By, Until, During, For кыргызча: on time, in time жана in the end айырмасы
By, Until, During, For; In Time, On Time, At the End
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз мөөнөттөр жана убакыт аралыктары жөнүндө так айта аласыз: by жана until, for, during жана while, within жана by the time, on time жана in time, at the end жана in the end, ошондой эле бир убакта болуп жаткан эки иш үчүн as.
Негизги ой
Чуркоо жолун жана анын бир жеринде турган желекчени элестетиңиз. Желекче – убакыттын бир чекити: Friday, six o'clock, the end of the month.
Желекчеге чейин by – «желекченин жанында же андан мурун, бирок кечиктирбей» дегенди билдирет. Бул – мөөнөт: бир иш желекчеге жеткенге чейин жолдун кайсы бир жеринде аткарылышы керек. Send it by Friday.
Желекчеге чейин until – сиз желекчеге чейин токтобой уланта бересиз, анан токтойсуз. Бул чекит эмес, сызык: I'll wait until Friday.
Убакытты билдирген башка сөздөр да ушундай иштейт. Кээ бирлери иш качан болгонун көрсөтөт (during the night), кээ бирлери канча убакыт уланганын өлчөйт (for two hours), кээ бирлери желекчеге так белгиленген убакта (on time) же башка бир нерсеге үлгүргүдөй эрте (in time) жеткениңизди айтат. Ар бир сөз бир аз башкача суроого жооп берет: суроону үйрөнүп алсаңыз, сөздү тандоо жеңил болот.
Кыргыз тили жана англис тили
Кыргызча -га чейин бир эле форма менен эки башка ойду айтабыз: «жумага чейин жибер» (мөөнөт, бир иш) жана «жумага чейин күтөм» (уланган абал). Англисчеде бул эки башка сөз: мөөнөт үчүн by, уланган абал үчүн until. -генче / -ганга чейин да ушундай: «сен келгенче күтөм» – until, ал эми «биз жеткенче кино башталып калган экен» – by the time. Узактыкты кыргызча көбүнчө жөн эле айтабыз («үч жыл жашадым») же бою кошобуз («үч жыл бою»), англисчеде for керек; ал эми учурунда («сынак учурунда») англисче during. Кыргызча акыры эки маанини тең берет: «акыры макул болдук» (in the end) жана «Акыры! Автобус келди» (at last). Ал эми аягында («көчөнүн аягында») – at the end of.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Баяндаманы жумага чейин жиберип коюңуз. | Send me the report by Friday. | бир иш, мөөнөт → by |
| Сен кайтып келгенче ушул жерде күтөм. | I'll wait here until you come back. | токтобой уланат → until |
| Биз жеткенче кино башталып калган экен. | By the time we got there, the film had started. | «-генче» бул жерде мөөнөт → by the time |
| Үч жыл (бою) Дублинде жашадым. | I lived in Dublin for three years. | канча убакыт? → for + мөөнөт |
| Бороон учурунда жарык өчтү. | The power went off during the storm. | качан? → during + зат атооч |
| Мен китепканада отурганда… | while I was in the library… | качан? → while + ээ + этиш |
| Учак өз убагында конду. | The flight landed on time. | кечикпей, так убагында → on time |
| Акыркы автобуска үлгүрдүк. | We arrived in time to catch the last bus. | «үлгүрүү» → in time |
| Көчөнүн аягында наабайкана бар. | There's a bakery at the end of the street. | бир нерсенин акыркы бөлүгү → at the end of |
| Акыры итке Макс деп ат койдук. | In the end, we called the dog Max. | көп талаштан кийин → in the end |
| Акыры! Автобус келди. | At last! The bus is here. | көпкө күткөндөн кийин → at last |
Кыскасы: «-га чейин» мөөнөт болсо → by, уланган абал болсо → until; «бою» же жөн эле мөөнөт → for; «учурунда» → during, «-ганда» → while; «өз убагында» → on time, «үлгүрүү» → in time; «аягында» → at the end of, «акыры» → in the end же at last.
Түзүлүшү
Мөөнөттөр жана убакыт аралыктары
| Сөз | Андан кийин эмне келет | Кайсы суроого жооп берет | Мисал |
|---|---|---|---|
| by | убакыт / дата | качандан кечиктирбей? | Please reply by Monday. |
| by the time | багыныңкы сүйлөм | кайсы окуядан кечиктирбей? | By the time we arrived, the shop was closed. |
| until / till | убакыт / дата же багыныңкы сүйлөм | качанга чейин (уланат)? | I'll be here until six. / Wait until I call. |
| within | убакыт аралыгы | кайсы аралыктын ичинде? | We'll answer within 24 hours. |
| from… to / until | эки убакыт | качан башталып, качан бүтөт? | The shop is open from 9 to 5. |
| for | убакыт аралыгы | канча убакыт? | I lived there for three years. |
| during | зат атооч (окуя же мезгил) | качан? | I fell asleep during the film. |
| while | багыныңкы сүйлөм | качан? | I fell asleep while I was watching the film. |
| as | багыныңкы сүйлөм | качан? (ошол эле учурда) | As I was leaving, the phone rang. |
Туруктуу тизмектер
| Тизмек | Мааниси | Мисал |
|---|---|---|
| on time | пландалган убакта, кечикпей | The train left on time. |
| in time (for… / to…) | үлгүргүдөй эрте | We got there in time for the start. |
| at the end (of…) | бир нерсенин акыркы чекитинде | at the end of the film / the street / May |
| in the end | акыры, бир аз убакыттан, өзгөрүүлөрдөн же кыйынчылыктардан кийин | In the end, we took a taxi. |
Till – until менен бирдей, бирок бейрасмийирээк. Америка англисчесинде Monday through Friday = дүйшөмбүдөн жумага чейин, жуманы кошо алганда.
Колдонулушу
1by = кечиктирбей (мөөнөт)
Бир иш ошол убакта же андан мурун аткарылышы керек болгондо by + убакыт колдонуңуз. Мөөнөт гана маанилүү, иштин канча убакыт созулары эмес. By then = ошол убакыттан кечиктирбей. Кыргызча бул жерде «-га чейин» же «-дан кечиктирбей» дейбиз.
2until = белгилүү бир убакытка чейин уланат
Бир абал белгилүү бир чекитке чейин уланып, анан токтосо, until (же till) колдонуңуз. Тануу сүйлөмдө not… until «андан мурун эмес» дегенди билдирет: иш ошол чекитте гана башталат. Кыргызча мындай сүйлөмдү көбүнчө «… гана» менен айтабыз: «саат ондо гана ачылат».
3by the time, within, from… to
By the time + багыныңкы сүйлөм by сыяктуу иштейт, бирок мөөнөт – бир окуя. By the time + Past Simple (жөнөкөй өткөн чак) келгенде, андан мурун болгон иш көбүнчө Past Perfect (өткөн чактын аткарылган түрү) менен айтылат (B1-03 караңыз). Within + убакыт аралыгы = ошол аралыктын ичинде, анын аягынан кечиктирбей. From… to / until башталышын жана аягын көрсөтөт.
4for, during, while
For + убакыт аралыгы канча убакыт? деген суроого жооп берет. During + зат атооч качан? деген суроого жооп берет: ошол окуянын же мезгилдин ичинде бир убакта же анын бою. While да during сыяктуу эле иштейт, бирок андан кийин багыныңкы сүйлөм (ээ + этиш) келет. Окуялардагы while үчүн A2-02 караңыз. Кыргызча узактык көбүнчө предлогсуз айтылат («үч жыл жашадым»), ал эми «учурунда» during сөзүнө, «-ганда» while сөзүнө туура келет.
5on time жана in time
On time = так пландалган убакта, кечикпей: график, жолугушуу, кабыл алуу үчүн. Кыргызча «өз убагында». In time = бир нерсени жасаганга же бир нерсеге даяр болгонго үлгүргүдөй эрте; кыргызча көбүнчө «үлгүрүү». Just in time = араң үлгүрүү; not in time = кечигип калуу.
6at the end (of) жана in the end
At the end (of) – чекит: бир нерсенин акыркы бөлүгү (кино, көчө, ай). Кыргызча «аягында». In the end – «акыры»: бир аз убакыттан, өзгөрүүлөрдөн, талкуудан же кыйынчылыктардан кийин. Ал көбүнчө сүйлөмдүн башында турат.
7as = while / when (бир убакта эки иш)
As + багыныңкы сүйлөм while же when маанисинде келет: эки иш бир убакта болот же бир иш уланып жатканда экинчиси болот. Ал окуяларда көп колдонулат жана while сөзүнө караганда бир аз жазма тилге мүнөздүү. Just as = так ошол учурда. (As сөзүнүн башка маанилери да бар, мисалы, себеп: B1-27 караңыз.) Кыргызча бул жерде «-ып жатканда», «-ып баратканда» же «-ып баратып» дейбиз.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «-га чейин» (мөөнөт) → until. Кыргызча «шаршембиге чейин алып кел» жана «шаршембиге чейин күт» бирдей угулат. Ошондуктан мөөнөт жөнүндө айтканда да оюңузга биринчи until келет. Бирок бир иш белгилүү бир убакыттан кечиктирбей аткарылышы керек болсо, англисчеде by керек. Өзүңүздөн сураңыз: «иш ушул убакытка чейин токтобой уланабы, же ага чейин бир жолу аткарылышы керекпи?»
2. «… бою» же жөн эле мөөнөт → during. Кыргызча «үч ай бою», «эки жума бою» деп узактыкты айтабыз, ал эми during «учурунда, бою» деп которулгандыктан, аны мөөнөт менен колдонуп коюу оңой. Англисчеде during сөзүнөн кийин окуя же мезгил (the summer, the trip) келет; канча убакыт экенин айтсаңыз, for колдонуңуз.
3. «-генче» (мөөнөт окуя) → until. «Сен келгенче күтөм» дегенде «-генче» – until. Бирок «биз жеткенче поезд кетип калыптыр» дегенде мааниси башка: «биз жеткен убакытта иш бүтүп калган экен». Мындай учурда англисчеде by the time керек.
4. «Өз убагында» жана «үлгүрүү» → on time / in time. Кыргызча «убагында жеттик» деп эки маанини тең айта беребиз. Англисчеде on time – график боюнча, кечикпей; in time – бир нерсеге үлгүргүдөй эрте.
Чаташтырбаңыз
by жана until – By = мөөнөткө чейин же так ошондо бир иш. Until = белгилүү бир чекитке чейин уланган абал. Кыргызча экөө тең «-га чейин», ошондуктан этишке караңыз: бир жолку иш (кайтаруу) же уланган абал (кармап туруу).
in + убакыт аралыгы жана within + убакыт аралыгы – In two days көбүнчө «эки күндөн кийин» дегенди билдирет. Within two days – «эки күндүн ичинде, кечиктирбей».
in the end жана at last – In the end = акыры, өзгөрүүлөрдөн же кыйынчылыктардан кийин. At last = акыры, көпкө күткөндөн кийин, жеңилдеп. Кыргызча экөө тең «акыры», ошондуктан кырдаалга караңыз.
Жазылышы жана айтылышы
- until аягында бир l менен жазылат; till эки l менен. Экөө тең туура; till бейрасмийирээк. Расмий жазууда untill жана 'til жазбаңыз.
- during /ˈdjʊərɪŋ/ (UK), /ˈdʊrɪŋ/ (US): басым биринчи муунда. Кыргызча адат боюнча басымды акыркы муунга көчүрбөңүз. Аягындагы /ŋ/ – кыргыздын ң тыбышы; андан кийин г кошпоңуз.
- within /wɪˈðɪn/: басым экинчи муунда. Кыргызча /w/ да, /ð/ да жок. /w/ үчүн эриндерди томолоктоп, тиштерди эринге тийгизбеңиз (в эмес). /ð/ үчүн тилдин учун тиштердин ортосуна коюп, үн чыгарыңыз (з же д эмес).
- on time жана in time тизмектеринде басым time сөзүнө түшөт. In the end тизмегинде басым end сөзүндө. Үндүү тыбыштын алдында the /ðiː/ же /ði/ болуп айтылат: at the end of /ət ði ˈend əv/. at жана of алсыз айтылат, аларды толук «эт», «оф» деп айтпаңыз.
Алтын эреже
By = кечиктирбей (бир иш үчүн мөөнөт); until = белгилүү бир чекитке чейин токтобой. For = канча убакыт; during + зат атооч / while + багыныңкы сүйлөм = качан. On time = кечикпей; in time = үлгүргүдөй эрте. Бир нерсенин at the end of = анын акыркы бөлүгү; in the end = акыры. Эсиңизде болсун: «-га чейин» мөөнөт болсо – by, уланган абал болсо – until.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Кашаадагы сөздөрдөн туурасын тандаңыз же жетишпеген сөздү жазыңыз.
-
I fell asleep ___ the film. …
-
I fell asleep ___ I was watching the film. …
-
She has lived in Lisbon ___ ten years. …
-
You must return the form ___ 30 days. …
-
The bank is open 9 a.m. 4 p.m.
-
The essay must be handed in ___ Friday. …
B. Мааниси
Маанисине ылайык жоопту тандаңыз.
-
Туура жоопту тандаңыз: I'll stay in bed … ten.
-
Туура жоопту тандаңыз: The plane took off …, at 7.30 exactly.
-
Туура жоопту тандаңыз: We got to the station … to buy a coffee before the train left.
-
Туура жоопту тандаңыз: … we decided not to go.
-
Туура жоопту тандаңыз: The shop doesn't open … ten.
-
Туура жоопту тандаңыз: … I was getting off the bus, I saw my old teacher.
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
I have to finish this essay until Monday.
-
We stayed in Paris during a week.
-
My office is at the end of the corridor.
-
In the end of the year, we have a big party.
D. Текстте
Билдирүүнү толуктаңыз.
Hi Ana! Sorry I didn't reply — my phone was off 17 the whole flight. We landed 18, at 6.10 exactly, but then we waited for our bags 19 almost an hour! 20 the time we got to the hotel, it was nearly nine. We were tired, but we went out anyway and got to the restaurant just 21 before the kitchen closed. We're staying here 22 Sunday. Can you send me your address 23 Friday? I want to send you a postcard!
E. Сиздин кезегиңиз
Өзүңүз жөнүндө англисче жазыңыз.
-
Ушул жумада белгилүү бир убакытка чейин сөзсүз жасашыңыз керек болгон бир иш жана белгилүү бир убакытка чейин уланта турган бир иш жөнүндө жазыңыз.
-
Көпкө ойлонуп кабыл алган бир чечимиңиз жөнүндө жазыңыз. In the end колдонуңуз.flat (UK) = apartment (US)
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
A1-20 At, on, in кыргызча: убакыт предлогдору – at six, on Monday, in June I usually go swimming ___ Monday mornings. …
-
A2-27 Zero жана First Conditional кыргызча: «-са» англисче, if, unless жана when I'll call you as soon as I (arrive).
-
B1-03 Past Perfect кыргызча: «кетип калган экен» англисче кантип айтылат? (had + үчүнчү форма) When we got to the cinema, the film already (start).
Жооптор
A. Түзүлүшү
- during
- while
- for
- within
- from … to / from … until / from … till / between … and
- by
B. Мааниси
- until
- on time
- in time
- In the end
- until
- As
C. Катаны табыңыз
- I have to finish this essay by Monday. / I have to finish this essay before Monday.
- We stayed in Paris for a week.
- ✓ My office is at the end of the corridor.
- At the end of the year, we have a big party.
D. Текстте
- during / for
- on time
- for
- By
- in time
- until / till / through
- by / before
E. Сиздин кезегиңиз
- I have to pay my phone bill by Thursday. On Saturday I'm going to stay at home until lunchtime.
- We looked at ten flats. In the end, we chose the small one near the park.
F. Аралаш кайталоо
- on
- arrive / have arrived
- had … started
