Phrasal verbs кыргызча: get up, put on, look for жана башка көп кездешкен фразалык этиштер
Common Phrasal Verbs
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз эң көп колдонулган күнүмдүк фразалык этиштерди – get up, put on, turn off, look for, find out, give up жана башкаларды – түшүнүп, колдоно аласыз, ошондой эле ат атоочту туура жерге коё аласыз (put it on, put on it эмес).
Негизги ой
Фразалык этиш (phrasal verb) – бул этиш + up, down, on, off, out, in же back сыяктуу кичинекей сөз. Бул кичинекей сөз бөлүкчө (particle) деп аталат. Эки сөз бирге өз мааниси бар бир этиш болуп иштейт.
Боёк аралаштырганды элестетиңиз. Көк + сары «көк-сары» бербейт. Ал жашыл берет – жаңы түс. Ошол сыяктуу эле give + up «бир нерсени өйдө берүү» дегенди билдирбейт. Give up «аракетти токтотуу» же «адатты таштоо» дегенди билдирет.
Кээ бир фразалык этиштердин маанисин болжолдоо оңой: sit down, stand up, come back. Башкаларын болжолдоо кыйын: find out «маалымат билип алуу» дегенди билдирет. Ошондуктан ар бир фразалык этишти бир сөз катары, мааниси жана мисалы менен жаттаңыз.
Фразалык этиштер күнүмдүк англисчеде бардык жерде. Англис тилдүүлөр адатта I got up at seven дешет; I rose at seven расмий жана эскиче угулат.
Кыргыз тили жана англис тили
Кыргызча бул маанилердин көбү бир этиш менен айтылат: «кийүү» (put on), «чечүү» (take off), «өчүрүү» (turn off), «издөө» (look for). Кээде биз да эки этишти бириктиребиз – «билип алуу» (find out), «кайтып келүү» (come back), «алып келүү» – бирок мында экинчи этиш көбүнчө көмөкчү этиштин милдетин аткарат, англисчедеги бөлүкчөдөй эмес. Англисчеде бөлүкчө маанинин бир бөлүгү: аны түшүрүп калтырсаңыз, маани жоголот. Дагы бир айырма – сөз тартиби: кыргызча толуктооч этиштин алдында турат («аны кий»), англисче ат атооч этиш менен бөлүкчөнүн ортосуна кирет: put it on.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Адатта алтыда ойгоном, бирок жарымга чейин турбайм. | I usually wake up at six, but I don't get up until half past. | Бул жерде да ушундай: ойгонуу жана туруу – эки башка этиш |
| Сураныч, отургула. / Баары ордунан турду. | Please sit down. / Everyone stood up. | «туруу» = get up да, stand up да |
| Ал окуганда көз айнегин кийет. | He puts on his glasses to read. | бир этиш ↔ этиш + бөлүкчө |
| Бут кийимиңерди чечкиле. | Take off your shoes. | бир этиш ↔ этиш + бөлүкчө |
| Жарыкты күйгүзүп коёсуңбу? | Can you turn on the light? | бөлүкчөсүз turn башка маани берет |
| Телефонумду издеп жатам. | I'm looking for my phone. | -ду, жандооч жок; англисче look for + толуктооч |
| Акыркы поезд саат канчада экенин билип алышым керек. | I need to find out the time of the last train. | «-ып алуу» ≈ find out, бирок бөлүкчө өзүнчө сөз |
| Атам тамеки чегүүнү он жыл мурун таштаган. | My dad gave up smoking ten years ago. | «-ууну таштоо» → give up + -ing |
| Пальтоң отургучта. Аны кий. | Your coat is on the chair. Put it on. | кыргызча ат атооч этиштин алдында; англисче ортодо |
Кыскасы: кыргызча бир этиш англисчеде көп учурда этиш + бөлүкчө болот, ал эми бөлүкчө маанинин бир бөлүгү. Ат атоочту ортого коюңуз: put it on, turn it off; бирок look for it, look at it.
Түзүлүшү
Толуктоочсуз фразалык этиштер
| Фразалык этиш | Мааниси | Мисал |
|---|---|---|
| get up | төшөктөн туруу | I get up at seven. |
| wake up | ойгонуу | I woke up at six. |
| go out | көңүл ачуу үчүн үйдөн чыгуу | Let's go out tonight. |
| come back | кайтып келүү | She came back at midnight. |
| sit down / stand up | отуруу / ордунан туруу | Please sit down. |
Толуктоочтуу фразалык этиштер (put on, turn off, pick up, try on…) – зат атооч: эки орун; ат атооч: ортодо
| Зат атооч менен | Ат атооч менен (it, them, me…) |
|---|---|
| Put on your coat. / Put your coat on. | Put it on. |
| Turn off the lights. / Turn the lights off. | Turn them off. |
| Pick up the box. / Pick the box up. | Pick it up. |
| Try on these shoes. / Try these shoes on. | Try them on. |
Look for жана look at – толуктооч, ат атооч болсо да, дайыма for / at сөзүнөн кийин келет: I'm looking for my keys. I'm looking for them. (Эмне үчүн? B1-28 караңыз.)
Өткөн чак формалары – этиш гана өзгөрөт, бөлүкчө ошол бойдон калат: get up → got up, wake up → woke up, put on → put on, take off → took off, come back → came back, sit down → sat down, stand up → stood up, find out → found out, give up → gave up.
Колдонулушу
1Эртең менен жана кечинде
Көп фразалык этиштер күнүмдүк жашоону сүрөттөйт. Айырмага көңүл буруңуз: адегенде wake up (көзүңүз ачылат), андан кийин get up (төшөктөн турасыз).
2Sit down жана stand up
Бул экөөнүн толуктоочу жок. Аларды көбүнчө буйрукта колдонобуз. Кыргызча «туруу» get up жана stand up экөөнө тең туура келет, англисчеде тандаңыз.
3Look for жана look at
Look for = табууга аракет кылуу, издөө. Look at = бир нерсеге көз салуу, кароо. Толуктооч дайыма for же at сөзүнөн кийин келет. Кыргызча «издөө» жана «кароо» жандоочсуз колдонулат, ошондуктан for жана at сөзүн унутпаңыз.
4Find out, give up, pick up, fill in, try on
Бул этиштер күнүмдүк кырдаалдарда абдан көп колдонулат.
5Ат атоочтор ортодо турат
put on, take off, turn on, turn off, pick up, fill in жана try on менен ат атооч (it, them, me, her…) дайыма этиш менен бөлүкчөнүн ортосунда турат. Зат атооч эки орундун биринде тура алат. Кыргызча «аны кий», «аларды кийип көр» деп ат атоочту этиштин алдына коёбуз, англисче болсо ортого.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «Жетиде турам» → stand up. Кыргызча «туруу» эки маанини берет: төшөктөн туруу («Эртең менен жетиде турам») жана отурган жерден туруу («Ордуңан тур»). Ошондуктан эртең мененки туруу жөнүндө да stand up деп айтып коюу оңой. Төшөктөн туруу – get up; отурган жерден туруу – stand up.
2. «Бут кийимимди кийип жатам» → I'm wearing. Кыргызча «кийүү» аракетти да («кийип жатам» – азыр кийип жатам), абалды да («кийип жүрөт», «кийген» – үстүндө бар) билдирет. Англисчеде булар эки башка этиш: аракет – put on, абал – wear. Ошондуктан «кийип жатам» дегенди I'm wearing деп айтсаңыз, «азыр үстүмдө бар» деген маани чыгат.
3. «Аны кийгизип кой» → put on it. Кыргызча ат атооч дайыма этиштин алдында турат: «аны кий», «аны өчүр», «аларды кийип көр». Англисчеде put on бир этиш сыяктуу көрүнгөндүктөн, ат атоочту эки сөздүн артына коюп коюу оңой. Ат атооч этиш менен бөлүкчөнүн ортосунда турат.
4. «Күчүктү издедик» → looking the puppy. Кыргызча «издөө» табыш жөндөмөдөгү толуктооч менен эле колдонулат: «жоголгон күчүктү издедик». Ошондуктан англисчеде look сөзүнөн кийин for сөзүн түшүрүп калтыруу оңой. Толуктооч болсо, дайыма look for деңиз.
Чаташтырбаңыз
wake up жана get up – Wake up = ойгонуу. Get up = төшөктөн туруу. Кыргызча да эки башка этиш.
look for жана find – Look for – аракет (издөө). Find – натыйжа (табуу).
put on жана wear – Put on – аракет (бир заматта). Wear – абал (кийим үстүңүздө). Кыргызча экөө тең «кийүү», ошондуктан этият болуңуз.
Фразалык этиштер: кийинки кадамдар – Кайсы фразалык этиштерди бөлүүгө болот, үч сөздөн турган фразалык этиштер (look forward to) жана аларды сөздүктөн кантип текшерүү B1-28 сабагында. Бөлүкчөлөрдүн мааниси (up = аягына чыгаруу, off = кетүү…) B2-25 сабагында.
Жазылышы жана айтылышы
- Фразалык этиштерде басым адатта бөлүкчөгө түшөт: get up, sit down, give up. Ат атооч менен да басым бөлүкчөдө калат: put it on.
- Сөздөр бириктирилип айтылат: get up → /ɡeˈtʌp/, pick it up → /pɪkɪˈtʌp/, turn it off → /tɜːnɪˈtɒf/. Ортосуна токтоо же кошумча үндүү кошпоңуз.
- up сөзүндөгү /ʌ/ – кыргызча жок тыбыш: ооз бир аз ачылат, тил бош турат. Аны а же ы деп айтпаңыз. Аягындагы /p/ тыбышын жутпаңыз.
- turn /tɜːn/ – /ɜː/ да жаңы тыбыш: эриндер томолоктолбойт. Аны «төрн» деп ө менен айтпаңыз.
- Британ англисчесинде анкетаны fill in деп толтурушат; америка англисчесинде fill out көбүрөөк колдонулат.
- Switch on / switch off жарык жана машиналар үчүн turn on / turn off менен бирдей маанини берет; switch британ англисчесинде көбүрөөк колдонулат.
Алтын эреже
Ар бир фразалык этишти өз мааниси бар бир сөз катары жаттаңыз. Ат атооч болсо, аны ортого коюңуз: put it on, turn them off – бирок look for it. Эсиңизде болсун: кыргызча «туруу» → get up же stand up; «кийүү» → put on (аракет) же wear (абал).
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Тапшырма боюнча толуктаңыз.
-
I (wake up) at six this morning. (өткөн чак)
-
She (put on) her coat and left. (өткөн чак)
-
Зат атоочту ат атооч менен алмаштырыңыз: Turn off the TV.
-
Зат атоочту ат атооч менен алмаштырыңыз: Pick up your toys.
-
Зат атоочту ат атооч менен алмаштырыңыз: I'm looking for my glasses.
-
Толуктаңыз: My grandfather gave smoking last year.
B. Мааниси
Кырдаалга ылайык жоопту тандаңыз.
-
Туура жоопту тандаңыз: You need to … the opening times before you go.
-
Туура жоопту тандаңыз: I … in the night because of the storm, but I stayed in bed.
-
Туура жоопту тандаңыз: Can I … these jeans before I buy them?
-
Кайсы фразалык этиш «return» дегенди билдирет? …
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
It's cold. Put on it.
-
Can you turn off them?
-
I'm looking my wallet.
-
Please fill in this form.
D. Текстте
Текстти толуктаңыз. Ар бир орунга бир сөз жазыңыз.
Every day I 15 up at 6.30 when my alarm rings, but I usually stay in bed for ten minutes. Then I 16 up, have a shower and 17 on my clothes. Yesterday I couldn't find my keys. I looked 18 them everywhere! Finally, I found them in my coat pocket. When I got to work, I 19 on my computer and checked my emails.
E. Сиздин кезегиңиз
Англисче жазыңыз.
-
Эртең мененки күн тартибиңиз жөнүндө фразалык этиштер менен үч сүйлөм жазыңыз.
-
Сиз таштаган же таштагыңыз келген бир адат жөнүндө жазыңыз.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
A2-31 Good at, Afraid of, Listen to кыргызча: сөз + предлог (dependent prepositions) We waited the bus for half an hour.
-
A2-33 Who called you? же Who did you call? Ээге жана толуктоочко суроо кыргызча Who (turn off) the lights? It's so dark! (өткөн чак)
-
A2-28 Used To кыргызча: «-чу» англисче – өткөндөгү адаттар I (get up) early, but now I work from home. used to колдонуңуз.
-
A1-22 Present Continuous кыргызча: I'm working – азыр эмне болуп жатат? Be quiet! The baby (sleep).
Жооптор
A. Түзүлүшү
- woke … up
- put … on
- Turn it off.
- Pick them up.
- I'm looking for them.
- up
B. Мааниси
- find out
- woke up
- try on
- come back
C. Катаны табыңыз
- It's cold. Put it on.
- Can you turn them off?
- I'm looking for my wallet.
- ✓ Please fill in this form.
D. Текстте
- wake
- get
- put
- for
- turned / switched
E. Сиздин кезегиңиз
- I wake up at seven. I get up at quarter past. I put on my running shoes and go out for a run.
- I gave up sugar in my coffee last year.
F. Аралаш кайталоо
- for
- turned off
- used to get up
- is sleeping / 's sleeping
