SlowingoGramatika
A1 31 / 32

Lidhëzat në anglisht: and, but, or, so, because (dhe also, too, as well)

And, But, Or, So, Because

Në këtë faqe
  1. Qëllimi
  2. Ideja kryesore
  3. Shqipja dhe anglishtja
  4. Forma
  5. Përdorimi
  6. Gabime të shpeshta
  7. Kurthe për shqipfolësit
  8. Mos i ngatërroni
  9. Drejtshkrimi dhe shqiptimi
  10. Rregulli i artë
  11. Ushtrime

Qëllimi

Pas këtij mësimi do të dini të lidhni dy ide me and, but, or, so dhe because, të shtoni informacion me also, too dhe as well në vendin e duhur, dhe t'i përdorni saktë presjet me këto fjalë.

Ideja kryesore

Fjalitë e shkurtra janë të qarta, por në të folurit e vërtetë idetë lidhen. Një pjesë fjalie (clause) është një grup fjalësh me kryefjalë dhe folje: it was late, we took a taxi. Fjalët lidhëse, lidhëzat (conjunctions), i bashkojnë dy pjesë të tilla në një fjali, dhe secila tregon një lidhje tjetër. Mendojini si pesë simbole:

  • and = plus (+): edhe një ide
  • but = kontrast ose befasi (≠)
  • or = zgjedhje (?)
  • so = rezultat (→)
  • because = arsye (←)

So dhe because tregojnë të njëjtën histori në drejtime të kundërta. Shkak → rezultat: It was late, so we took a taxi. Rezultat ← shkak: We took a taxi because it was late.

Also, too dhe as well bëjnë një punë të ngjashme me and: shtojnë informacion. Por nuk lidhin dy pjesë. Ato rrinë brenda një pjese, dhe secila ka vendin e vet.

Shqipja dhe anglishtja

Lajm i mirë: lidhëzat shqipe punojnë shumë ngjashëm: «dhe» = and, «por» = but, «ose / apo» = or, «prandaj / kështu që» = so, «sepse / se» = because.

Dallimet janë tri. E para: në shqip është krejt normale të thuash «Meqë ishte vonë, prandaj morëm taksi», me dy fjalë lidhëse. Në anglisht zgjidhet vetëm një: because ose so. E dyta: «edhe» shqip qëndron pothuajse kudo («Luan edhe pianon»), kurse në anglisht also vjen para foljes kryesore, too / as well në fund, dhe në fjali mohore «as … nuk» bëhet either. E treta: në shqip para «sepse» zakonisht vihet presje; në anglisht para because zakonisht jo.

ShqipAnglishtÇfarë ndryshon
Unë jam infermiere dhe burri im është mësues.I'm a nurse and my husband is a teacher.këtu është njësoj
Apartamenti është i vogël, por ka shumë dritë.The flat is small, but it's very bright.këtu është njësoj, edhe presja
Do të rrimë në shtëpi apo të dalim?Do you want to stay in or go out?këtu është njësoj: «apo» = or
Meqë ishte vonë, prandaj morëm taksi.It was late, so we took a taxi.në shqip dy lidhëza, në anglisht vetëm një
Jam i lodhur, sepse nuk fjeta mirë.I'm tired because I didn't sleep well.në shqip presje, në anglisht zakonisht pa presje
Luan edhe violinë.She also plays the violin. / She plays the violin too.also para foljes; too në fund
As mua nuk më pëlqen.I don't like it either.në mohore: either, jo too

Shkurt: and, but, or punojnë si në shqip. Për arsye dhe rezultat zgjidhni vetëm një: because ose so. «Edhe» bëhet also (para foljes) ose too / as well (në fund), dhe në mohore either.

Forma

Pesë lidhëzat

LidhëzaKuptimiShembull
andshtimI play the guitar and my sister plays the piano.
butkontrastThe hotel was nice, but the food was terrible.
orzgjedhjeDo you want tea or coffee?
sorezultatI was hungry, so I made a sandwich.
becausearsyeI made a sandwich because I was hungry.

Also, too, as well: vendi

FjalaVendiShembull
alsopara foljes kryesoreShe also plays the violin.
alsopas beHe's also a musician.
alsopas foljes së parë ndihmëse ose modale (can, is, are…)I can also drive.
toonë fund të pjesësShe plays the violin too.
as wellnë fund të pjesësShe plays the violin as well.

Too dhe as well janë shumë të shpeshta në të folur; also është e shpeshtë edhe në të folur, edhe në shkrim. Në fjalitë mohore, në fund përdorni either, jo too: I don't like it either (shih A2-32).

Presjet me këto fjalë

RregulliShembull
Zakonisht presje para but dhe so kur lidhin dy pjesëIt's sunny, but it's cold. / I was tired, so I went to bed.
and / or me dy pjesë të shkurtra: zakonisht pa presjeI cooked and she washed up.
Zakonisht pa presje para becauseI'm late because the bus didn't come.
Pjesa me because në fillim → presje pas sajBecause it was raining, we stayed in.
Listat: presje midis elementeve dhe and para të funditI bought eggs, milk and bread.

Në lista disa autorë (sidomos në anglishten amerikane) vënë presje edhe para and: eggs, milk, and bread. Të dyja stilet janë të sakta; zgjidhni njërin dhe përdoreni gjithmonë.

Përdorimi

1And: shtim

Përdorni and për të shtuar një ide të ngjashme ose për të lidhur fjalët në një listë.

I'm a nurse and my husband is a teacher.
Unë jam infermiere dhe burri im është mësues.
We went to the beach and had lunch by the sea.
Shkuam në plazh dhe hëngrëm drekë buzë detit.
pas and kryefjala nuk përsëritet
I need eggs, butter and flour.
Më duhen vezë, gjalpë dhe miell.
si në shqip: presje dhe and para të fundit
She's clever and very funny.
Është e zgjuar dhe shumë zbavitëse.

2But: kontrast

Përdorni but kur ideja e dytë është ndryshe nga e para, ose befasuese pas saj.

The flat is small, but it's very bright.
Apartamenti është i vogël, por ka shumë dritë.
flat (UK); apartment (US)
I like coffee, but I don't drink it in the evening.
Më pëlqen kafeja, por në mbrëmje nuk e pi.
në shqip «kafeja», në anglisht coffee pa the
He studied a lot, but he didn't pass the exam.
Mësoi shumë, por nuk e kaloi provimin.
It's expensive but good.
Është i shtrenjtë, por i mirë.
dy mbiemra: në anglisht pa presje

3Or: zgjedhje

Përdorni or për një zgjedhje midis dy ose më shumë gjërave. Në fjali mohore or lidh gjërat që nuk i bëni ose nuk i keni.

Do you want to stay in or go out?
Do të rrish brenda apo të dalim?
«apo» = or
We can take the bus or walk.
Mund të marrim autobusin ose të shkojmë në këmbë.
I don't eat meat or fish.
Nuk ha as mish, as peshk.
në shqip «as … as», në anglisht don't … or
Is your birthday in May or June?
Ditëlindja jote është në maj apo në qershor?

4So: rezultat

Vendoseni so para rezultatit. Shkaku vjen i pari. Në shqip: «prandaj», «kështu që».

It was raining, so we stayed at home.
Binte shi, prandaj ndenjëm në shtëpi.
në shqip edhe «meqë binte shi, prandaj…», në anglisht vetëm so
My phone battery was dead, so I used my friend's phone.
Telefonit më ishte shkarkuar bateria, kështu që përdora telefonin e shokut.
The shop was closed, so we went to the market.
Dyqani ishte i mbyllur, prandaj shkuam në treg.
I'm on a diet, so no cake for me, thanks.
Jam me dietë, prandaj pa tortë për mua, faleminderit.

5Because: arsye

Vendoseni because para arsyes. Në bisedë mund t'i përgjigjeni pyetjes Why…? vetëm me Because….

I'm tired because I didn't sleep well.
Jam i lodhur, sepse nuk fjeta mirë.
në shqip presje para «sepse», në anglisht zakonisht pa presje
She left early because she had a headache.
Iku herët, sepse i dhembte koka.
«i dhembte koka» → she had a headache
Because the trains weren't running, we drove to Leeds.
Meqë trenat nuk po qarkullonin, shkuam me makinë në Lids.
because në fillim → presje, por pa so
"Why are you learning English?" "Because I want to work abroad."
«Pse po mëson anglisht?» «Sepse dua të punoj jashtë shtetit.»

6Also, too dhe as well

Përdorini këto fjalë për të shtuar informacion. Also vjen në mes të pjesës; too dhe as well në fund. Në shqip për të tria themi «edhe».

I play tennis. I also play football.
Luaj tenis. Luaj edhe futboll.
në shqip «edhe» para kundrinorit, në anglisht also para foljes
Sara is a doctor. She's also a mother of three.
Sara është mjeke. Është edhe nënë e tre fëmijëve.
also pas be
I love this song. My dad loves it too.
Më pëlqen shumë kjo këngë. Edhe babait tim i pëlqen.
në shqip «edhe» në fillim, në anglisht too në fund
We visited the castle, and we saw the old town as well.
Vizituam kështjellën dhe pamë edhe qytetin e vjetër.
as well në fund

Gabime të shpeshta

❌Because I was hungry, so I ate a sandwich.
✅Because I was hungry, I ate a sandwich.
Përdorni because ose so, jo të dyja. (Ose: I was hungry, so I ate a sandwich.)
❌She plays also the piano.
✅She also plays the piano.
Also vjen para foljes kryesore, jo midis foljes dhe kundrinorit.
❌I don't like it too.
✅I don't like it either.
Në një pjesë mohore, në fund përdorni either.
❌I'm tired because of I didn't sleep.
✅I'm tired because I didn't sleep.
because + pjesë me kryefjalë dhe folje. (Because of + emër është te B1-27.)
❌So it was late, we took a taxi.
✅It was late, so we took a taxi.
So vjen para rezultatit, midis dy pjesëve.
⚠️I also am a student.
✅I'm also a student.
Gramatikisht është e saktë, por vendi normal i also është pas be.
⚠️She too plays the drums.
✅She plays the drums too.
Gramatikisht është e saktë, por too pas kryefjalës është zyrtare dhe do presje (She, too, plays…); vendi normal është në fund.
⚠️I stayed at home. Because I was ill.
✅I stayed at home because I was ill.
Në shkrim mbajeni pjesën me because në të njëjtën fjali. Përgjigjja e shkurtër "Because I was ill." është në rregull në bisedë.

Kurthe për shqipfolësit

1. «Meqë…, prandaj…» → Because…, so… Në shqip dy lidhëza bashkë janë krejt normale: «Meqë Endriti e humbi autobusin e fundit, prandaj fjeti te kushëriri». Fjalë për fjalë del Because …, so …. Në anglisht zgjidhni vetëm njërën.

❌Because Endrit missed the last bus, so he slept at his cousin's flat.
✅Because Endrit missed the last bus, he slept at his cousin's flat. ose Endrit missed the last bus, so he slept at his cousin's flat.
because ose so, jo të dyja

2. «Ta marrim edhe qenin?» → take also. Në shqip «edhe» vjen menjëherë para fjalës që shtojmë: «Babi, mund ta marrim edhe qenin në fshat te gjyshja?». Fjalë për fjalë also del midis foljes dhe kundrinorit. Në anglisht also vjen para foljes kryesore (pas can); ose përdorni too / as well në fund.

❌Dad, can we take also the dog to Grandma's village?
✅Dad, can we also take the dog to Grandma's village? ose Dad, can we take the dog to Grandma's village too? ose Dad, can we take the dog to Grandma's village as well?
also para foljes kryesore; too / as well në fund

3. «As Blerta nuk…» → too. «Elira nuk vjen dot në ekskursion të shtunën, dhe as Blerta nuk vjen dot». Në shqip «as» e bën fjalinë mohore dhe «edhe» bëhet «as». Fjalë për fjalë del too. Në anglisht, në fund të një pjese mohore vjen either.

❌Elira can't come on the trip on Saturday, and Blerta can't come too.
✅Elira can't come on the trip on Saturday, and Blerta can't come either.
në mohore: either

4. Presja para «sepse». Në drejtshkrimin shqip para «sepse» zakonisht vihet presje: «Arta u transferua në Tiranë, sepse gjeti punë në një bankë». Në anglisht para because zakonisht nuk vihet presje.

⚠️Arta moved to Tirana, because she found a job in a bank.
✅Arta moved to Tirana because she found a job in a bank.
Gramatikisht është e saktë, por në anglisht zakonisht nuk vihet presje para because

Mos i ngatërroni

so apo because – E njëjta histori në drejtime të kundërta. So + rezultati; because + arsyeja. Mënyra të tjera për arsyen dhe rezultatin janë te B1-27.

It was cold, so I wore a coat.
Bënte ftohtë, prandaj vesha pallton.
ftohtë → pallto; në shqip pa kryefjalë, në anglisht it
I wore a coat because it was cold.
Vesha pallton, sepse bënte ftohtë.
pallto ← ftohtë

but apo although – Të dyja tregojnë kontrast, por although ka strukturë tjetër. Në këtë mësim përdorim vetëm but; although është te B1-26.

It was late, but we went for a walk.
Ishte vonë, por dolëm për shëtitje.

also, too apo as well – I njëjti kuptim, vende të ndryshme. Në shqip për të tria «edhe».

Tom also likes jazz.
Edhe Tomit i pëlqen xhazi.
para foljes kryesore
Tom likes jazz too.
Edhe Tomit i pëlqen xhazi.
në fund
Tom likes jazz as well.
Edhe Tomit i pëlqen xhazi.
në fund

Drejtshkrimi dhe shqiptimi

  • and zakonisht shqiptohet dobët: /ən/ ose vetëm /n/: fish and chips tingëllon si fish 'n' chips.
  • but shqiptohet dobët /bət/ në të folur të shpejtë; or dobët /ə/ (UK), /ɚ/ (US). Zanorja /ə/ i ngjan «ë»-së shqipe, prandaj këto forma ju vijnë lehtë: tea or coffee.
  • because /bɪˈkɒz/ (UK), /bɪˈkɔːz/ ose /bɪˈkʌz/ (US): theksi bie në pjesën e dytë, be-CAUSE. Mos e lexoni sipas shkrimit me «au». Në të folur shumë jozyrtar shpesh bëhet 'cause /kəz/. Në shkrimin normal shkruani because.
  • too, to dhe two mund të tingëllojnë njësoj: /tuː/, me zanore të gjatë. Too në fund të fjalisë theksohet: Me too. (To shpesh shqiptohet dobët /tə/.) Te too /t/ shqiptohet me një frymë të lehtë ajri, ndryshe nga «t» shqipe.
  • Në një pyetje zgjedhjeje me or, zëri zakonisht ngrihet te zgjedhja e parë dhe ulet te e fundit: Tea (lart) or coffee (poshtë)?

Rregulli i artë

and (+), but (≠), or (?), so (→ rezultat), because (← arsye), dhe vetëm një nga because / so në të njëjtën fjali. Also vjen në mes të pjesës; too / as well në fund; në mohore either. Zakonisht vini presje para but dhe so, dhe pa presje para because.

Ushtrime

A. Forma

Në ushtrimet 1–4 përdorni fjalën që tregon kuptimin në kllapa: and, but, or, so, because.

  1. I like cats, I don't like dogs. (contrast)
  2. Would you like rice chips? You can choose one. (choice)
  3. It was late, we went home. (result)
  4. We went home it was late. (reason)
  5. She plays the violin, and she ___ plays the piano. …
  6. My brother likes football, and I like it ___. …

B. Kuptimi

Zgjidhni përgjigjen e saktë.

  1. Zgjidhni përgjigjen e saktë: I didn't have breakfast, … I'm hungry now.
  2. Zgjidhni përgjigjen e saktë: I'm hungry now … I didn't have breakfast.
  3. Zgjidhni përgjigjen e saktë: We can eat at home … go to a restaurant.
  4. Zgjidhni përgjigjen e saktë: The test was hard, … I passed it.

C. Gjeni gabimin

Çdo fjali ka një gabim ose është e saktë. Shkruani fjalinë e korrigjuar ose shkruani correct.

  1. I'm tired because of I worked late.
  2. I don't eat meat too.
  3. Because it was cold so we stayed in.
  4. She speaks also French.
  5. I was tired, so I went to bed early.

D. Në kontekst

Lexoni mesazhin dhe plotësoni fjalët që mungojnë. Fjalët: and, because, but, or, so, too (një fjalë mund ta përdorni më shumë se një herë)

A message to a friend
Hi Jo! Sorry, I can't come tonight 16 I have a cold. I stayed in bed all day, 17 I feel a bit better now. Do you want to meet on Saturday 18 Sunday? I'm free both days. My sister wants to come 19. She's on holiday this week, 20 she isn't working!

E. Radha juaj

Shkruani në anglisht.

  1. Shkruani një fjali për ditën tuaj me but dhe një me so.
  2. Përgjigjuni: Why are you learning English? Përdorni because.

F. Përsëritje e përzier

Përsëritni mësimet e mëparshme.

  1. A1-28 Past Simple: foljet e parregullta, did dhe didn't në anglisht
    Plotësoni: I didn't (go) to work because I was ill.
  2. A1-15 Always, usually, never: ndajfoljet e shpeshtësisë në anglisht
    Vendoseni always në vendin e duhur: She is late.
  3. A1-26 Was dhe were në anglisht: e kaluara e foljes to be
    Zgjidhni përgjigjen e saktë: The film … long, but it was great.
Përgjigjet

A. Forma

  1. but
  2. or
  3. so
  4. because
  5. also
  6. too

B. Kuptimi

  1. so
  2. because
  3. or
  4. but

C. Gjeni gabimin

  1. I'm tired because I worked late.
  2. I don't eat meat either.
  3. Because it was cold, we stayed in. / It was cold, so we stayed in.
  4. She also speaks French. / She speaks French too. / She speaks French as well.
  5. ✓ I was tired, so I went to bed early.

D. Në kontekst

  1. because
  2. but / and / so
  3. or
  4. too
  5. so / and

E. Radha juaj

  1. I was tired, but I went to the gym. It was cold, so I wore a hat.
  2. Because I want to travel and I need it for my job.

F. Përsëritje e përzier

  1. go
  2. She is always late.
  3. was
Aplikacioni AndroidMësoni në Lëvizje Google Play