And, but, or, so, because azərbaycanca: ingiliscə iki fikri necə birləşdiririk?
And, But, Or, So, Because
Bu səhifədə
Məqsəd
Bu dərsdən sonra siz iki fikri and, but, or, so və because ilə birləşdirə, also, too və as well sözləri ilə məlumat əlavə edə, onları düzgün yerə qoya və bu sözlərlə vergülləri düzgün işlədə biləcəksiniz.
Əsas fikir
Qısa cümlələr aydındır, amma canlı nitqdə fikirlər bir-birinə bağlanır. Budaq cümlə (clause) mübtədası və xəbəri olan söz qrupudur: it was late, we took a taxi. Bağlayıcılar (conjunctions) iki budaq cümləni bir cümlədə birləşdirir və hər biri fərqli münasibət göstərir. Onları beş işarə kimi təsəvvür edin:
- and = üstəgəl (+): daha bir fikir
- but = ziddiyyət və ya gözlənilməz bir şey (≠)
- or = seçim (?)
- so = nəticə (→)
- because = səbəb (←)
So və because eyni hekayəni əks istiqamətlərdə danışır. Səbəb → nəticə: It was late, so we took a taxi. Nəticə ← səbəb: We took a taxi because it was late.
Also, too və as well and kimi iş görür: məlumat əlavə edir. Amma onlar iki budaq cümləni birləşdirmir. Onlar budaq cümlənin içində dayanır və hər birinin öz yeri var.
Azərbaycan dili və ingilis dili
Bu sözlərin azərbaycancada yaxşı qarşılıqları var: və = and, amma / ancaq = but, yoxsa / və ya = or, ona görə də = so, çünki = because. Burada məntiq eynidir. Fərqlər başqa yerdədir. Birincisi, səbəbi azərbaycanca çox vaxt feili sifət və üçün / görə ilə deyirik: «Başı ağrıdığı üçün tez getdi». İngiliscədə isə because + tam budaq cümlə lazımdır (mübtəda və feil ilə). Danışıqda səbəb və nəticə bəzən iki dəfə göstərilir, ingiliscədə isə ya because, ya so. İkincisi, «də / da» həm also, həm too deməkdir və təsdiq cümləsində də, inkarda da işlənir: «Mən də sevirəm», «Mən də sevmirəm». İngiliscədə inkarda too yox, either işlənir. «Də» bir sözdən dərhal sonra gəlir («Atam da sevir»), ingiliscədə isə too adətən cümlənin sonunda durur. Üçüncüsü, «nə …, nə də …» quruluşunda feil təsdiqdə qalır, ingiliscədə isə adətən inkar feil + or deyirik: I don't eat meat or fish.
| Azərbaycanca | İngiliscə | Fərq |
|---|---|---|
| və / amma / yoxsa | and / but / or | məntiq eynidir |
| Soyuq idi, ona görə də palto geyindim. | It was cold, so I wore a coat. | nəticədən əvvəl so |
| Palto geyindim, çünki soyuq idi. | I wore a coat because it was cold. | səbəbdən əvvəl because |
| Başı ağrıdığı üçün tez getdi. | She left early because she had a headache. | -dığı üçün → because + mübtəda + feil |
| Atam da onu sevir. | My dad loves it too. | «də» sözdən sonra; too sonda |
| Mən də sevmirəm. | I don't like it either. | inkarda too yox, either |
| Nə ət, nə də balıq yeyirəm. | I don't eat meat or fish. | inkar bir dəfə: don't … or |
Nəticə: bağlayıcılar tanışdır, diqqəti iki yerə yönəldin: because və so bir cümlədə birlikdə işlənmir, «də» isə inkarda either olur.
Quruluş
Beş bağlayıcı
| Bağlayıcı | Məna | Nümunə |
|---|---|---|
| and | əlavə | I play the guitar and my sister plays the piano. |
| but | ziddiyyət | The hotel was nice, but the food was terrible. |
| or | seçim | Do you want tea or coffee? |
| so | nəticə | I was hungry, so I made a sandwich. |
| because | səbəb | I made a sandwich because I was hungry. |
Also, too, as well: yeri
| Söz | Yeri | Nümunə |
|---|---|---|
| also | əsas feildən əvvəl | She also plays the violin. |
| also | be feilindən sonra | He's also a musician. |
| also | birinci köməkçi və ya modal feildən sonra (can, is, are…) | I can also drive. |
| too | budaq cümlənin sonunda | She plays the violin too. |
| as well | budaq cümlənin sonunda | She plays the violin as well. |
Too və as well danışıqda çox işlənir; also həm danışıqda, həm də yazıda. İnkar cümlələrində sonda too yox, either işlədin: I don't like it either (A2-32 dərsinə baxın).
Bu sözlərlə vergül
| Qayda | Nümunə |
|---|---|
| İki budaq cümləni birləşdirəndə but və so sözlərindən əvvəl adətən vergül qoyulur | It's sunny, but it's cold. / I was tired, so I went to bed. |
| İki qısa budaq cümlə ilə and / or: vergül adətən lazım deyil | I cooked and she washed up. |
| Because sözündən əvvəl adətən vergül yoxdur | I'm late because the bus didn't come. |
| Because hissəsi əvvəldədirsə → ondan sonra vergül | Because it was raining, we stayed in. |
| Siyahılar: elementlər arasında vergül, sonuncudan əvvəl and | I bought eggs, milk and bread. |
Siyahılarda bəzi müəlliflər (xüsusən Amerika ingiliscəsində) and sözündən əvvəl də vergül qoyur: eggs, milk, and bread. Hər iki üslub düzgündür; birini seçin və həmişə onu işlədin.
İstifadə
1And: əlavə
Oxşar bir fikri əlavə etmək və ya siyahıda sözləri birləşdirmək üçün and işlədin.
2But: ziddiyyət
İkinci fikir birincidən fərqli və ya ondan sonra gözlənilməz olanda but işlədin.
3Or: seçim
İki və ya daha çox şey arasında seçim üçün or işlədin. İnkar cümlələrində or etmədiyiniz və ya olmayan şeyləri birləşdirir.
4So: nəticə
So sözünü nəticədən əvvəl qoyun. Səbəb əvvəl gəlir.
5Because: səbəb
Because sözünü səbəbdən əvvəl qoyun. Danışıqda Why…? sualına təkcə Because… ilə cavab verə bilərsiniz.
6Also, too və as well
Məlumat əlavə etmək üçün bu sözləri işlədin. Also budaq cümlənin ortasında, too və as well sonunda gəlir.
Tez-tez edilən səhvlər
Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
1. «Çünki … ona görə də» → because … so. Azərbaycanca danışıqda səbəbi və nəticəni bəzən iki dəfə göstəririk: «Çünki Kamran xəstə idi, ona görə də oyuna gəlmədi». İngiliscədə bir söz kifayətdir: ya because, ya so.
2. «Mən də … -mır» → too. Azərbaycanca «də» təsdiqdə də, inkarda da işlənir: «Qardaşım da üzə bilmir». İngiliscədə inkar cümlədə sonda either gəlir, too yox.
3. «Atam da» → My dad too… «Də» azərbaycancada aid olduğu sözdən dərhal sonra gəlir, ona görə too da mübtədadan sonra qoyulur. Bu forma rəsmi və köhnəlmiş səslənir; adi yer budaq cümlənin sonudur.
4. «Nə çay, nə də qəhvə» → don't … neither … nor. Azərbaycanca «Günay nə çay içir, nə də qəhvə» deyirik. İngiliscədə inkar feil ilə birlikdə neither … nor ikiqat inkar yaradır. don't … or və ya təsdiq feil + neither … nor işlədin.
5. Ayrı cümlədə «Çünki…». Azərbaycanca yazıda da «Parka getmədik. Çünki külək çox güclü idi.» kimi cümlələr görürük. İngilis yazısında because hissəsi əsas cümlə ilə bir yerdə qalmalıdır.
Qarışdırmayın
so və because — Eyni hekayə, əks istiqamətlər. So + nəticə; because + səbəb. Səbəb və nəticə bildirməyin başqa yolları B1-27 dərsindədir.
but və although — İkisi də ziddiyyət göstərir, amma although başqa quruluşla işlənir. Bu dərsdə yalnız but işlədirik; although B1-26 dərsindədir.
also, too və as well — Məna eynidir, yerləri fərqlidir.
Yazılış və tələffüz
- and adətən zəif deyilir: /ən/ və ya sadəcə /n/: fish and chips «fish 'n' chips» kimi səslənir.
- but tez danışıqda zəif /bət/ deyilir; vurğulu olanda /bʌt/: /ʌ/ səsi azərbaycan dilində yoxdur, ağız yarıaçıq, dodaqlar yuvarlaqlaşmadan qısa deyilir. or zəif /ə/ (UK), /ɚ/ (US) deyilir: tea or coffee cümləsində or demək olar ki, eşidilmir.
- because /bɪˈkɒz/ (UK), /bɪˈkɔːz/ və ya /bɪˈkʌz/ (US): vurğu ikinci hecadadır. Sondakı /z/ səsini s kimi karlaşdırmayın. Çox qeyri-rəsmi danışıqda 'cause /kəz/ olur. Adi yazıda because yazın.
- too, to və two eyni səslənə bilər: /tuː/. Cümlənin sonundakı too vurğulu deyilir: Me too. (To isə çox vaxt zəif /tə/ deyilir.)
- or ilə seçim sualında səs adətən birinci variantda qalxır, sonuncuda enir: Tea (qalxır) or coffee (enir)?
Qızıl qayda
and (+), but (≠), or (?), so (→ nəticə), because (← səbəb). Also budaq cümlənin ortasında, too / as well sonunda gəlir. Adətən but və so sözlərindən əvvəl vergül qoyun, because sözündən əvvəl isə yox. Azərbaycancadakı «də» inkar cümlədə either olur.
Tapşırıqlar
A. Quruluş
1–4-cü cümlələrdə mötərizədəki mənanı göstərən sözü işlədin: and, but, or, so, because.
-
I like cats, I don't like dogs. (ziddiyyət)
-
Would you like rice chips? You can choose one. (seçim)chips (UK); fries (US)
-
It was late, we went home. (nəticə)
-
We went home it was late. (səbəb)
-
She plays the violin, and she ___ plays the piano. …
-
My brother likes football, and I like it ___. …
B. Məna
Düzgün variantı seçin.
-
Düzgün cavabı seçin: I didn't have breakfast, … I'm hungry now.
-
Düzgün cavabı seçin: I'm hungry now … I didn't have breakfast.
-
Düzgün cavabı seçin: We can eat at home … go to a restaurant.
-
Düzgün cavabı seçin: The test was hard, … I passed it.
C. Səhvi tapın
Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.
-
I'm tired because of I worked late.
-
I don't eat meat too.
-
Because it was cold so we stayed in.
-
She speaks also French.
-
I was tired, so I went to bed early.
D. Mətndə
Söz qutusu: and, because, but, or, so, too (bir sözü bir neçə dəfə işlədə bilərsiniz)
Hi Jo! Sorry, I can't come tonight 16 I have a cold. I stayed in bed all day, 17 I feel a bit better now. Do you want to meet on Saturday 18 Sunday? I'm free both days. My sister wants to come 19. She's on holiday this week, 20 she isn't working!
E. Sizin növbəniz
İngiliscə yazın.
-
Gününüz haqqında bir cümlə but ilə, bir cümlə so ilə yazın.
-
Cavab verin: Why are you learning English? because işlədin.
F. Qarışıq təkrar
Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.
-
A1-28 Past Simple azərbaycanca: qaydasız feillər, did və didn't ilə inkar və sual Tamamlayın: I didn't (go) to work because I was ill.
-
A1-15 Always, usually, never azərbaycanca: tezlik zərfləri və How often…? always sözünü düzgün yerə qoyun: She is late.
-
A1-26 Was və were azərbaycanca: «idim», «idi», «var idi» ingiliscə necə deyilir? Düzgün cavabı seçin: The film … long, but it was great.
Cavablar
A. Quruluş
- but
- or
- so
- because
- also
- too
B. Məna
- so
- because
- or
- but
C. Səhvi tapın
- I'm tired because I worked late.
- I don't eat meat either.
- Because it was cold, we stayed in. / It was cold, so we stayed in.
- She also speaks French. / She speaks French too. / She speaks French as well.
- ✓ I was tired, so I went to bed early.
D. Mətndə
- because
- but / and / so
- or
- too
- so / and
E. Sizin növbəniz
- I was tired, but I went to the gym. It was cold, so I wore a hat.
- Because I want to travel and I need it for my job.
F. Qarışıq təkrar
- go
- She is always late.
- was
