By пен until, during пен for, on time пен in time қазақша: уақыт предлогтары
By, Until, During, For; In Time, On Time, At the End
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз мерзім мен уақыт кезеңдері туралы дәл айта аласыз: by және until, for, during және while, within және by the time, on time және in time, at the end және in the end, сондай-ақ бір мезгілде болып жатқан екі іс үшін as.
Негізгі идея
Үстінде жалауы бар жүгіру жолын елестетіңіз. Жалау — уақыттағы бір нүкте: Friday, six o'clock, the end of the month.
Жалауға by дегеніміз — «жалаудың тұсында немесе одан бұрын, бірақ кешікпей». Бұл мерзім (deadline): бір іс жалауға жеткенше жолдың бір жерінде болуы тиіс. Send it by Friday.
Жалауға until дегеніміз — жалауға дейін тоқтамай жүре бересіз, сосын тоқтайсыз. Бұл нүкте емес, сызық: I'll wait until Friday.
Басқа көп уақыт сөздері де осылай жұмыс істейді. Біреулері іс қашан болатынын көрсетеді (during the night), біреулері қанша уақытқа созылатынын өлшейді (for two hours), ал біреулері жалауға дәл белгіленген сәтте (on time) немесе басқа бір нәрсеге үлгеретіндей ерте (in time) жеткеніңізді айтады. Әр сөз сәл басқа сұраққа жауап береді: сұрақты үйреніп алсаңыз, сөз де оңай болады.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде уақытты предлогтар емес, септік жалғаулары мен септеулік шылаулар білдіреді. Ең үлкен қиындық — -ға дейін. Ол екі түрлі мағынада айтыла береді: «Есепті жұмаға дейін жіберіңіз» (бір іс, мерзім → by) және «Жұмаға дейін күтемін» (созылатын жағдай → until). Ағылшыншада таңдау жасау керек. Көмектесетін тәсіл: «-ға дейін» орнына кешіктірмей деп айтуға болса, ол by болады. Сол сияқты соңында да екі мағынада қолданылады: «фильмнің соңында» (at the end of) және «соңында такси ұстадық», яғни «ақыры» (in the end). Уақытында сөзі де көбіне екі ағылшын тіркесін қамтиды: on time (кешікпей, кесте бойынша) және in time (бір нәрсеге үлгеретіндей ерте). In time үшін қазақшадағы үлгеру етістігі өте жақсы көмекші: «соңғы автобусқа үлгердік» = in time to catch the last bus. «Емтихан кезінде» (зат есім + кезінде) мен «кітапханада отырғанда» (етістік + -ғанда) айырмашылығы ағылшыншаға жақын: зат есіммен during, бастауышы мен етістігі бар бағыныңқы сөйлеммен while. Бірақ «кезінде» етістікпен де келе береді («көлік жүргізіп келе жатқан кезімде»), мұндай жерде де ағылшыншада while керек.
| Қазақша | Мағынасы | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Есепті жұмадан кешіктірмей жіберіңіз. | мерзім, бір іс | Send the report by Friday. |
| Жұмаға дейін күтемін. | созылатын жағдай | I'll wait until Friday. |
| Мұражай сағат онда ғана ашылады. | одан бұрын емес | The museum doesn't open until ten. |
| Үш жұмыс күні ішінде | кезеңнің ішінде | within three working days |
| Дублинде үш жыл бойы тұрдым. | қанша уақыт | I lived in Dublin for three years. |
| Дауыл кезінде | қашан (зат есім) | during the storm |
| Кітапханада отырғанымда | қашан (бағыныңқы сөйлем) | while I was in the library |
| Ұшақ уақытында қонды. | кешікпей | The flight landed on time. |
| Соңғы автобусқа үлгердік. | үлгеретіндей ерте | We arrived in time to catch the last bus. |
| Көшенің соңында | бір нәрсенің соңғы бөлігі | at the end of the street |
| Ақыры такси ұстадық. | ақыры, біраз уақыттан кейін | In the end, we took a taxi. |
Құрылым
Мерзімдер мен кезеңдер
| Сөз | Одан кейін | Қандай сұраққа жауап береді | Мысал |
|---|---|---|---|
| by | уақыт / күн | қашаннан кешіктірмей? | Please reply by Monday. |
| by the time | бағыныңқы сөйлем | қандай оқиғадан кешіктірмей? | By the time we arrived, the shop was closed. |
| until / till | уақыт / күн немесе бағыныңқы сөйлем | қашанға дейін (созылып)? | I'll be here until six. / Wait until I call. |
| within | кезең | қандай кезеңнің ішінде? | We'll answer within 24 hours. |
| from… to / until | екі уақыт | қашан басталып, қашан бітеді? | The shop is open from 9 to 5. |
| for | кезең | қанша уақыт? | I lived there for three years. |
| during | зат есім (оқиға немесе кезең) | қашан? | I fell asleep during the film. |
| while | бағыныңқы сөйлем | қашан? | I fell asleep while I was watching the film. |
| as | бағыныңқы сөйлем | қашан? (дәл сол сәтте) | As I was leaving, the phone rang. |
Тұрақты тіркестер
| Тіркес | Мағынасы | Мысал |
|---|---|---|
| on time | белгіленген уақытта, кешікпей | The train left on time. |
| in time (for… / to…) | үлгеретіндей ерте | We got there in time for the start. |
| at the end (of…) | бір нәрсенің соңғы нүктесінде | at the end of the film / the street / May |
| in the end | ақыры, біраз уақыттан, өзгерістерден немесе қиындықтардан кейін | In the end, we took a taxi. |
Till сөзінің мағынасы until сөзімен бірдей, бірақ бейресмирек. АҚШ ағылшынында Monday through Friday = дүйсенбіден жұмаға дейін, жұманы қоса алғанда.
Қолданылуы
1by = кешіктірмей (мерзім)
Бір іс белгілі бір уақытта немесе одан бұрын болуы керек болса, by + уақыт қолданыңыз. Мұнда тек мерзім маңызды, іс қанша уақытқа созылатыны емес. By then = сол уақыттан кешіктірмей.
2until = белгілі бір уақытқа дейін созылу
Бір жағдай белгілі бір нүктеге дейін созылып, сосын тоқтаса, until (немесе till) қолданыңыз. Болымсыз сөйлемде not… until «одан бұрын емес» дегенді білдіреді: іс сол нүктеде ғана басталады.
3by the time, within, from… to
By the time + бағыныңқы сөйлем by сияқты жұмыс істейді, бірақ мұнда мерзім — бір оқиға. By the time + Past Simple тіркесінен кейін одан бұрынғы іс көбіне Past Perfect шағында тұрады (B1-03 қараңыз). Within + кезең = сол кезеңнің ішінде, соңынан кешіктірмей. From… to / until басы мен соңын береді.
4for, during, while
For + кезең қанша уақыт? сұрағына жауап береді. During + зат есім қашан? сұрағына жауап береді: сол оқиғаның немесе кезеңнің ішіндегі бір сәтте немесе бүкіл бойында. While да during сияқты жұмыс атқарады, бірақ одан кейін бағыныңқы сөйлем (бастауыш + етістік) келеді. Әңгімедегі while туралы A2-02 қараңыз.
5on time және in time
On time = дәл белгіленген уақытта, кешікпей: кестелер, жиналыстар, кездесулер үшін. In time = бір нәрсені істеуге немесе бір нәрсеге дайын болуға үлгеретіндей ерте; just in time = әрең үлгеріп; not in time = кешігіп, үлгермей.
6at the end (of) және in the end
At the end (of) — нүкте: бір нәрсенің соңғы бөлігі (фильмнің, көшенің, айдың). In the end — «ақыры», біраз уақыттан, өзгерістерден, талқылаудан немесе қиындықтардан кейін. Ол әдетте сөйлемнің басында тұрады.
7as = while / when (бір мезгілдегі екі іс)
As + бағыныңқы сөйлем while немесе when мағынасында келе алады: екі іс бір мезгілде болады немесе бір іс екіншісі жүріп жатқан сәтте болады. Ол әңгімелерде жиі кездеседі және while сөзінен сәл жазба тілге тән. Just as = дәл сол сәтте. (As сөзінің басқа мағыналары да бар, мысалы себеп: B1-27 қараңыз.)
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «-ға дейін» → әрдайым until. Қазақшада «-ға дейін» мерзімге де, созылатын жағдайға да айтылады. Мерзім туралы, яғни бір іс сол уақытта немесе одан бұрын болуы керек болса, ағылшыншада by қолданылады. Өзіңізді тексеріңіз: «дейін» орнына «кешіктірмей» деп айтуға болса, ол by.
2. «Екі апта бойы», «он күн ішінде» → during. Қазақша «бойы», «ішінде» сөздерін during деп аудару оңай. Бірақ санмен берілген кезеңнің (two weeks, five hours) алдында for қолданылады. During кезеңнің атауымен келеді: during the holidays, during the night.
3. «… кезінде» бағыныңқы сөйлеммен → during. «Көлік жүргізіп келе жатқан кезімде» сияқты тіркестерде «кезінде» тұр, сондықтан during қойып жіберу оңай. Бірақ одан кейін бастауыш пен етістік келсе, while (немесе as) керек. During тек зат есіммен келеді.
4. «Уақытында» → әрдайым on time. Қазақша «уақытында келдік» кешікпедік дегенді де, үлгердік дегенді де білдіре береді. Бір нәрсеге үлгеретіндей ерте келсеңіз, ағылшыншада in time табиғи. Қазақша «үлгердік» деп айтуға болатын жерде in time қолданыңыз.
5. «Соңында» → in the end. Қазақша «соңында» бір нәрсенің соңғы бөлігін де («сабақтың соңында»), «ақыры» дегенді де білдіреді. Бір нәрсенің соңғы бөлігі туралы айтқанда at the end of қолданыңыз; in the end тек «ақыры» мағынасында.
Шатастырмаңыз
by және until — By = мерзімде немесе одан бұрын болатын бір іс. Until = белгілі бір нүктеге дейін созылатын жағдай. Қазақшада екеуіне де «дейін» айтыла береді.
in + кезең және within + кезең — In two days әдетте «қазірден бастап екі күннен кейін» дегенді білдіреді. Within two days — «сол екі күннің ішінде бір кезде, кешіктірмей».
in the end және at last — In the end = ақыры, өзгерістер немесе қиындықтардан кейін. At last = ұзақ күткеннен кейін, жеңілдеп «ақыры!».
Жазылуы мен айтылуы
- until сөзінің соңында бір l, ал till сөзінде екі l бар. Екеуі де дұрыс; till бейресмирек. Ресми жазуда untill және 'til деп жазбаңыз.
- until /ənˈtɪl/: екпін екінші буынға түседі, бірінші буын әлсіз /ə/ болып айтылады.
- during /ˈdjʊərɪŋ/ (UK), /ˈdʊrɪŋ/ (US): екпін бірінші буынға түседі. Қазақ тіліндегідей екпінді соңғы буынға жылжытпаңыз. Соңындағы -ing дыбысы /ɪŋ/: қазақтың ң дыбысы дәл осы /ŋ/, сондықтан соңына г қоспаңыз.
- within /wɪˈðɪn/: екпін екінші буынға түседі. Ортадағы /ð/ — ұяң дыбыс: тіл ұшы тістердің арасында, дауыс қосылады; оны з немесе д деп айтпаңыз. Басындағы /w/ ерінді дөңгелетіп айтылады, қазақтың у дыбысына жақын.
- on time мен in time тіркестерінде екпін time сөзіне түседі. in the end тіркесінде end сөзі екпінді; at the end of тіркесінде дауысты дыбыстың алдындағы the /ði/ болып айтылады, of әлсіз /əv/ болады.
Алтын ереже
By = кешіктірмей (бір іс үшін мерзім); until = белгілі бір нүктеге дейін үнемі. For = қанша уақыт; during + зат есім / while + бағыныңқы сөйлем = қашан. On time = кешікпей; in time = үлгеретіндей ерте. Бір нәрсенің at the end of = соңғы бөлігі; in the end = ақыры. Есте сақтаңыз: «-ға дейін» = «кешіктірмей» болса → by; «үнемі, созылып» болса → until.
Жаттығулар
A. Құрылым
Жақшадағы сөздердің бірін таңдаңыз немесе сөйлемді толықтырыңыз.
-
I fell asleep ___ the film. …
-
I fell asleep ___ I was watching the film. …
-
She has lived in Lisbon ___ ten years. …
-
You must return the form ___ 30 days. …
-
The bank is open 9 a.m. 4 p.m.
-
The essay must be handed in ___ Friday. …
B. Мағына
Мағынасына қарай дұрыс жауапты таңдаңыз.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: I'll stay in bed … ten.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: The plane took off …, at 7.30 exactly.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: We got to the station … to buy a coffee before the train left.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: … we decided not to go.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: The shop doesn't open … ten.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: … I was getting off the bus, I saw my old teacher.
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
I have to finish this essay until Monday.
-
We stayed in Paris during a week.
-
My office is at the end of the corridor.
-
In the end of the year, we have a big party.
D. Мәтін ішінде
Хабарламаны оқып, әр орынға дұрыс сөзді немесе тіркесті жазыңыз.
Hi Ana! Sorry I didn't reply — my phone was off 17 the whole flight. We landed 18, at 6.10 exactly, but then we waited for our bags 19 almost an hour! 20 the time we got to the hotel, it was nearly nine. We were tired, but we went out anyway and got to the restaurant just 21 before the kitchen closed. We're staying here 22 Sunday. Can you send me your address 23 Friday? I want to send you a postcard!
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Осы аптада белгілі бір уақыттан кешіктірмей істеуіңіз керек бір іс туралы және белгілі бір уақытқа дейін істейтін бір іс туралы жазыңыз.
-
Ұзақ уақыт ойланып барып қабылданған бір шешім туралы жазыңыз. in the end тіркесін қолданыңыз.flat (UK) = apartment (US)
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
A1-20 At, On, In қазақша: уақытқа қатысты предлогтар I usually go swimming ___ Monday mornings. …
-
A2-27 Zero және First Conditional қазақша: «-са» сөйлемдері, unless, when, until I'll call you as soon as I (arrive).
-
B1-03 Past Perfect қазақша: «кетіп қалған еді» ағылшынша қалай айтылады? When we got to the cinema, the film already (start).
Жауаптар
A. Құрылым
- during
- while
- for
- within
- from … to / from … until / from … till / between … and
- by
B. Мағына
- until
- on time
- in time
- In the end
- until
- As
C. Қатені табыңыз
- I have to finish this essay by Monday. / I have to finish this essay before Monday.
- We stayed in Paris for a week.
- ✓ My office is at the end of the corridor.
- At the end of the year, we have a big party.
D. Мәтін ішінде
- during / for
- on time
- for
- By
- in time
- until / till / through
- by / before
E. Сіздің кезегіңіз
- I have to pay my phone bill by Thursday. On Saturday I'm going to stay at home until lunchtime.
- We looked at ten flats. In the end, we chose the small one near the park.
F. Аралас қайталау
- on
- arrive / have arrived
- had … started
