SlowingoГрамматика
B1 33 / 39

By пен until, during пен for, on time пен in time қазақша: уақыт предлогтары

By, Until, During, For; In Time, On Time, At the End

Осы бетте
  1. Мақсат
  2. Негізгі идея
  3. Қазақ тілі мен ағылшын тілі
  4. Құрылым
  5. Қолданылуы
  6. Жиі кездесетін қателер
  7. Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
  8. Шатастырмаңыз
  9. Жазылуы мен айтылуы
  10. Алтын ереже
  11. Жаттығулар

Мақсат

Осы сабақтан кейін сіз мерзім мен уақыт кезеңдері туралы дәл айта аласыз: by және until, for, during және while, within және by the time, on time және in time, at the end және in the end, сондай-ақ бір мезгілде болып жатқан екі іс үшін as.

Негізгі идея

Үстінде жалауы бар жүгіру жолын елестетіңіз. Жалау — уақыттағы бір нүкте: Friday, six o'clock, the end of the month.

Жалауға by дегеніміз — «жалаудың тұсында немесе одан бұрын, бірақ кешікпей». Бұл мерзім (deadline): бір іс жалауға жеткенше жолдың бір жерінде болуы тиіс. Send it by Friday.

Жалауға until дегеніміз — жалауға дейін тоқтамай жүре бересіз, сосын тоқтайсыз. Бұл нүкте емес, сызық: I'll wait until Friday.

Басқа көп уақыт сөздері де осылай жұмыс істейді. Біреулері іс қашан болатынын көрсетеді (during the night), біреулері қанша уақытқа созылатынын өлшейді (for two hours), ал біреулері жалауға дәл белгіленген сәтте (on time) немесе басқа бір нәрсеге үлгеретіндей ерте (in time) жеткеніңізді айтады. Әр сөз сәл басқа сұраққа жауап береді: сұрақты үйреніп алсаңыз, сөз де оңай болады.

Қазақ тілі мен ағылшын тілі

Қазақ тілінде уақытты предлогтар емес, септік жалғаулары мен септеулік шылаулар білдіреді. Ең үлкен қиындық — -ға дейін. Ол екі түрлі мағынада айтыла береді: «Есепті жұмаға дейін жіберіңіз» (бір іс, мерзім → by) және «Жұмаға дейін күтемін» (созылатын жағдай → until). Ағылшыншада таңдау жасау керек. Көмектесетін тәсіл: «-ға дейін» орнына кешіктірмей деп айтуға болса, ол by болады. Сол сияқты соңында да екі мағынада қолданылады: «фильмнің соңында» (at the end of) және «соңында такси ұстадық», яғни «ақыры» (in the end). Уақытында сөзі де көбіне екі ағылшын тіркесін қамтиды: on time (кешікпей, кесте бойынша) және in time (бір нәрсеге үлгеретіндей ерте). In time үшін қазақшадағы үлгеру етістігі өте жақсы көмекші: «соңғы автобусқа үлгердік» = in time to catch the last bus. «Емтихан кезінде» (зат есім + кезінде) мен «кітапханада отырғанда» (етістік + -ғанда) айырмашылығы ағылшыншаға жақын: зат есіммен during, бастауышы мен етістігі бар бағыныңқы сөйлеммен while. Бірақ «кезінде» етістікпен де келе береді («көлік жүргізіп келе жатқан кезімде»), мұндай жерде де ағылшыншада while керек.

ҚазақшаМағынасыАғылшынша
Есепті жұмадан кешіктірмей жіберіңіз.мерзім, бір ісSend the report by Friday.
Жұмаға дейін күтемін.созылатын жағдайI'll wait until Friday.
Мұражай сағат онда ғана ашылады.одан бұрын емесThe museum doesn't open until ten.
Үш жұмыс күні ішіндекезеңнің ішіндеwithin three working days
Дублинде үш жыл бойы тұрдым.қанша уақытI lived in Dublin for three years.
Дауыл кезіндеқашан (зат есім)during the storm
Кітапханада отырғанымдақашан (бағыныңқы сөйлем)while I was in the library
Ұшақ уақытында қонды.кешікпейThe flight landed on time.
Соңғы автобусқа үлгердік.үлгеретіндей ертеWe arrived in time to catch the last bus.
Көшенің соңындабір нәрсенің соңғы бөлігіat the end of the street
Ақыры такси ұстадық.ақыры, біраз уақыттан кейінIn the end, we took a taxi.

Құрылым

Мерзімдер мен кезеңдер

СөзОдан кейінҚандай сұраққа жауап бередіМысал
byуақыт / күнқашаннан кешіктірмей?Please reply by Monday.
by the timeбағыныңқы сөйлемқандай оқиғадан кешіктірмей?By the time we arrived, the shop was closed.
until / tillуақыт / күн немесе бағыныңқы сөйлемқашанға дейін (созылып)?I'll be here until six. / Wait until I call.
withinкезеңқандай кезеңнің ішінде?We'll answer within 24 hours.
from… to / untilекі уақытқашан басталып, қашан бітеді?The shop is open from 9 to 5.
forкезеңқанша уақыт?I lived there for three years.
duringзат есім (оқиға немесе кезең)қашан?I fell asleep during the film.
whileбағыныңқы сөйлемқашан?I fell asleep while I was watching the film.
asбағыныңқы сөйлемқашан? (дәл сол сәтте)As I was leaving, the phone rang.

Тұрақты тіркестер

ТіркесМағынасыМысал
on timeбелгіленген уақытта, кешікпейThe train left on time.
in time (for… / to…)үлгеретіндей ертеWe got there in time for the start.
at the end (of…)бір нәрсенің соңғы нүктесіндеat the end of the film / the street / May
in the endақыры, біраз уақыттан, өзгерістерден немесе қиындықтардан кейінIn the end, we took a taxi.

Till сөзінің мағынасы until сөзімен бірдей, бірақ бейресмирек. АҚШ ағылшынында Monday through Friday = дүйсенбіден жұмаға дейін, жұманы қоса алғанда.

Қолданылуы

1by = кешіктірмей (мерзім)

Бір іс белгілі бір уақытта немесе одан бұрын болуы керек болса, by + уақыт қолданыңыз. Мұнда тек мерзім маңызды, іс қанша уақытқа созылатыны емес. By then = сол уақыттан кешіктірмей.

Please send me the report by Friday.
Есепті маған жұмадан кешіктірмей жіберіңізші.
«кешіктірмей» → by
I need to be home by ten.
Сағат онға дейін үйде болуым керек.
мұндағы «дейін» мерзім: ондағы немесе одан бұрын → by
The tickets must be paid for by the end of the month.
Билеттердің ақысы ай соңынан кешіктірілмей төленуі керек.
by the end of = соңынан кешіктірмей
The guests are coming at eight, so dinner must be ready by then.
Қонақтар сағат сегізде келеді, сондықтан кешкі ас оған дейін дайын болуы керек.
by then = сол уақытқа дейін, кешіктірмей

2until = белгілі бір уақытқа дейін созылу

Бір жағдай белгілі бір нүктеге дейін созылып, сосын тоқтаса, until (немесе till) қолданыңыз. Болымсыз сөйлемде not… until «одан бұрын емес» дегенді білдіреді: іс сол нүктеде ғана басталады.

I'll wait here until you come back.
Сен қайтып келгенше осында күтемін.
«-генше» → until; until сөзінен кейін келешек мағынасында осы шақ: come
We stayed at the party until midnight.
Кеште түн ортасына дейін болдық.
созылған жағдай → until
The shop is open until 8 p.m. on Thursdays.
Бейсенбі күндері дүкен кешкі сегізге дейін ашық.
ашық тұру созылады → until
The museum doesn't open until ten.
Мұражай сағат онда ғана ашылады.
«онда ғана» → not… until: одан бұрын ашылмайды
I didn't learn to swim until I was twenty.
Жүзуді жиырма жасымда ғана үйрендім.
«-да ғана» → didn't… until

3by the time, within, from… to

By the time + бағыныңқы сөйлем by сияқты жұмыс істейді, бірақ мұнда мерзім — бір оқиға. By the time + Past Simple тіркесінен кейін одан бұрынғы іс көбіне Past Perfect шағында тұрады (B1-03 қараңыз). Within + кезең = сол кезеңнің ішінде, соңынан кешіктірмей. From… to / until басы мен соңын береді.

By the time we got to the cinema, the film had already started.
Кинотеатрға жеткенімізше фильм басталып кеткен еді.
«жеткенімізше» мұнда by the time; бұрынғы іс → had started
By the time you get there, the shop will be closed.
Сен ол жерге жеткенше дүкен жабылып қалады.
by the time сөзінен кейін келешек мағынасында осы шақ: get
Your order will arrive within three working days.
Тапсырысыңыз үш жұмыс күні ішінде жетеді.
«ішінде» → within
You must use the voucher within a month.
Ваучерді бір ай ішінде пайдалануыңыз керек.
бір айдан кешіктірмей
I work from nine to five, Monday to Friday.
Дүйсенбіден жұмаға дейін сағат тоғыздан беске дейін жұмыс істеймін.
«-дан … -ға дейін» → from… to; АҚШ: Monday through Friday

4for, during, while

For + кезең қанша уақыт? сұрағына жауап береді. During + зат есім қашан? сұрағына жауап береді: сол оқиғаның немесе кезеңнің ішіндегі бір сәтте немесе бүкіл бойында. While да during сияқты жұмыс атқарады, бірақ одан кейін бағыныңқы сөйлем (бастауыш + етістік) келеді. Әңгімедегі while туралы A2-02 қараңыз.

I lived in Dublin for three years.
Дублинде үш жыл тұрдым.
қанша уақыт → for
The power went off during the storm.
Дауыл кезінде жарық сөніп қалды.
«кезінде» + зат есім → during
Please don't use your phone during the exam.
Емтихан кезінде телефоныңызды қолданбаңыз.
during + зат есім
She worked in a café during the summer holidays.
Ол жазғы демалыс кезінде кафеде жұмыс істеді.
holidays (UK), vacation (US)
Someone stole my bike while I was in the library.
Кітапханада отырғанымда біреу велосипедімді ұрлап кетті.
«-ғанымда» → while + бағыныңқы сөйлем
I was in hospital for a week during the holidays.
Демалыс кезінде бір апта ауруханада жаттым.
for (қанша уақыт) және during (қашан) бір сөйлемде; АҚШ: in the hospital

5on time және in time

On time = дәл белгіленген уақытта, кешікпей: кестелер, жиналыстар, кездесулер үшін. In time = бір нәрсені істеуге немесе бір нәрсеге дайын болуға үлгеретіндей ерте; just in time = әрең үлгеріп; not in time = кешігіп, үлгермей.

The flight landed on time.
Ұшақ уақытында қонды.
кесте бойынша → on time
Our meetings never start on time.
Біздің жиналыстар ешқашан уақытында басталмайды.
белгіленген уақыт → on time
We arrived just in time to catch the last bus.
Соңғы автобусқа әрең үлгердік.
«үлгеру» → in time
Will the dress be ready in time for the wedding?
Көйлек тойға дейін дайын болып үлгере ме?
тойдан бұрын → in time for
The ambulance didn't get there in time.
Жедел жәрдем ол жерге үлгермеді.
«үлгермеді» → didn't… in time

6at the end (of) және in the end

At the end (of) — нүкте: бір нәрсенің соңғы бөлігі (фильмнің, көшенің, айдың). In the end — «ақыры», біраз уақыттан, өзгерістерден, талқылаудан немесе қиындықтардан кейін. Ол әдетте сөйлемнің басында тұрады.

Pay at the end of the meal.
Ақысын тамақтың соңында төлейсіз.
тамақтың соңында → at the end of
There's a bakery at the end of the street.
Көшенің соңында наубайхана бар.
орын туралы да at the end of
We argued about the name for weeks. In the end, we called the dog Max.
Ат туралы апталар бойы дауластық. Ақыры итті Макс деп атадық.
«ақыры» → in the end
In the end, the problem was quite simple.
Ақыр соңында мәселе өте қарапайым болып шықты.
in the end = ақыр соңында

7as = while / when (бір мезгілдегі екі іс)

As + бағыныңқы сөйлем while немесе when мағынасында келе алады: екі іс бір мезгілде болады немесе бір іс екіншісі жүріп жатқан сәтте болады. Ол әңгімелерде жиі кездеседі және while сөзінен сәл жазба тілге тән. Just as = дәл сол сәтте. (As сөзінің басқа мағыналары да бар, мысалы себеп: B1-27 қараңыз.)

As I was leaving, the phone rang.
Шығып бара жатқанымда телефон шырылдады.
«-ып бара жатқанымда» → as / while
She listened to a podcast as she walked home.
Ол үйге жаяу қайтып келе жатып подкаст тыңдады.
екі іс бір мезгілде
The phone rang just as I was getting into the shower.
Душқа енді кіре бергенімде телефон шырылдады.
дәл сол сәтте → just as
As we were talking, it started to snow.
Біз сөйлесіп тұрғанда қар жауа бастады.
«-ып тұрғанда» → as

Жиі кездесетін қателер

❌I'll finish the report until Friday.
✅I'll finish the report by Friday.
Мерзімге (бір іс) by керек.
❌I'll wait for you by six.
✅I'll wait for you until six.
Күту белгілі бір нүктеге дейін созылады: until.
❌I was in Rome during three days.
✅I was in Rome for three days.
Қанша уақыт: for + кезең.
❌I fell asleep during the film was on.
✅I fell asleep while the film was on.
during + зат есім; while + бағыныңқы сөйлем. Мына нұсқа да дұрыс: during the film.
❌In the end of the film, they get married.
✅At the end of the film, they get married.
at the end of + зат есім; in the end = ақыры.
❌Please be here until nine at the latest.
✅Please be here by nine at the latest.
at the latest = мерзім: by.
❌I'll call you until tomorrow.
✅I'll call you by tomorrow.
Мерзімге дейінгі бір іс: by. Мына нұсқа да дұрыс: I'll call you tomorrow.
❌I fell asleep while the film.
✅I fell asleep during the film.
while және as + бағыныңқы сөйлем; during + зат есім.

Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар

1. «-ға дейін» → әрдайым until. Қазақшада «-ға дейін» мерзімге де, созылатын жағдайға да айтылады. Мерзім туралы, яғни бір іс сол уақытта немесе одан бұрын болуы керек болса, ағылшыншада by қолданылады. Өзіңізді тексеріңіз: «дейін» орнына «кешіктірмей» деп айтуға болса, ол by.

❌You have to pay the electricity bill until the 15th.
✅You have to pay the electricity bill by the 15th.
Төлеу бір іс, ал 15-і мерзім.
❌Dana promised to bring back my umbrella until the weekend.
✅Dana promised to bring back my umbrella by the weekend.

2. «Екі апта бойы», «он күн ішінде» → during. Қазақша «бойы», «ішінде» сөздерін during деп аудару оңай. Бірақ санмен берілген кезеңнің (two weeks, five hours) алдында for қолданылады. During кезеңнің атауымен келеді: during the holidays, during the night.

❌It rained non-stop during two weeks.
✅It rained non-stop for two weeks.

3. «… кезінде» бағыныңқы сөйлеммен → during. «Көлік жүргізіп келе жатқан кезімде» сияқты тіркестерде «кезінде» тұр, сондықтан during қойып жіберу оңай. Бірақ одан кейін бастауыш пен етістік келсе, while (немесе as) керек. During тек зат есіммен келеді.

❌Somebody called me during I was driving.
✅Somebody called me while I was driving.

4. «Уақытында» → әрдайым on time. Қазақша «уақытында келдік» кешікпедік дегенді де, үлгердік дегенді де білдіре береді. Бір нәрсеге үлгеретіндей ерте келсеңіз, ағылшыншада in time табиғи. Қазақша «үлгердік» деп айтуға болатын жерде in time қолданыңыз.

⚠️(Дәрігер: «Баланы ауруханаға уақытында әкелдіңіздер».) Luckily, they took the boy to hospital on time.
✅Luckily, they took the boy to hospital in time.
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ мұнда «кеш қалмай, үлгеріп» деген мағына, сондықтан in time; on time кесте бойынша кешікпеуді білдіреді. АҚШ: to the hospital.

5. «Соңында» → in the end. Қазақша «соңында» бір нәрсенің соңғы бөлігін де («сабақтың соңында»), «ақыры» дегенді де білдіреді. Бір нәрсенің соңғы бөлігі туралы айтқанда at the end of қолданыңыз; in the end тек «ақыры» мағынасында.

❌The teacher gave us homework in the end of the lesson.
✅The teacher gave us homework at the end of the lesson.

Шатастырмаңыз

by және until — By = мерзімде немесе одан бұрын болатын бір іс. Until = белгілі бір нүктеге дейін созылатын жағдай. Қазақшада екеуіне де «дейін» айтыла береді.

Can you return the book by Monday?
Кітапты дүйсенбіден кешіктірмей қайтарып бере аласыз ба?
дүйсенбіге дейінгі кез келген уақытта, бір рет
You can keep the book until Monday.
Кітапты дүйсенбіге дейін ұстай тұрсаңыз болады.
дүйсенбіге дейін үнемі өзіңізде

in + кезең және within + кезең — In two days әдетте «қазірден бастап екі күннен кейін» дегенді білдіреді. Within two days — «сол екі күннің ішінде бір кезде, кешіктірмей».

The results will be online in two weeks.
Нәтижелер екі аптадан кейін интернетте шығады.
«-дан кейін» → in
The results will be online within two weeks.
Нәтижелер екі апта ішінде интернетте шығады.
ең кешікпегенде екі аптадан соң → within

in the end және at last — In the end = ақыры, өзгерістер немесе қиындықтардан кейін. At last = ұзақ күткеннен кейін, жеңілдеп «ақыры!».

At last! The bus is here.
Әйтеуір! Автобус келді.
ұзақ күткеннен кейінгі жеңілдік → at last

Жазылуы мен айтылуы

  • until сөзінің соңында бір l, ал till сөзінде екі l бар. Екеуі де дұрыс; till бейресмирек. Ресми жазуда untill және 'til деп жазбаңыз.
  • until /ənˈtɪl/: екпін екінші буынға түседі, бірінші буын әлсіз /ə/ болып айтылады.
  • during /ˈdjʊərɪŋ/ (UK), /ˈdʊrɪŋ/ (US): екпін бірінші буынға түседі. Қазақ тіліндегідей екпінді соңғы буынға жылжытпаңыз. Соңындағы -ing дыбысы /ɪŋ/: қазақтың ң дыбысы дәл осы /ŋ/, сондықтан соңына г қоспаңыз.
  • within /wɪˈðɪn/: екпін екінші буынға түседі. Ортадағы /ð/ — ұяң дыбыс: тіл ұшы тістердің арасында, дауыс қосылады; оны з немесе д деп айтпаңыз. Басындағы /w/ ерінді дөңгелетіп айтылады, қазақтың у дыбысына жақын.
  • on time мен in time тіркестерінде екпін time сөзіне түседі. in the end тіркесінде end сөзі екпінді; at the end of тіркесінде дауысты дыбыстың алдындағы the /ði/ болып айтылады, of әлсіз /əv/ болады.

Алтын ереже

By = кешіктірмей (бір іс үшін мерзім); until = белгілі бір нүктеге дейін үнемі. For = қанша уақыт; during + зат есім / while + бағыныңқы сөйлем = қашан. On time = кешікпей; in time = үлгеретіндей ерте. Бір нәрсенің at the end of = соңғы бөлігі; in the end = ақыры. Есте сақтаңыз: «-ға дейін» = «кешіктірмей» болса → by; «үнемі, созылып» болса → until.

Жаттығулар

A. Құрылым

Жақшадағы сөздердің бірін таңдаңыз немесе сөйлемді толықтырыңыз.

  1. I fell asleep ___ the film. …
  2. I fell asleep ___ I was watching the film. …
  3. She has lived in Lisbon ___ ten years. …
  4. You must return the form ___ 30 days. …
  5. The bank is open 9 a.m. 4 p.m.
  6. The essay must be handed in ___ Friday. …

B. Мағына

Мағынасына қарай дұрыс жауапты таңдаңыз.

  1. Дұрыс жауапты таңдаңыз: I'll stay in bed … ten.
  2. Дұрыс жауапты таңдаңыз: The plane took off …, at 7.30 exactly.
  3. Дұрыс жауапты таңдаңыз: We got to the station … to buy a coffee before the train left.
  4. Дұрыс жауапты таңдаңыз: … we decided not to go.
  5. Дұрыс жауапты таңдаңыз: The shop doesn't open … ten.
  6. Дұрыс жауапты таңдаңыз: … I was getting off the bus, I saw my old teacher.

C. Қатені табыңыз

Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.

  1. I have to finish this essay until Monday.
  2. We stayed in Paris during a week.
  3. My office is at the end of the corridor.
  4. In the end of the year, we have a big party.

D. Мәтін ішінде

Хабарламаны оқып, әр орынға дұрыс сөзді немесе тіркесті жазыңыз.

A message to a friend
Hi Ana! Sorry I didn't reply — my phone was off 17 the whole flight. We landed 18, at 6.10 exactly, but then we waited for our bags 19 almost an hour! 20 the time we got to the hotel, it was nearly nine. We were tired, but we went out anyway and got to the restaurant just 21 before the kitchen closed. We're staying here 22 Sunday. Can you send me your address 23 Friday? I want to send you a postcard!

E. Сіздің кезегіңіз

Ағылшынша жазыңыз.

  1. Осы аптада белгілі бір уақыттан кешіктірмей істеуіңіз керек бір іс туралы және белгілі бір уақытқа дейін істейтін бір іс туралы жазыңыз.
  2. Ұзақ уақыт ойланып барып қабылданған бір шешім туралы жазыңыз. in the end тіркесін қолданыңыз.

F. Аралас қайталау

Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.

  1. A1-20 At, On, In қазақша: уақытқа қатысты предлогтар
    I usually go swimming ___ Monday mornings. …
  2. A2-27 Zero және First Conditional қазақша: «-са» сөйлемдері, unless, when, until
    I'll call you as soon as I (arrive).
  3. B1-03 Past Perfect қазақша: «кетіп қалған еді» ағылшынша қалай айтылады?
    When we got to the cinema, the film already (start).
Жауаптар

A. Құрылым

  1. during
  2. while
  3. for
  4. within
  5. from … to / from … until / from … till / between … and
  6. by

B. Мағына

  1. until
  2. on time
  3. in time
  4. In the end
  5. until
  6. As

C. Қатені табыңыз

  1. I have to finish this essay by Monday. / I have to finish this essay before Monday.
  2. We stayed in Paris for a week.
  3. ✓ My office is at the end of the corridor.
  4. At the end of the year, we have a big party.

D. Мәтін ішінде

  1. during / for
  2. on time
  3. for
  4. By
  5. in time
  6. until / till / through
  7. by / before

E. Сіздің кезегіңіз

  1. I have to pay my phone bill by Thursday. On Saturday I'm going to stay at home until lunchtime.
  2. We looked at ten flats. In the end, we chose the small one near the park.

F. Аралас қайталау

  1. on
  2. arrive / have arrived
  3. had … started
Android қолданбасыЖолда үйреніңіз Google Play