Англис тактоочторунун орду жана таасир чөйрөсү кыргызча: only, even, really don't же don't really, frankly
Adverbials: Position, Scope and Viewpoint
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз only, even, just жана also сөздөрүн так керектүү сөздөргө таасир эте тургандай жайгаштыра аласыз; тануу менен келген тактоочтордун таасир чөйрөсүн башкара аласыз (I really don't like it жана I don't really like it); өз көз карашыңызды билдирүү үчүн frankly, admittedly, technically сыяктуу сүйлөм тактоочторун колдоно аласыз; кыймыл-аракеттин ыгын билдирген тактооч менен сүйлөм тактоочунун ортосундагы эки маанилүүлүктөн кача аласыз жана узун бышыктоочторду туура жерге коё аласыз.
Негизги ой
Бышыктооч (adverbial) бир сөзгө, бир тизмекке же бүтүндөй сүйлөмгө таасир эте алат. Анын эмнеге таасир этери – анын таасир чөйрөсү (scope), ал эми англисчеде таасир чөйрөсүнүн негизги белгиси – орун.
Тактоочту кол чатыр катары элестетиңиз: ал өзүнөн кийин келгенди жаап турат. Only Sara saw the email – кол чатыр Sara сөзүн жабат; Sara saw only the email – the email сөзүн жабат. Сүйлөм тактоочу – бүтүндөй сүйлөмдүн үстүндөгү чоң кол чатыр: Frankly, the plan is a mess план кандай жаман экенин сүрөттөбөйт; ал окурманга жазуучу кандай сүйлөп жатканын айтат.
Not да кол чатыр, ошондуктан эки кол чатырдын тартиби маанилүү. I really don't like it дегенде really сөзү don't like бөлүгүн жабат: катуу жактырбоо. I don't really like it дегенде not сөзү really like бөлүгүн жабат: жумшак, сылык жактырбоо. Оозеки кепте басым кол чатырды жылдыра алат; жазууда басым жок, ошондуктан бардык ишти орун аткарышы керек.
Кыргыз тили жана англис тили
Кыргыз тилинде таасир чөйрөсү көбүнчө бөлүкчөлөр менен көрсөтүлөт, жана алар өздөрү таасир эткен сөздөн кийин турат: «Сара гана көрдү» (Only Sara saw), «Сара биринчи катты гана көрдү» (Sara saw only the first email), «Директор да билген жок» (Even the director didn't know). Англисче only жана even болсо көбүнчө таасир эткен сөздүн алдында турат же сүйлөмдүн ортосуна, этиштин алдына барат. Тануу кыргызча этиштин мүчөсүндө (-ба-, жок), ал эми чечкиндүүлүктүн даражасын көбүнчө башка сөздөр берет: «чындап эле жактырбайм» (really don't) жана «анча жактырбайм» (don't really). Ыктымалдыкты кыргызча көп учурда этиштен кийин айтабыз: «Ал келбейт окшойт»; англисчеде probably тануучу көмөкчү этиштин алдында турат: probably won't. Сүйлөм тактоочтору болсо эки тилде тең сүйлөмдүн башында келет: «Ачыгын айтканда, …» – Frankly, … Бул жерде да ушундай.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Сара гана катты көрдү. | Only Sara saw the email. | кыргызча «гана» сөздөн кийин; англисче only сөздүн алдында |
| Эксперттер да таң калышты. | Even the experts were surprised. | «да» сөздөн кийин; even сөздүн алдында |
| Бул ырды чындап эле жактырбайм. | I really don't like this song. | катуу: really тануунун алдында |
| Бул ырды анча жактырбайм. | I don't really like this song. | жумшак: тануу really сөзүнүн алдында |
| Ал бүгүн кечинде келбейт окшойт. | She probably won't come tonight. | кыргызча ыктымалдык этиштен кийин; англисче probably + won't |
| Коноктордун баары эле кечки тамакка калган жок. | Not all the guests stayed for dinner. | «баары эле … жок» → not all |
| Ачыгын айтканда, план башаламан. | Frankly, the plan is a mess. | Бул жерде да ушундай: сүйлөм тактоочу башында |
| Албетте, ал суроого жооп берди. | Naturally, she answered the question. | сүйлөм тактоочу: «албетте»; аягындагы naturally = табигый түрдө |
Кыскасы: кыргызча гана жана да таасир эткен сөздөн кийин турат, англисче only жана even – алдында; кыргызча чындап эле … -ба- → really don't, анча … -ба- → don't really; кыргызча … окшойт → probably won't; баары эле … жок → not all.
Түзүлүшү
Үч негизги орун
| Орун | Мүнөздүү бышыктоочтор | Мисал |
|---|---|---|
| башында (көбүнчө үтүр менен) | сүйлөм тактоочтору, байланыштыргыч сөздөр, алдыга чыккан убакыт / орун | Frankly, I'm not convinced. |
| ортосунда (негизги этиштин алдында, биринчи көмөкчү этиштен кийин, be этишинен кийин) | only, even, just, also, жыштык, ишеним | She has probably forgotten. |
| аягында | ык, орун, убакыт, узун бышыктоочтор | He explained the rules carefully. |
Басым коюучу тактоочтор: орду жана таасир чөйрөсү
| Сүйлөм | Эмнени жабат | Мааниси |
|---|---|---|
| Only the manager can sign the contract. | the manager | башка эч ким кол коё албайт |
| The manager can only sign the contract. | sign? the contract? | жазууда эки маанилүү – ошондуктан кылдат жазгандар only сөзүн жылдырышат |
| The manager can sign only the contract. | the contract | башка эч нерсеге эмес |
| Even the manager didn't know. | the manager | таң калыштуу: эң жакшы билиши керек болгон адам да билген эмес |
| The manager didn't even know. | know | эң аз нерсе да жок: ал билген да эмес, аракет кылуу жөнүндө сөз да жок |
Тануу менен таасир чөйрөсү: биринчи кол чатыр экинчисин жабат
| Сүйлөм | Мааниси |
|---|---|
| I really don't like it. | катуу: жактырбайм |
| I don't really like it. | жумшак: анча жактырбайм |
| He deliberately didn't answer. | ал атайын жооп бербей койду |
| He didn't deliberately break it. | ал аны сындырды, бирок кокустан |
| That isn't necessarily true. | бул туура болушу да, болбошу да мүмкүн |
| Not all the guests came. | кээ бирлери келди, кээ бирлери келген жок |
Сүйлөм тактоочтору кызматы боюнча
| Кызматы | Мисалдар |
|---|---|
| сүйлөөчү кантип сүйлөп жатат | frankly, honestly, seriously, briefly |
| кимдин көз карашы | personally, technically, theoretically, legally, financially |
| баа берүү | fortunately, surprisingly, sadly, ironically, hopefully |
| макул болуу / мойнуна алуу | admittedly, granted (C1-13) |
| ишеним жана булак | clearly, obviously, presumably, apparently (C1-08) |
Колдонулушу
1Only, even, just жана also сөздөрүнүн таасир чөйрөсү
Сүйлөшүүдө only жана even көбүнчө сүйлөмдүн ортосунда турат, ал эми басым алардын эмнеге таасир эткенин көрсөтөт. Кылдат жазууда аларды өздөрү жапкан сөздүн же тизмектин дал алдына коюңуз, анткени окурман басымды укпайт. Just (= only) жана also да ушул принцип менен иштейт. Негизги орундар B1-33 сабагында. Кыргызча гана жана да сөздөн кийин турат: «Сара гана», «эксперттер да».
2Тануу менен таасир чөйрөсү: really don't жана don't really
Тактооч менен not бирге келгенде, биринчи келгени экинчисин жабат. Really, deliberately, completely, always жана necessarily сөздөрүнүн мааниси орду менен өзгөрөт. Ишеним тактоочтору (probably, certainly, definitely) адатта тануучу көмөкчү этиштин алдында турат: She probably won't, She won't probably эмес. Necessarily адатта not сөзүнөн кийин келет. All же every менен келген ээ + not жазууда эки маанилүү болушу мүмкүн, ошондуктан «кээ бирлери … жок» дегиңиз келсе, not all колдонуңуз. Кыргызча «чындап эле» жана «анча» деген эки башка сөз бул айырманы көрсөтөт.
3Сүйлөм тактоочтору жана көз караш
Сүйлөм тактоочу бүтүндөй билдирүүгө пикир айтат: ал канчалык чын экенин, сүйлөөчү ал жөнүндө эмне сезерин же кайсы көз караштан чын экенин көрсөтөт. Ал көбүнчө үтүр менен сүйлөмдүн башында турат, бирок ортосунда да көп кездешет. Hopefully (= мен үмүттөнөм) азыр көпчүлүк стилдерде нормалдуу; бирок айрым расмий стиль колдонмолору аны дагы деле колдонбойт. Кыргызча да ушундай сөздөр сүйлөмдүн башында турат: «Ачыгын айтканда», «Менимче», «Тилекке каршы», «Таң калыштуусу».
4Ыкты билдирген тактоочпу же сүйлөм тактоочубу?
Көп тактоочтор бир нерсе кантип аткарылганын (ык) сүрөттөй алат же бүтүндөй сүйлөмгө пикир айта алат. Кайсы маанини каалаганыңызды окурманга орун жана үтүр көрсөтөт. Аягында тактооч көбүнчө ыкты билдирет; башында үтүр менен келсе, көбүнчө сүйлөм тактоочу. Кыргызча бул эки маани көбүнчө башка сөздөр менен берилет: «табигый түрдө» жана «албетте».
5Узун бышыктоочтордун орду
Узун бышыктоочтор сүйлөмдүн ортосун эмес, башын же аягын жакшы көрөт (C2-04). Бышыктоочту этиш менен кыска толуктоочтун ортосуна коюбаңыз. Толуктооч өтө узун болсо, end-weight принциби кыска бышыктоочтун андан мурун келишине жол берет. To менен этиштин ортосундагы кыска тактооч, башкача айтканда «бөлүнгөн инфинитив» (split infinitive), азыркы англисчеде жарайт жана кээде эң түшүнүктүү тандоо; ал эми ал жердеги узун бышыктоочтор оор угулат. Кыргызча бышыктоочтор этиштин алдына чогулат, англисчеде болсо аларды сүйлөмдүн четтерине бөлүштүрүңүз.
6Эки формадагы тактоочтор (кайталоо)
Айрым тактоочтордун жөнөкөй формасы жана мааниси башка -ly формасы бар: жөнөкөй форма адатта түз маанини берет (fly high, travel free, open wide, dig deep, work hard), ал эми -ly формасы абстракттуу же «жогорку даражада» деген маанини берет (highly, freely, widely, deeply, hardly). Негиздери A2-09 сабагында.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «Биз гана» → we only. Кыргызча гана өзү таасир эткен сөздөн кийин турат: «Акыркы автобуска биз гана үлгүрдүк» – «башка эч ким үлгүргөн жок». Ушул тартипти англисчеге которгондо only ээден кийин, этиштин алдына түшүп калат. Бул англисчеде грамматикалык жактан туура, бирок only эми этишти же толуктоочту жабат, ээни эмес. Ээни жабуу үчүн only ээнин алдына келет.
2. «Чоң атам да» → my grandfather even. Кыргызча «да» (же «ал тургай … да») таң калыштуу адамдан кийин турат: «Ал тургай Таластагы 80 жаштагы чоң атам да смартфон алды». Англисчеде even сөзүн ээден кийин, этиштин алдына коюп койсоңуз, ал этишти же бүтүндөй аракетти жабат: «смартфон алганы таң калыштуу». Таң калыштуу адамга басым коюу үчүн even ээнин алдына келет.
3. «Келбейт окшойт» → won't … probably. Кыргызча ыктымалдыкты көбүнчө этиштен кийин кошобуз: «Ал келбейт окшойт», «Ал үлгүрбөйт болуш керек». Ушул тартип англисчеде probably сөзүн won't сөзүнөн кийин коюуга түртөт. Англисчеде ишеним тактоочу тануучу көмөкчү этиштин алдында турат: probably won't, definitely won't.
4. «Баары эле … жок» → all … not. Кыргызча «Ош базарындагы дүкөндөрдүн баары эле банк картасын кабыл албайт» – «кээ бирлери кабыл алат, кээ бирлери албайт». Ушул сүйлөмдү сөзмө-сөз которсоңуз, All … don't… чыгат. Англисчеде, айрыкча жазууда, мындай сүйлөм эки маанилүү: ал «бир дагы дүкөн кабыл албайт» дегенди да бериши мүмкүн. «Кээ бирлери гана» дегиңиз келсе, not all колдонуңуз.
Чаташтырбаңыз
really don't жана don't really – Биринчи сөз экинчисин жабат. Really don't тануучу маанини күчөтөт; don't really аны жумшартат жана макул эместикти же баш тартууну сылык билдирүүнүн кадимки жолу. Кыргызча: «чындап эле … -ба-» жана «анча … -ба-».
оозеки кептеги only жана жазуудагы only – Оозеки кепте only көбүнчө сүйлөмдүн ортосунда турат, ал эми анын эмнеге таасир эткенин басым көрсөтөт. Жазууда аны өзү жапкан сөздөрдүн жанына коюңуз. B1-33 караңыз.
hopefully (сүйлөм тактоочу) жана hopefully (ык) – Сүйлөм тактоочу катары «мен үмүттөнөм» дегенди билдирет; аягында «үмүт менен» дегенди билдирет.
Жазылышы жана айтылышы
- Башындагы сүйлөм тактоочторунан кийин жазууда үтүр, ал эми оозеки кепте кыска тыныгуу болот: Frankly, … Кыргызча «Ачыгын айтканда,» дегенден кийин да үтүр коёбуз – бул жерде да ушундай.
- Оозеки кепте only адатта басымсыз, ал эми негизги басым ал жапкан сөзгө түшөт: I only saw Tom. Even көбүнчө өзү да бир аз басым алат, жана ал жапкан сөз да басымдуу болот: Even the boss didn't know.
- I don't really like it дегенде really сөзү көбүнчө түшүп-көтөрүлүүчү интонация менен айтылат, бул сылыктыкты же күмөндү билдирет: I don't really like it… (үн really сөзүндө төмөндөп, анан көтөрүлөт). Бул обонду өзүнчө машыгыңыз.
- Highly /ˈhaɪli/: басым биринчи муунда. Admittedly /ədˈmɪtɪdli/ – басым mit муунунда; presumably /prɪˈzjuːməbli/ (UK), /prɪˈzuːməbli/ (US) – басым zyoo (UK) же zoo (US) муунунда. Кыргызча адатка салып басымды акыркы муунга жылдырбаңыз.
Алтын эреже
Орун таасир чөйрөсүн көрсөтөт: тактооч өзүнөн кийин келгенди жабат. Жазууда only жана even сөздөрүн алар жапкан нерсенин дал алдына коюңуз; тануу менен биринчи сөз экинчисин жабат (really don't = катуу, don't really = жумшак). Бүтүндөй сүйлөмгө пикир үчүн башкы орунду жана үтүрдү колдонуңуз, ал эми узун бышыктоочторду сүйлөмдүн четтеринде кармаңыз. Эсиңизде болсун: кыргызча гана жана да сөздөн кийин турат, англисче only жана even – көбүнчө алдында.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Ар бир сүйлөмдү тапшырма боюнча кайра жазыңыз. Бышыктоочту жана ага керектүү нерсени гана өзгөртүңүз.
-
Баш тартуу катуу эмес, жумшак жана сылык угула тургандай кылып кайра жазыңыз: I really don't want to join the committee.
-
«Ал жооп бербөөнү өзү тандады» деген маани чыга тургандай кылып кайра жазыңыз: He didn't deliberately answer the question.
-
Жазуу жүзүндөгү баяндама үчүн «алардын кээ бирлери өткөн жок» деген маани так чыга тургандай кылып кайра жазыңыз: All the applicants didn't pass the first interview.
-
«Жогорку баа сапатка кепилдик бербейт» деген маани чыга тургандай кылып, «necessarily» менен кайра жазыңыз: A higher price means better quality.
-
«Ал аны түшүндүрбөгөнү айкын» деген маани чыга тургандай кылып, «Clearly» сөзүн сүйлөм тактоочу катары колдонуп кайра жазыңыз: He didn't explain the problem clearly.
-
«probably» сөзүн анын кадимки ордуна коюп кайра жазыңыз: The landlord won't agree to lower the rent.
-
«in detail» тизмегин узун толуктоочтун алдына коюп, толуктооч аягында боло тургандай кылып кайра жазыңыз: We discussed the proposals that the three regional committees had submitted over the summer in detail.
B. Мааниси
Контекстке жакшыраак ылайык келген сүйлөмдү тандаңыз. Эскертүү себебин түшүндүрөт.
-
Кесиптешиңиз сатуу бөлүмүнүн жаңы менеджеринин презентациясы сизге жактыбы деп сурайт, сиз душмандык эмес, сылык угулгуңуз келет. Кайсы жооп туура келет?not before really softens the negative; really before not makes it strong
-
Жаңылык: компанияда кошулуу жөнүндө эч ким билген эмес, эң жакшы билиши керек болгон адам да. Кайсы сүйлөм муну айтат?even covers the subject: the least likely person
-
Даттануу: ресепшндеги кызматкер көйгөйдү чечмек турсун, эң аз нерсени да кылган жок. Кайсы сүйлөм муну айтат?even covers the verb: not even the minimum
-
Басылган менюда жаңы балык жума күнү гана, башка эч бир күнү берилбей турганы так көрсөтүлүшү керек. Жазууда кайсы сүйлөм түшүнүктүүрөөк?in writing, only goes directly before what it covers
-
Юрист кардарына мыйзамдын так мааниси боюнча ижара келишиминин мөөнөтү бүткөнүн айтат, бирок аны эч ким чыгып кет деп сураган жок. Кайсы сүйлөм тагыраак?technically = in strict terms; personally gives a private opinion, not a fact
-
Өмүр баян: жазуучу «албетте, ал сунушту кабыл алды» дегенди айткысы келет. Кайсы сүйлөм муну айтат?front position + comma = sentence adverb; at the end it describes manner
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө тактоочко байланышкан бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
According to the latest survey, it is wide believed that the new bypass has made the town centre noisier rather than quieter.
-
The inspector examined carefully every document before she signed the final report and sent it to the ministry.
-
The company hopes to more than double its profits over the next three years by opening new branches abroad.
-
She has worked very hardly all year, so it is no surprise that her manager has recommended her for promotion.
-
Admittedly, the hotel was a little noisy at night, but the staff were friendly and the breakfast was excellent.
D. Текстте
Кулактандыруу жазгандар каалаган нерсени так айта тургандай кылып оңдоңуз. Тапшырма боюнча кайра жазыңыз же тандаңыз.
(19) From 1 March, the finance team will only process expense claims on Fridays. (20) All claims sent by post will not be accepted. (21) Senior managers must even use the new online form; there are no exceptions. Last year many of you found the instructions confusing. (22) We did not explain the rules clearly, and we apologise. (23) Please note that we cannot really accept late claims under any circumstances. (24) We plan to, after a full consultation with every department, review the system in the autumn. If you have any questions, please contact the finance office.
-
(19) сүйлөмүн жазууда жума жалгыз күн экени так түшүнүктүү боло тургандай кылып кайра жазыңыз.
-
(20) сүйлөмүн почта аркылуу жөнөтүлгөн бир дагы арыз кабыл алынбай турганы так түшүнүктүү боло тургандай кылып кайра жазыңыз.
-
(21) сүйлөмүн «even» сөзү «senior managers» бөлүгүн жаба тургандай кылып кайра жазыңыз.
-
(22) сүйлөмүндө жазгандар өз түшүндүрмөсү начар болгонун мойнуна алышат. Кайсы вариант муну айтат?at the end, clearly describes manner; at the front it means "obviously"
-
(23) сүйлөмүн жумшак эмес, чечкиндүү баш тартуу кылып кайра жазыңыз.
-
(24) сүйлөмүн узун бышыктооч to-инфинитивди бөлбөй тургандай кылып кайра жазыңыз.
E. Сиздин кезегиңиз
Англисче жазыңыз.
-
Жергиликтүү сайт үчүн бир кафе же ресторан жөнүндө кыска пикир (3–4 сүйлөм) жазыңыз. Шарттар: туура үтүр менен жок дегенде эки башка сүйлөм тактоочу (мисалы, admittedly, surprisingly, personally); өзү жапкан сөздөрдүн дал алдында турган only же even; really сөзү сиздин маанийиңизге дал келген ордунда турган бир тануу сүйлөм.
-
Досуңуз дем алышта көчүүгө жардам берүүнү суранды, бирок сиз жардам бере албайсыз. Сылык билдирүү (2–3 сүйлөм) жазыңыз. Шарттар: don't really же not necessarily менен бир жумшак тануу; бир сүйлөм тактоочу; өзү жапкан нерсенин алдында турган бир басым коюучу тактооч (only, just же even).
-
Бир эле тактоочту эки башка орунда, эки башка мааниде (ыкты билдирген тактооч жана сүйлөм тактоочу) колдонгон эки сүйлөм жазыңыз да, ар биринен кийин кыска түшүндүрмө кошуңуз.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
C2-04 Англисче сүйлөмдүн архитектурасы кыргызча: end-focus, end-weight, dummy it жана параллелдүү түзүлүш Оор багыныңкы сүйлөм аягында боло тургандай кылып, формалдуу it менен кайра жазыңыз: That the shop closed so suddenly, after forty years on the high street, surprised everyone.
-
B1-33 Still, Yet, Even, Only, Also кыргызча: тактоочтор сүйлөмдүн кайсы жеринде турат? «still» сөзүн анын кадимки ортоңку ордуна коюп кайра жазыңыз: She is working at the same bank after all these years.
-
C1-08 Hedging кыргызча: seem, appear, apparently, allegedly – этияттап айтуу Илимий журнал үчүн аннотация. Кайсы сүйлөм ылайыктуураак?hedging: academic claims are made cautiously
Жооптор
A. Түзүлүшү
- I don't really want to join the committee.
- He deliberately didn't answer the question.
- Not all the applicants passed the first interview.
- A higher price doesn't necessarily mean better quality.
- Clearly, he didn't explain the problem.
- The landlord probably won't agree to lower the rent.
- We discussed in detail the proposals that the three regional committees had submitted over the summer.
B. Мааниси
- I didn't really enjoy it, to be honest.
- Even the finance director didn't know about the merger.
- The receptionist didn't even apologise.
- We serve fresh fish only on Fridays.
- Technically, the lease ended last month, but nobody has asked you to leave.
- Naturally, she accepted the offer.
C. Катаны табыңыз
- According to the latest survey, it is widely believed that the new bypass has made the town centre noisier rather than quieter.
- The inspector carefully examined every document before she signed the final report and sent it to the ministry. / The inspector examined every document carefully before she signed the final report and sent it to the ministry.
- ✓ The company hopes to more than double its profits over the next three years by opening new branches abroad.
- She has worked very hard all year, so it is no surprise that her manager has recommended her for promotion.
- ✓ Admittedly, the hotel was a little noisy at night, but the staff were friendly and the breakfast was excellent.
D. Текстте
- From 1 March, the finance team will process expense claims only on Fridays.
- No claims sent by post will be accepted. / Claims sent by post will not be accepted.
- Even senior managers must use the new online form; there are no exceptions.
- We did not explain the rules clearly, and we apologise.
- Please note that we really cannot accept late claims under any circumstances.
- We plan to review the system in the autumn, after a full consultation with every department. / After a full consultation with every department, we plan to review the system in the autumn.
E. Сиздин кезегиңиз
- Admittedly, the service at Café Lumo is slow. Surprisingly, nobody seemed to mind: even the children waited patiently. Soup is served only at lunchtime. Personally, I don't really understand the fuss about the desserts, but the coffee is excellent.
- Honestly, I'd love to help, but I'm free only on Sunday evening, and even then just for an hour. I don't really think I'd be much use by then. Could I bring you dinner instead?
- Naturally, she answered the question. (= of course she answered it) She answered the question naturally. (= in a relaxed, natural way)
F. Аралаш кайталоо
- It surprised everyone that the shop closed so suddenly, after forty years on the high street.
- She is still working at the same bank after all these years.
- The results suggest that the drug may be effective.
