come back → came back, sit down → sat down, stand up → stood up, find out → found out, give up → gave up.

İstifadə

1Səhər və axşam rejiminiz

Bir çox phrasal verb gündəlik həyatı təsvir edir. Fərqə diqqət edin: əvvəl wake up (gözünüz açılır), sonra get up (yataqdan durursunuz).

I usually wake up at six, but I don't get up until half past.
Adətən altıda oyanıram, amma altının yarısına qədər durmuram.
oyanmaq = wake up, durmaq = get up
He puts on his glasses to read.
Oxumaq üçün eynəyini taxır.
«taxmaq» da put on olur
Take off your shoes, please. The floor is clean.
Zəhmət olmasa, ayaqqabılarınızı çıxarın. Döşəmə təmizdir.
Can you turn on the light? It's dark in here.
İşığı yandıra bilərsən? Bura qaranlıqdır.
Don't forget to turn off your computer.
Kompüterini söndürməyi unutma.
I'm going out with some friends tonight.
Bu axşam dostlarla çölə çıxıram.
yaxın plan: Present Continuous
What time are you coming back?
Saat neçədə qayıdırsan?

2Sit down və stand up

Bu ikisinin tamamlığı yoxdur. Onları çox vaxt göstərişlərdə işlədirik.

Please sit down and open your books.
Zəhmət olmasa, oturun və kitablarınızı açın.
Everyone stood up when the judge came in.
Hakim içəri girəndə hamı ayağa qalxdı.
I sat down next to an old friend on the train.
Qatarda köhnə bir dostumun yanında oturdum.

3Look for və look at

Look for = tapmağa çalışmaq, axtarmaq. Look at = nəyəsə baxmaq. Tamamlıq həmişə for və ya at sözündən sonra gəlir.

I'm looking for my phone. Have you seen it?
Telefonumu axtarıram. Görməmisən?
«telefonumu axtarıram» → looking for, ön söz unudulmur
What are you looking for?
Nə axtarırsan?
Look at this photo! That's my grandmother.
Bu şəklə bax! Bu, mənim nənəmdir.
«şəklə bax» → look at
She looked at me and smiled.
Mənə baxıb gülümsədi.

4Find out, give up, pick up, fill in, try on

Bu feillər gündəlik vəziyyətlərdə çox işlənir.

I need to find out the time of the last train.
Son qatarın vaxtını öyrənməliyəm.
find out = məlumat öyrənmək
She found out about the party from her brother.
Məclis haqqında qardaşından xəbər tutdu.
My dad gave up smoking ten years ago.
Atam on il əvvəl siqareti tərgitdi.
give up = vərdişi atmaq
Don't give up! You're nearly there.
Təslim olma! Az qalıb.
give up = cəhd etməyi dayandırmaq
Can you pick up that bag for me?
O çantanı mənim üçün yerdən götürə bilərsən?
I'll pick you up at the station at six.
Saat altıda səni vağzaldan götürərəm.
pick up = adətən maşınla kimisə götürmək
Please fill in this form.
Zəhmət olmasa, bu anketi doldurun.
fill out (US)
Can I try on this jacket?
Bu gödəkcəni geyinib baxa bilərəm?

5Əvəzlik ortada durur

put on, take off, turn on, turn off, pick up, fill in və try on ilə əvəzlik (it, them, me, her…) həmişə feillə kiçik sözün arasında durur. İsim isə hər iki yerdə dura bilər.

Your coat is on the chair. Put it on. It's cold outside.
Palton stulun üstündədir. Onu geyin. Çöldə soyuqdur.
«onu geyin» → put it on
These shoes are lovely. Can I try them on?
Bu ayaqqabılar çox gözəldir. Geyinib baxa bilərəm?
The TV is too loud. Turn it off, please.
Televizorun səsi çox ucadır. Zəhmət olmasa, söndür.
turn it off, turn off it yox
Here's the form. Fill it in and give it to the receptionist.
Anket buradadır. Onu doldurun və resepsiyonistə verin.

Tez-tez edilən səhvlər

❌Put on it.
✅Put it on.
Əvəzlik → ortada.
❌I turned off it.
✅I turned it off.
Əvəzlik → ortada.
❌Can I try on them?
✅Can I try them on?
Əvəzlik → ortada.
❌I'm looking my keys.
✅I'm looking for my keys.
look for + tamamlıq.
❌I'm looking them for.
✅I'm looking for them.
look for / at ilə tamamlıq həmişə for / at sözündən sonra gəlir.
❌Turn the light, please.
✅Turn on the light, please.
Mənanı kiçik söz daşıyır: turn on / turn off. (Turn the light on da düzgündür.)
❌She gave up to smoke.
✅She gave up smoking.
give up + -ing forması və ya isim.

Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər

1. «Axtarmaq» → look + tamamlıq. «Ucuz otel axtardıq» cümləsində heç bir qoşma yoxdur, ona görə ingiliscədə də for sözünü unutmaq asandır. «Lövhəyə baxın» cümləsindəki yönlük hal isə to kimi tərcümə olunur. Düzgün cütlər: look for (axtarmaq), look at (baxmaq).

❌We looked a cheap hotel in Sheki for hours.
✅We looked for a cheap hotel in Sheki for hours.
⚠️Look to the board, please.
✅Look at the board, please.
Qrammatik cəhətdən düzgündür, amma look to «kiməsə ümid bağlamaq» və ya «bir tərəfə üz tutmaq» deməkdir; nəyəsə baxanda look at deyirik.

2. «Televizoru aç», «kondisioneri bağla» → open, close. Danışıqda cihazları «açırıq» və «bağlayırıq». İngiliscədə open və close qapı, pəncərə, qutu üçündür. Cihazlar, işıq və musiqi üçün turn on / turn off (və ya switch on / off) işlədin.

⚠️Aysel, open the radio, please. Our song is on!
✅Aysel, turn on the radio, please. Our song is on!
Qrammatik cəhətdən düzgündür, amma open the radio «radionun qapağını aç» kimi səslənir.
⚠️Close the air conditioner. It's cold in here.
✅Turn off the air conditioner. It's cold in here.
Qrammatik cəhətdən düzgündür, amma ingiliscədə cihazı «bağlamırıq», söndürürük: turn off.

3. «Geyin» → wear. Azərbaycanca «geyinmək» həm hərəkəti (paltarı əyninə keçirmək), həm də vəziyyəti bildirə bilər. İngiliscədə hərəkət put on, vəziyyət isə wear olur.

⚠️Hurry up and wear your jacket. We're late!
✅Hurry up and put on your jacket. We're late!
Qrammatik cəhətdən düzgündür, amma bu, bir anlıq hərəkətdir: put on.

4. «Çəkməyi tərgitdi» → gave up to… Azərbaycan məsdəri (-maq / -mək) çox vaxt to ilə tərcümə olunur. Amma give up sözündən sonra -ing forması və ya isim gəlir.

❌Tural gave up to eat sugar last month.
✅Tural gave up eating sugar last month.

Qarışdırmayın

wake up və get up — Wake up = oyanmaq. Get up = yataqdan durmaq.

I woke up at five because of the noise.
Səs-küyə görə saat beşdə oyandım.
I got up at seven.
Saat yeddidə durdum.

look for və find — Look for hərəkətdir (axtarmaq). Find nəticədir (tapmaq).

I looked for my keys for an hour.
Bir saat açarlarımı axtardım.
hərəkət
In the end, I found them in the fridge!
Axırda onları soyuducuda tapdım!
nəticə

put on və wear — Put on hərəkətdir (bir an). Wear vəziyyətdir (paltar əyninizdədir).

She put on her red dress.
Qırmızı paltarını geyindi.
hərəkət
She's wearing a red dress.
Əynində qırmızı paltar var.
vəziyyət

Tərkibli feillər: növbəti addımlar — Hansı tərkibli feillərin ayrıla bildiyi, üç sözlü tərkibli feillər (look forward to) və onları lüğətdə necə yoxlamaq B1-28 dərsində öyrədilir. Kiçik sözlərin mənası (up = tamamlanma, off = ayrılma…) B2-25 dərsindədir.

Yazılış və tələffüz

  • Tərkibli feillərdə vurğu adətən kiçik sözə düşür: get up, sit down, give up. Əvəzlik olanda da vurğu kiçik sözdə qalır: put it on.
  • Sözlər bir-birinə bağlanır: get up → /ɡeˈtʌp/, pick it up → /pɪ.kɪˈtʌp/, turn it off → /tɜː.nɪˈtɒf/. Sözlərin arasında fasilə verməyin.
  • up sözündəki /ʌ/ qısa və açıq saitdir: ağız bir az açılır, dodaqlar yuvarlaqlaşmır. turn sözündəki /ɜː/ isə uzun saitdir, dil ağızın ortasında rahat durur; onu «e» və ya «ö» ilə əvəz etməyin.
  • Britaniya ingiliscəsində anketi fill in edirlər; Amerika ingiliscəsində fill out daha çox işlənir.
  • İşıq və cihazlar üçün switch on / switch off da turn on / turn off ilə eyni mənadadır; switch Britaniya ingiliscəsində daha çox işlənir.

Qızıl qayda

Hər tərkibli feili öz mənası olan bir söz kimi öyrənin. Əvəzliyi ortaya qoyun: put it on, turn them off, amma look for it. Cihazları «açmırıq»: ingiliscədə turn on deyirik.

Tapşırıqlar

A. Quruluş

1–2-ci tapşırıqlarda mötərizədəki tərkibli feili keçmiş formada yazın: hər nömrə üçün iki söz.

  1. I (wake up) at six this morning. (past)
  2. She (put on) her coat and left. (past)
  3. İsmi əvəzliklə əvəz edin: Turn off the TV.
  4. İsmi əvəzliklə əvəz edin: Pick up your toys.
  5. İsmi əvəzliklə əvəz edin: I'm looking for my glasses.
  6. Tamamlayın: My grandfather gave smoking last year.

B. Məna

Mənaya uyğun variantı seçin.

  1. Düzgün cavabı seçin: You need to … the opening times before you go.
  2. Düzgün cavabı seçin: I … in the night because of the storm, but I stayed in bed.
  3. Düzgün cavabı seçin: Can I … these jeans before I buy them?
  4. Hansı phrasal verb «qayıtmaq» deməkdir? …

C. Səhvi tapın

Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.

  1. It's cold. Put on it.
  2. Can you turn off them?
  3. I'm looking my wallet.
  4. Please fill in this form.

D. Mətndə

Mətni tamamlayın: hər nömrənin yerinə bir söz yazın.

A busy morning
Every day I 15 up at 6.30 when my alarm rings, but I usually stay in bed for ten minutes. Then I 16 up, have a shower and 17 on my clothes. Yesterday I couldn't find my keys. I looked 18 them everywhere! Finally, I found them in my coat pocket. When I got to work, I 19 on my computer and checked my emails.

E. Sizin növbəniz

Özünüz haqqında ingiliscə yazın.

  1. Səhər rejiminiz haqqında tərkibli feillərlə üç cümlə yazın.
  2. Tərgitdiyiniz və ya tərgitmək istədiyiniz bir vərdiş haqqında yazın.

F. Qarışıq təkrar

Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.

  1. A2-31 Good at, afraid of, listen to azərbaycanca: sifət və feillərdən sonra hansı ön söz gəlir?
    We waited the bus for half an hour.
  2. A2-33 Who called you, yoxsa Who did you call? Mübtəda və tamamlıq sualları sadə dillə
    Who (turn off) the lights? It's so dark! (past)
  3. A2-28 Used To azərbaycanca: keçmiş vərdişlər, «gedərdim» və «gedirdim» ingiliscə
    I (get up) early, but now I work from home. used to işlədin.
  4. A1-22 Present Continuous azərbaycanca: I'm working, indi və bu günlərdə baş verənlər
    Be quiet! The baby (sleep).
Cavablar

A. Quruluş

  1. woke … up
  2. put … on
  3. Turn it off.
  4. Pick them up.
  5. I'm looking for them.
  6. up

B. Məna

  1. find out
  2. woke up
  3. try on
  4. come back

C. Səhvi tapın

  1. It's cold. Put it on.
  2. Can you turn them off?
  3. I'm looking for my wallet.
  4. ✓ Please fill in this form.

D. Mətndə

  1. wake
  2. get
  3. put
  4. for
  5. turned / switched

E. Sizin növbəniz

  1. I wake up at seven. I get up at quarter past. I put on my running shoes and go out for a run.
  2. I gave up sugar in my coffee last year.

F. Qarışıq təkrar

  1. for
  2. turned off
  3. used to get up
  4. is sleeping / 's sleeping
Android TətbiqiHər Yerdə Öyrənin Google Play