SlowingoГрамматика
A2 37 / 38

Phrasal verbs кыргызча: get up, put on, look for жана башка көп кездешкен фразалык этиштер

Common Phrasal Verbs

Бул бетте
  1. Максат
  2. Негизги ой
  3. Кыргыз тили жана англис тили
  4. Түзүлүшү
  5. Колдонулушу
  6. Көп кездешкен каталар
  7. Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
  8. Чаташтырбаңыз
  9. Жазылышы жана айтылышы
  10. Алтын эреже
  11. Көнүгүүлөр

Максат

Бул сабактан кийин сиз эң көп колдонулган күнүмдүк фразалык этиштерди – get up, put on, turn off, look for, find out, give up жана башкаларды – түшүнүп, колдоно аласыз, ошондой эле ат атоочту туура жерге коё аласыз (put it on, put on it эмес).

Негизги ой

Фразалык этиш (phrasal verb) – бул этиш + up, down, on, off, out, in же back сыяктуу кичинекей сөз. Бул кичинекей сөз бөлүкчө (particle) деп аталат. Эки сөз бирге өз мааниси бар бир этиш болуп иштейт.

Боёк аралаштырганды элестетиңиз. Көк + сары «көк-сары» бербейт. Ал жашыл берет – жаңы түс. Ошол сыяктуу эле give + up «бир нерсени өйдө берүү» дегенди билдирбейт. Give up «аракетти токтотуу» же «адатты таштоо» дегенди билдирет.

Кээ бир фразалык этиштердин маанисин болжолдоо оңой: sit down, stand up, come back. Башкаларын болжолдоо кыйын: find out «маалымат билип алуу» дегенди билдирет. Ошондуктан ар бир фразалык этишти бир сөз катары, мааниси жана мисалы менен жаттаңыз.

Фразалык этиштер күнүмдүк англисчеде бардык жерде. Англис тилдүүлөр адатта I got up at seven дешет; I rose at seven расмий жана эскиче угулат.

Кыргыз тили жана англис тили

Кыргызча бул маанилердин көбү бир этиш менен айтылат: «кийүү» (put on), «чечүү» (take off), «өчүрүү» (turn off), «издөө» (look for). Кээде биз да эки этишти бириктиребиз – «билип алуу» (find out), «кайтып келүү» (come back), «алып келүү» – бирок мында экинчи этиш көбүнчө көмөкчү этиштин милдетин аткарат, англисчедеги бөлүкчөдөй эмес. Англисчеде бөлүкчө маанинин бир бөлүгү: аны түшүрүп калтырсаңыз, маани жоголот. Дагы бир айырма – сөз тартиби: кыргызча толуктооч этиштин алдында турат («аны кий»), англисче ат атооч этиш менен бөлүкчөнүн ортосуна кирет: put it on.

КыргызчаАнглисчеЭмнеси айырмаланат?
Адатта алтыда ойгоном, бирок жарымга чейин турбайм.I usually wake up at six, but I don't get up until half past.Бул жерде да ушундай: ойгонуу жана туруу – эки башка этиш
Сураныч, отургула. / Баары ордунан турду.Please sit down. / Everyone stood up.«туруу» = get up да, stand up да
Ал окуганда көз айнегин кийет.He puts on his glasses to read.бир этиш ↔ этиш + бөлүкчө
Бут кийимиңерди чечкиле.Take off your shoes.бир этиш ↔ этиш + бөлүкчө
Жарыкты күйгүзүп коёсуңбу?Can you turn on the light?бөлүкчөсүз turn башка маани берет
Телефонумду издеп жатам.I'm looking for my phone.-ду, жандооч жок; англисче look for + толуктооч
Акыркы поезд саат канчада экенин билип алышым керек.I need to find out the time of the last train.«-ып алуу» ≈ find out, бирок бөлүкчө өзүнчө сөз
Атам тамеки чегүүнү он жыл мурун таштаган.My dad gave up smoking ten years ago.«-ууну таштоо» → give up + -ing
Пальтоң отургучта. Аны кий.Your coat is on the chair. Put it on.кыргызча ат атооч этиштин алдында; англисче ортодо

Кыскасы: кыргызча бир этиш англисчеде көп учурда этиш + бөлүкчө болот, ал эми бөлүкчө маанинин бир бөлүгү. Ат атоочту ортого коюңуз: put it on, turn it off; бирок look for it, look at it.

Түзүлүшү

Толуктоочсуз фразалык этиштер

Фразалык этишМаанисиМисал
get upтөшөктөн турууI get up at seven.
wake upойгонууI woke up at six.
go outкөңүл ачуу үчүн үйдөн чыгууLet's go out tonight.
come backкайтып келүүShe came back at midnight.
sit down / stand upотуруу / ордунан турууPlease sit down.

Толуктоочтуу фразалык этиштер (put on, turn off, pick up, try on…) – зат атооч: эки орун; ат атооч: ортодо

Зат атооч мененАт атооч менен (it, them, me…)
Put on your coat. / Put your coat on.Put it on.
Turn off the lights. / Turn the lights off.Turn them off.
Pick up the box. / Pick the box up.Pick it up.
Try on these shoes. / Try these shoes on.Try them on.

Look for жана look at – толуктооч, ат атооч болсо да, дайыма for / at сөзүнөн кийин келет: I'm looking for my keys. I'm looking for them. (Эмне үчүн? B1-28 караңыз.)

Өткөн чак формалары – этиш гана өзгөрөт, бөлүкчө ошол бойдон калат: get up → got up, wake up → woke up, put on → put on, take off → took off, come back → came back, sit down → sat down, stand up → stood up, find out → found out, give up → gave up.

Колдонулушу

1Эртең менен жана кечинде

Көп фразалык этиштер күнүмдүк жашоону сүрөттөйт. Айырмага көңүл буруңуз: адегенде wake up (көзүңүз ачылат), андан кийин get up (төшөктөн турасыз).

I usually wake up at six, but I don't get up until half past.
Адатта алтыда ойгоном, бирок жарымга чейин турбайм.
ойгонуу ≠ туруу
He puts on his glasses to read.
Ал окуганда көз айнегин кийет.
«кийүү» → put on
Take off your shoes, please. The floor is clean.
Сураныч, бут кийимиңерди чечкиле. Пол таза.
«чечүү» → take off
Can you turn on the light? It's dark in here.
Жарыкты күйгүзүп коёсуңбу? Бул жер караңгы экен.
Don't forget to turn off your computer.
Компьютериңди өчүрүүнү унутпа.
«өчүрүү» → turn off
I'm going out with some friends tonight.
Бүгүн кечинде досторум менен сыртка чыгып көңүл ачам.
What time are you coming back?
Саат канчада кайтып келесиң?

2Sit down жана stand up

Бул экөөнүн толуктоочу жок. Аларды көбүнчө буйрукта колдонобуз. Кыргызча «туруу» get up жана stand up экөөнө тең туура келет, англисчеде тандаңыз.

Please sit down and open your books.
Сураныч, отуруп, китептериңерди ачкыла.
Everyone stood up when the judge came in.
Сот кирип келгенде баары ордунан турду.
ордунан туруу → stand up
I sat down next to an old friend on the train.
Поездде эски досумдун жанына отурдум.

3Look for жана look at

Look for = табууга аракет кылуу, издөө. Look at = бир нерсеге көз салуу, кароо. Толуктооч дайыма for же at сөзүнөн кийин келет. Кыргызча «издөө» жана «кароо» жандоочсуз колдонулат, ошондуктан for жана at сөзүн унутпаңыз.

I'm looking for my phone. Have you seen it?
Телефонумду издеп жатам. Көрдүң беле?
«издөө» → look for
What are you looking for?
Эмне издеп жатасың?
Look at this photo! That's my grandmother.
Бул сүрөттү карачы! Бул менин чоң энем.
«-ны кароо» → look at
She looked at me and smiled.
Ал мени карап жылмайды.

4Find out, give up, pick up, fill in, try on

Бул этиштер күнүмдүк кырдаалдарда абдан көп колдонулат.

I need to find out the time of the last train.
Акыркы поезд саат канчада экенин билип алышым керек.
find out = маалымат билип алуу
She found out about the party from her brother.
Ал кече жөнүндө агасынан билип калды.
My dad gave up smoking ten years ago.
Атам тамеки чегүүнү он жыл мурун таштаган.
give up = адатты таштоо
Don't give up! You're nearly there.
Токтоп калба! Аз эле калды.
give up = аракетти токтотуу
Can you pick up that bag for me?
Тиги сумканы мага алып бересиңби?
I'll pick you up at the station at six.
Саат алтыда сени вокзалдан алып кетем.
pick up = бирөөнү, көбүнчө машина менен, алып кетүү
Please fill in this form.
Сураныч, бул анкетаны толтуруңуз.
fill out (US)
Can I try on this jacket?
Бул курткани кийип көрсөм болобу?
«кийип көрүү» → try on

5Ат атоочтор ортодо турат

put on, take off, turn on, turn off, pick up, fill in жана try on менен ат атооч (it, them, me, her…) дайыма этиш менен бөлүкчөнүн ортосунда турат. Зат атооч эки орундун биринде тура алат. Кыргызча «аны кий», «аларды кийип көр» деп ат атоочту этиштин алдына коёбуз, англисче болсо ортого.

Your coat is on the chair. Put it on. It's cold outside.
Пальтоң отургучта. Аны кий. Сыртта суук.
put + it + on
These shoes are lovely. Can I try them on?
Бул бут кийим абдан сонун экен. Кийип көрсөм болобу?
try + them + on
The TV is too loud. Turn it off, please.
Телевизор өтө катуу экен. Өчүрүп койчу.
turn + it + off
Here's the form. Fill it in and give it to the receptionist.
Мына анкета. Аны толтуруп, кабыл алуучуга бериңиз.
fill + it + in

Көп кездешкен каталар

❌Put on it.
✅Put it on.
Ат атооч → ортодо.
❌I turned off it.
✅I turned it off.
Ат атооч → ортодо.
❌Can I try on them?
✅Can I try them on?
Ат атооч → ортодо.
❌I'm looking my keys.
✅I'm looking for my keys.
look for + толуктооч.
❌I'm looking them for.
✅I'm looking for them.
look for / at менен толуктооч дайыма for / at сөзүнөн кийин келет.
❌Turn the light, please.
✅Turn on the light, please.
Маанини бөлүкчө берет: turn on / turn off. (Turn the light on да туура.)
❌She gave up to smoke.
✅She gave up smoking.
give up + -ing формасы же зат атооч.

Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар

1. «Жетиде турам» → stand up. Кыргызча «туруу» эки маанини берет: төшөктөн туруу («Эртең менен жетиде турам») жана отурган жерден туруу («Ордуңан тур»). Ошондуктан эртең мененки туруу жөнүндө да stand up деп айтып коюу оңой. Төшөктөн туруу – get up; отурган жерден туруу – stand up.

⚠️On the morning of my cousin's wedding, my grandmother stands up at four to make tea and boorsok for all the guests.
✅On the morning of my cousin's wedding, my grandmother gets up at four to make tea and boorsok for all the guests.
Грамматикалык жактан туура, бирок stands up «отурган жерден турат» дегенди билдирет; төшөктөн туруу – gets up.

2. «Бут кийимимди кийип жатам» → I'm wearing. Кыргызча «кийүү» аракетти да («кийип жатам» – азыр кийип жатам), абалды да («кийип жүрөт», «кийген» – үстүндө бар) билдирет. Англисчеде булар эки башка этиш: аракет – put on, абал – wear. Ошондуктан «кийип жатам» дегенди I'm wearing деп айтсаңыз, «азыр үстүмдө бар» деген маани чыгат.

⚠️(Досуңуз эшиктин алдында күтүп турат.) Wait two minutes, I'm wearing my warm boots, because there is a lot of snow on the road to Ala-Archa.
✅Wait two minutes, I'm putting on my warm boots, because there is a lot of snow on the road to Ala-Archa.
Грамматикалык жактан туура, бирок I'm wearing «өтүк үстүмдө» дегенди билдирет; сиз аларды азыр кийип жатасыз.

3. «Аны кийгизип кой» → put on it. Кыргызча ат атооч дайыма этиштин алдында турат: «аны кий», «аны өчүр», «аларды кийип көр». Англисчеде put on бир этиш сыяктуу көрүнгөндүктөн, ат атоочту эки сөздүн артына коюп коюу оңой. Ат атооч этиш менен бөлүкчөнүн ортосунда турат.

❌My little son always takes off his hat in the marshrutka, and I have to put on it again before we get out.
✅My little son always takes off his hat in the marshrutka, and I have to put it on again before we get out.
❌The heater in our classroom in Tokmok was making a strange smell, so the teacher quickly turned off it and opened the window.
✅The heater in our classroom in Tokmok was making a strange smell, so the teacher quickly turned it off and opened the window.

4. «Күчүктү издедик» → looking the puppy. Кыргызча «издөө» табыш жөндөмөдөгү толуктооч менен эле колдонулат: «жоголгон күчүктү издедик». Ошондуктан англисчеде look сөзүнөн кийин for сөзүн түшүрүп калтыруу оңой. Толуктооч болсо, дайыма look for деңиз.

❌We spent the whole evening looking our neighbour's little puppy in the yards behind the school, and we finally found it near the shop.
✅We spent the whole evening looking for our neighbour's little puppy in the yards behind the school, and we finally found it near the shop.

Чаташтырбаңыз

wake up жана get up – Wake up = ойгонуу. Get up = төшөктөн туруу. Кыргызча да эки башка этиш.

I woke up at five because of the noise.
Ызы-чуудан улам саат беште ойгонуп кеттим.
ойгонуу
I got up at seven.
Саат жетиде турдум.
төшөктөн туруу

look for жана find – Look for – аракет (издөө). Find – натыйжа (табуу).

I looked for my keys for an hour.
Ачкычтарымды бир саат издедим.
аракет
In the end, I found them in the fridge!
Акыры аларды муздаткычтан таптым!
натыйжа

put on жана wear – Put on – аракет (бир заматта). Wear – абал (кийим үстүңүздө). Кыргызча экөө тең «кийүү», ошондуктан этият болуңуз.

She put on her red dress.
Ал кызыл көйнөгүн кийди.
аракет
She's wearing a red dress.
Анын үстүндө кызыл көйнөк.
абал

Фразалык этиштер: кийинки кадамдар – Кайсы фразалык этиштерди бөлүүгө болот, үч сөздөн турган фразалык этиштер (look forward to) жана аларды сөздүктөн кантип текшерүү B1-28 сабагында. Бөлүкчөлөрдүн мааниси (up = аягына чыгаруу, off = кетүү…) B2-25 сабагында.

Жазылышы жана айтылышы

  • Фразалык этиштерде басым адатта бөлүкчөгө түшөт: get up, sit down, give up. Ат атооч менен да басым бөлүкчөдө калат: put it on.
  • Сөздөр бириктирилип айтылат: get up → /ɡeˈtʌp/, pick it up → /pɪkɪˈtʌp/, turn it off → /tɜːnɪˈtɒf/. Ортосуна токтоо же кошумча үндүү кошпоңуз.
  • up сөзүндөгү /ʌ/ – кыргызча жок тыбыш: ооз бир аз ачылат, тил бош турат. Аны а же ы деп айтпаңыз. Аягындагы /p/ тыбышын жутпаңыз.
  • turn /tɜːn/ – /ɜː/ да жаңы тыбыш: эриндер томолоктолбойт. Аны «төрн» деп ө менен айтпаңыз.
  • Британ англисчесинде анкетаны fill in деп толтурушат; америка англисчесинде fill out көбүрөөк колдонулат.
  • Switch on / switch off жарык жана машиналар үчүн turn on / turn off менен бирдей маанини берет; switch британ англисчесинде көбүрөөк колдонулат.

Алтын эреже

Ар бир фразалык этишти өз мааниси бар бир сөз катары жаттаңыз. Ат атооч болсо, аны ортого коюңуз: put it on, turn them off – бирок look for it. Эсиңизде болсун: кыргызча «туруу» → get up же stand up; «кийүү» → put on (аракет) же wear (абал).

Көнүгүүлөр

A. Түзүлүшү

Тапшырма боюнча толуктаңыз.

  1. I (wake up) at six this morning. (өткөн чак)
  2. She (put on) her coat and left. (өткөн чак)
  3. Зат атоочту ат атооч менен алмаштырыңыз: Turn off the TV.
  4. Зат атоочту ат атооч менен алмаштырыңыз: Pick up your toys.
  5. Зат атоочту ат атооч менен алмаштырыңыз: I'm looking for my glasses.
  6. Толуктаңыз: My grandfather gave smoking last year.

B. Мааниси

Кырдаалга ылайык жоопту тандаңыз.

  1. Туура жоопту тандаңыз: You need to … the opening times before you go.
  2. Туура жоопту тандаңыз: I … in the night because of the storm, but I stayed in bed.
  3. Туура жоопту тандаңыз: Can I … these jeans before I buy them?
  4. Кайсы фразалык этиш «return» дегенди билдирет? …

C. Катаны табыңыз

Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.

  1. It's cold. Put on it.
  2. Can you turn off them?
  3. I'm looking my wallet.
  4. Please fill in this form.

D. Текстте

Текстти толуктаңыз. Ар бир орунга бир сөз жазыңыз.

A busy morning
Every day I 15 up at 6.30 when my alarm rings, but I usually stay in bed for ten minutes. Then I 16 up, have a shower and 17 on my clothes. Yesterday I couldn't find my keys. I looked 18 them everywhere! Finally, I found them in my coat pocket. When I got to work, I 19 on my computer and checked my emails.

E. Сиздин кезегиңиз

Англисче жазыңыз.

  1. Эртең мененки күн тартибиңиз жөнүндө фразалык этиштер менен үч сүйлөм жазыңыз.
  2. Сиз таштаган же таштагыңыз келген бир адат жөнүндө жазыңыз.

F. Аралаш кайталоо

Мурунку сабактарды кайталаңыз.

  1. A2-31 Good at, Afraid of, Listen to кыргызча: сөз + предлог (dependent prepositions)
    We waited the bus for half an hour.
  2. A2-33 Who called you? же Who did you call? Ээге жана толуктоочко суроо кыргызча
    Who (turn off) the lights? It's so dark! (өткөн чак)
  3. A2-28 Used To кыргызча: «-чу» англисче – өткөндөгү адаттар
    I (get up) early, but now I work from home. used to колдонуңуз.
  4. A1-22 Present Continuous кыргызча: I'm working – азыр эмне болуп жатат?
    Be quiet! The baby (sleep).
Жооптор

A. Түзүлүшү

  1. woke … up
  2. put … on
  3. Turn it off.
  4. Pick them up.
  5. I'm looking for them.
  6. up

B. Мааниси

  1. find out
  2. woke up
  3. try on
  4. come back

C. Катаны табыңыз

  1. It's cold. Put it on.
  2. Can you turn them off?
  3. I'm looking for my wallet.
  4. ✓ Please fill in this form.

D. Текстте

  1. wake
  2. get
  3. put
  4. for
  5. turned / switched

E. Сиздин кезегиңиз

  1. I wake up at seven. I get up at quarter past. I put on my running shoes and go out for a run.
  2. I gave up sugar in my coffee last year.

F. Аралаш кайталоо

  1. for
  2. turned off
  3. used to get up
  4. is sleeping / 's sleeping
Android тиркемесиЖолдо үйрөнүңүз Google Play