SlowingoQrammatika
A1 31 / 32

And, but, or, so, because azərbaycanca: ingiliscə iki fikri necə birləşdiririk?

And, But, Or, So, Because

Bu səhifədə
  1. Məqsəd
  2. Əsas fikir
  3. Azərbaycan dili və ingilis dili
  4. Quruluş
  5. İstifadə
  6. Tez-tez edilən səhvlər
  7. Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
  8. Qarışdırmayın
  9. Yazılış və tələffüz
  10. Qızıl qayda
  11. Tapşırıqlar

Məqsəd

Bu dərsdən sonra siz iki fikri and, but, or, so və because ilə birləşdirə, also, too və as well sözləri ilə məlumat əlavə edə, onları düzgün yerə qoya və bu sözlərlə vergülləri düzgün işlədə biləcəksiniz.

Əsas fikir

Qısa cümlələr aydındır, amma canlı nitqdə fikirlər bir-birinə bağlanır. Budaq cümlə (clause) mübtədası və xəbəri olan söz qrupudur: it was late, we took a taxi. Bağlayıcılar (conjunctions) iki budaq cümləni bir cümlədə birləşdirir və hər biri fərqli münasibət göstərir. Onları beş işarə kimi təsəvvür edin:

  • and = üstəgəl (+): daha bir fikir
  • but = ziddiyyət və ya gözlənilməz bir şey (≠)
  • or = seçim (?)
  • so = nəticə (→)
  • because = səbəb (←)

So və because eyni hekayəni əks istiqamətlərdə danışır. Səbəb → nəticə: It was late, so we took a taxi. Nəticə ← səbəb: We took a taxi because it was late.

Also, too və as well and kimi iş görür: məlumat əlavə edir. Amma onlar iki budaq cümləni birləşdirmir. Onlar budaq cümlənin içində dayanır və hər birinin öz yeri var.

Azərbaycan dili və ingilis dili

Bu sözlərin azərbaycancada yaxşı qarşılıqları var: və = and, amma / ancaq = but, yoxsa / və ya = or, ona görə də = so, çünki = because. Burada məntiq eynidir. Fərqlər başqa yerdədir. Birincisi, səbəbi azərbaycanca çox vaxt feili sifət və üçün / görə ilə deyirik: «Başı ağrıdığı üçün tez getdi». İngiliscədə isə because + tam budaq cümlə lazımdır (mübtəda və feil ilə). Danışıqda səbəb və nəticə bəzən iki dəfə göstərilir, ingiliscədə isə ya because, ya so. İkincisi, «də / da» həm also, həm too deməkdir və təsdiq cümləsində də, inkarda da işlənir: «Mən də sevirəm», «Mən də sevmirəm». İngiliscədə inkarda too yox, either işlənir. «Də» bir sözdən dərhal sonra gəlir («Atam da sevir»), ingiliscədə isə too adətən cümlənin sonunda durur. Üçüncüsü, «nə …, nə də …» quruluşunda feil təsdiqdə qalır, ingiliscədə isə adətən inkar feil + or deyirik: I don't eat meat or fish.

AzərbaycancaİngiliscəFərq
və / amma / yoxsaand / but / orməntiq eynidir
Soyuq idi, ona görə də palto geyindim.It was cold, so I wore a coat.nəticədən əvvəl so
Palto geyindim, çünki soyuq idi.I wore a coat because it was cold.səbəbdən əvvəl because
Başı ağrıdığı üçün tez getdi.She left early because she had a headache.-dığı üçün → because + mübtəda + feil
Atam da onu sevir.My dad loves it too.«də» sözdən sonra; too sonda
Mən də sevmirəm.I don't like it either.inkarda too yox, either
Nə ət, nə də balıq yeyirəm.I don't eat meat or fish.inkar bir dəfə: don't … or

Nəticə: bağlayıcılar tanışdır, diqqəti iki yerə yönəldin: because və so bir cümlədə birlikdə işlənmir, «də» isə inkarda either olur.

Quruluş

Beş bağlayıcı

BağlayıcıMənaNümunə
andəlavəI play the guitar and my sister plays the piano.
butziddiyyətThe hotel was nice, but the food was terrible.
orseçimDo you want tea or coffee?
sonəticəI was hungry, so I made a sandwich.
becausesəbəbI made a sandwich because I was hungry.

Also, too, as well: yeri

SözYeriNümunə
alsoəsas feildən əvvəlShe also plays the violin.
alsobe feilindən sonraHe's also a musician.
alsobirinci köməkçi və ya modal feildən sonra (can, is, are…)I can also drive.
toobudaq cümlənin sonundaShe plays the violin too.
as wellbudaq cümlənin sonundaShe plays the violin as well.

Too və as well danışıqda çox işlənir; also həm danışıqda, həm də yazıda. İnkar cümlələrində sonda too yox, either işlədin: I don't like it either (A2-32 dərsinə baxın).

Bu sözlərlə vergül

QaydaNümunə
İki budaq cümləni birləşdirəndə but və so sözlərindən əvvəl adətən vergül qoyulurIt's sunny, but it's cold. / I was tired, so I went to bed.
İki qısa budaq cümlə ilə and / or: vergül adətən lazım deyilI cooked and she washed up.
Because sözündən əvvəl adətən vergül yoxdurI'm late because the bus didn't come.
Because hissəsi əvvəldədirsə → ondan sonra vergülBecause it was raining, we stayed in.
Siyahılar: elementlər arasında vergül, sonuncudan əvvəl andI bought eggs, milk and bread.

Siyahılarda bəzi müəlliflər (xüsusən Amerika ingiliscəsində) and sözündən əvvəl də vergül qoyur: eggs, milk, and bread. Hər iki üslub düzgündür; birini seçin və həmişə onu işlədin.

İstifadə

1And: əlavə

Oxşar bir fikri əlavə etmək və ya siyahıda sözləri birləşdirmək üçün and işlədin.

I'm a nurse and my husband is a teacher.
Mən tibb bacısıyam, ərim isə müəllimdir.
and = və; azərbaycancada burada çox vaxt «isə» işlənir
We went to the beach and had lunch by the sea.
Çimərliyə getdik və dəniz kənarında nahar etdik.
I need eggs, butter and flour.
Mənə yumurta, kərə yağı və un lazımdır.
siyahı: and sonuncudan əvvəl
She's clever and very funny.
O, ağıllı və çox zarafatcıldır.

2But: ziddiyyət

İkinci fikir birincidən fərqli və ya ondan sonra gözlənilməz olanda but işlədin.

The flat is small, but it's very bright.
Mənzil kiçikdir, amma çox işıqlıdır.
flat (UK); apartment (US)
I like coffee, but I don't drink it in the evening.
Qəhvəni sevirəm, amma axşamlar içmirəm.
ingiliscədə it lazımdır
He studied a lot, but he didn't pass the exam.
O, çox oxudu, amma imtahandan keçə bilmədi.
It's expensive but good.
Bahadır, amma yaxşıdır.
iki sifət: vergül yoxdur

3Or: seçim

İki və ya daha çox şey arasında seçim üçün or işlədin. İnkar cümlələrində or etmədiyiniz və ya olmayan şeyləri birləşdirir.

Do you want to stay in or go out?
Evdə qalmaq istəyirsən, yoxsa çölə çıxmaq?
or = yoxsa
We can take the bus or walk.
Avtobusa minə bilərik, ya da piyada gedə bilərik.
or = ya da
I don't eat meat or fish.
Nə ət yeyirəm, nə də balıq.
«nə …, nə də» → don't … or
Is your birthday in May or June?
Ad günün mayda, yoxsa iyundadır?

4So: nəticə

So sözünü nəticədən əvvəl qoyun. Səbəb əvvəl gəlir.

It was raining, so we stayed at home.
Yağış yağırdı, ona görə də evdə qaldıq.
«ona görə də» → so
My phone battery was dead, so I used my friend's phone.
Telefonumun batareyası bitmişdi, ona görə də dostumun telefonundan istifadə etdim.
The shop was closed, so we went to the market.
Mağaza bağlı idi, ona görə də bazara getdik.
I'm on a diet, so no cake for me, thanks.
Pəhriz saxlayıram, ona görə də mənə tort lazım deyil, sağ ol.

5Because: səbəb

Because sözünü səbəbdən əvvəl qoyun. Danışıqda Why…? sualına təkcə Because… ilə cavab verə bilərsiniz.

I'm tired because I didn't sleep well.
Yorğunam, çünki yaxşı yatmadım.
«çünki» → because
She left early because she had a headache.
Başı ağrıdığı üçün tez getdi.
«ağrıdığı üçün» → because + she had
Because the trains weren't running, we drove to Leeds.
Qatarlar işləmədiyi üçün Lidsə maşınla getdik.
because hissəsi əvvəldə → vergül
"Why are you learning English?" "Because I want to work abroad."
«İngilis dilini niyə öyrənirsən?» «Çünki xaricdə işləmək istəyirəm.»
qısa cavab: Because…

6Also, too və as well

Məlumat əlavə etmək üçün bu sözləri işlədin. Also budaq cümlənin ortasında, too və as well sonunda gəlir.

I play tennis. I also play football.
Tennis oynayıram. Futbol da oynayıram.
«da» → also, feildən əvvəl
Sara is a doctor. She's also a mother of three.
Sara həkimdir. O, həm də üç uşaq anasıdır.
be + also
I love this song. My dad loves it too.
Bu mahnını çox sevirəm. Atam da onu sevir.
«atam da» → too sonda
We visited the castle, and we saw the old town as well.
Qalaya baş çəkdik, köhnə şəhəri də gördük.
as well sonda

Tez-tez edilən səhvlər

❌Because I was hungry, so I ate a sandwich.
✅Because I was hungry, I ate a sandwich.
because və ya so işlədin, ikisini birlikdə yox. (Və ya: I was hungry, so I ate a sandwich.)
❌She plays also the piano.
✅She also plays the piano.
also əsas feildən əvvəl gəlir, feil ilə onun tamamlığının arasında yox.
❌I don't like it too.
✅I don't like it either.
İnkar budaq cümlədə sonda either işlədin.
❌I'm tired because of I didn't sleep.
✅I'm tired because I didn't sleep.
because + budaq cümlə. (Because of + isim B1-27 dərsindədir.)
❌So it was late, we took a taxi.
✅It was late, so we took a taxi.
so nəticədən əvvəl, iki budaq cümlənin arasında gəlir.
⚠️I also am a student.
✅I'm also a student.
Qrammatik cəhətdən düzgündür, amma adi yer: be feilindən sonra also.
⚠️She too plays the drums.
✅She plays the drums too.
Qrammatik cəhətdən düzgündür, amma mübtədadan sonra too rəsmi səslənir və vergül tələb edir (She, too, plays…); adi yer sondur.
⚠️I stayed at home. Because I was ill.
✅I stayed at home because I was ill.
Qrammatik cəhətdən düzgündür, amma yazıda because hissəsini eyni cümlədə saxlayın. Danışıqda «Because I was ill.» qısa cavabı normaldır.

Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər

1. «Çünki … ona görə də» → because … so. Azərbaycanca danışıqda səbəbi və nəticəni bəzən iki dəfə göstəririk: «Çünki Kamran xəstə idi, ona görə də oyuna gəlmədi». İngiliscədə bir söz kifayətdir: ya because, ya so.

❌Because Kamran was ill, so he missed the football match.
✅Because Kamran was ill, he missed the football match. və ya Kamran was ill, so he missed the football match.

2. «Mən də … -mır» → too. Azərbaycanca «də» təsdiqdə də, inkarda da işlənir: «Qardaşım da üzə bilmir». İngiliscədə inkar cümlədə sonda either gəlir, too yox.

❌I can't swim, and my brother can't swim too.
✅I can't swim, and my brother can't swim either.

3. «Atam da» → My dad too… «Də» azərbaycancada aid olduğu sözdən dərhal sonra gəlir, ona görə too da mübtədadan sonra qoyulur. Bu forma rəsmi və köhnəlmiş səslənir; adi yer budaq cümlənin sonudur.

⚠️Aysel's sister too works in a bank.
✅Aysel's sister works in a bank too.
Qrammatik cəhətdən düzgündür, amma mübtədadan sonra too çox rəsmi səslənir və vergül tələb edir; adi yer sondur.

4. «Nə çay, nə də qəhvə» → don't … neither … nor. Azərbaycanca «Günay nə çay içir, nə də qəhvə» deyirik. İngiliscədə inkar feil ilə birlikdə neither … nor ikiqat inkar yaradır. don't … or və ya təsdiq feil + neither … nor işlədin.

❌Gunay doesn't drink neither tea nor coffee.
✅Gunay doesn't drink tea or coffee. və ya Gunay drinks neither tea nor coffee.

5. Ayrı cümlədə «Çünki…». Azərbaycanca yazıda da «Parka getmədik. Çünki külək çox güclü idi.» kimi cümlələr görürük. İngilis yazısında because hissəsi əsas cümlə ilə bir yerdə qalmalıdır.

⚠️We didn't go to the park. Because it was very windy.
✅We didn't go to the park because it was very windy.
Qrammatik cəhətdən düzgündür, amma yazıda because hissəsi ayrıca cümlə olmamalıdır; bu forma yalnız danışıqda, qısa cavab kimi normaldır.

Qarışdırmayın

so və because — Eyni hekayə, əks istiqamətlər. So + nəticə; because + səbəb. Səbəb və nəticə bildirməyin başqa yolları B1-27 dərsindədir.

It was cold, so I wore a coat.
Soyuq idi, ona görə də palto geyindim.
soyuq → palto
I wore a coat because it was cold.
Palto geyindim, çünki soyuq idi.
palto ← soyuq

but və although — İkisi də ziddiyyət göstərir, amma although başqa quruluşla işlənir. Bu dərsdə yalnız but işlədirik; although B1-26 dərsindədir.

It was late, but we went for a walk.
Gec idi, amma gəzməyə çıxdıq.
but = amma

also, too və as well — Məna eynidir, yerləri fərqlidir.

Tom also likes jazz.
Tom cazı da sevir.
also: əsas feildən əvvəl
Tom likes jazz too.
Tom cazı da sevir.
too: sonda
Tom likes jazz as well.
Tom cazı da sevir.
as well: sonda

Yazılış və tələffüz

  • and adətən zəif deyilir: /ən/ və ya sadəcə /n/: fish and chips «fish 'n' chips» kimi səslənir.
  • but tez danışıqda zəif /bət/ deyilir; vurğulu olanda /bʌt/: /ʌ/ səsi azərbaycan dilində yoxdur, ağız yarıaçıq, dodaqlar yuvarlaqlaşmadan qısa deyilir. or zəif /ə/ (UK), /ɚ/ (US) deyilir: tea or coffee cümləsində or demək olar ki, eşidilmir.
  • because /bɪˈkɒz/ (UK), /bɪˈkɔːz/ və ya /bɪˈkʌz/ (US): vurğu ikinci hecadadır. Sondakı /z/ səsini s kimi karlaşdırmayın. Çox qeyri-rəsmi danışıqda 'cause /kəz/ olur. Adi yazıda because yazın.
  • too, to və two eyni səslənə bilər: /tuː/. Cümlənin sonundakı too vurğulu deyilir: Me too. (To isə çox vaxt zəif /tə/ deyilir.)
  • or ilə seçim sualında səs adətən birinci variantda qalxır, sonuncuda enir: Tea (qalxır) or coffee (enir)?

Qızıl qayda

and (+), but (≠), or (?), so (→ nəticə), because (← səbəb). Also budaq cümlənin ortasında, too / as well sonunda gəlir. Adətən but və so sözlərindən əvvəl vergül qoyun, because sözündən əvvəl isə yox. Azərbaycancadakı «də» inkar cümlədə either olur.

Tapşırıqlar

A. Quruluş

1–4-cü cümlələrdə mötərizədəki mənanı göstərən sözü işlədin: and, but, or, so, because.

  1. I like cats, I don't like dogs. (ziddiyyət)
  2. Would you like rice chips? You can choose one. (seçim)
  3. It was late, we went home. (nəticə)
  4. We went home it was late. (səbəb)
  5. She plays the violin, and she ___ plays the piano. …
  6. My brother likes football, and I like it ___. …

B. Məna

Düzgün variantı seçin.

  1. Düzgün cavabı seçin: I didn't have breakfast, … I'm hungry now.
  2. Düzgün cavabı seçin: I'm hungry now … I didn't have breakfast.
  3. Düzgün cavabı seçin: We can eat at home … go to a restaurant.
  4. Düzgün cavabı seçin: The test was hard, … I passed it.

C. Səhvi tapın

Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.

  1. I'm tired because of I worked late.
  2. I don't eat meat too.
  3. Because it was cold so we stayed in.
  4. She speaks also French.
  5. I was tired, so I went to bed early.

D. Mətndə

Söz qutusu: and, because, but, or, so, too (bir sözü bir neçə dəfə işlədə bilərsiniz)

A message to a friend
Hi Jo! Sorry, I can't come tonight 16 I have a cold. I stayed in bed all day, 17 I feel a bit better now. Do you want to meet on Saturday 18 Sunday? I'm free both days. My sister wants to come 19. She's on holiday this week, 20 she isn't working!

E. Sizin növbəniz

İngiliscə yazın.

  1. Gününüz haqqında bir cümlə but ilə, bir cümlə so ilə yazın.
  2. Cavab verin: Why are you learning English? because işlədin.

F. Qarışıq təkrar

Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.

  1. A1-28 Past Simple azərbaycanca: qaydasız feillər, did və didn't ilə inkar və sual
    Tamamlayın: I didn't (go) to work because I was ill.
  2. A1-15 Always, usually, never azərbaycanca: tezlik zərfləri və How often…?
    always sözünü düzgün yerə qoyun: She is late.
  3. A1-26 Was və were azərbaycanca: «idim», «idi», «var idi» ingiliscə necə deyilir?
    Düzgün cavabı seçin: The film … long, but it was great.
Cavablar

A. Quruluş

  1. but
  2. or
  3. so
  4. because
  5. also
  6. too

B. Məna

  1. so
  2. because
  3. or
  4. but

C. Səhvi tapın

  1. I'm tired because I worked late.
  2. I don't eat meat either.
  3. Because it was cold, we stayed in. / It was cold, so we stayed in.
  4. She also speaks French. / She speaks French too. / She speaks French as well.
  5. ✓ I was tired, so I went to bed early.

D. Mətndə

  1. because
  2. but / and / so
  3. or
  4. too
  5. so / and

E. Sizin növbəniz

  1. I was tired, but I went to the gym. It was cold, so I wore a hat.
  2. Because I want to travel and I need it for my job.

F. Qarışıq təkrar

  1. go
  2. She is always late.
  3. was
Android TətbiqiHər Yerdə Öyrənin Google Play