And, but, or, so, because oʻzbekcha: gaplarni bogʻlash, also va too
And, But, Or, So, Because
Bu sahifada
Maqsad
Bu darsdan keyin siz ikki fikrni and, but, or, so va because bilan bogʻlay olasiz, also, too va as well bilan maʼlumot qoʻsha olasiz va ularni toʻgʻri joyga qoʻya olasiz, bu soʻzlar bilan vergulni toʻgʻri ishlata olasiz.
Asosiy gʻoya
Qisqa gaplar tushunarli, lekin jonli nutqda fikrlar bir-biriga bogʻlanadi. Clause (sodda gap, ergash gap) bu ega va kesimi bor soʻzlar guruhi: it was late, we took a taxi. Bogʻlovchilar (conjunctions) ikki clause ni bitta gapga birlashtiradi va har biri boshqacha munosabatni koʻrsatadi. Ularni beshta belgi deb tasavvur qiling:
- and = qoʻshuv (+): yana bitta fikr
- but = qarama-qarshilik yoki kutilmagan narsa (≠)
- or = tanlov (?)
- so = natija (→)
- because = sabab (←)
So va because bitta voqeani qarama-qarshi tomondan aytib beradi. Sabab → natija: It was late, so we took a taxi. Natija ← sabab: We took a taxi because it was late.
Also, too va as well ham and ga oʻxshash ish qiladi: maʼlumot qoʻshadi. Lekin ular ikki clause ni bogʻlamaydi. Ular clause ning ichida turadi va har birining oʻz oʻrni bor.
Oʻzbek va ingliz tillari
Bu soʻzlarning oʻzbekcha juftlari bor: va (and), lekin / ammo / biroq (but), yoki (or), shuning uchun (so), chunki yoki -gani uchun (because). Farqlar kichik, lekin muhim. Oʻzbekchada ikki harakatni koʻpincha -ib bilan bogʻlaymiz («Plyajga borib, tushlik qildik»), inglizchada esa and. Oʻzbekcha ham bir soʻz bilan also, too, as well va hatto inkordagi either ning ishini bajaradi, inglizchada esa har birining oʻz oʻrni bor. Yozma oʻzbek tilida «Chunki …» bilan alohida gap boshlash odatiy; inglizcha yozuvda because qismini odatda oldingi gap bilan birga qoldiramiz.
| Oʻzbekcha | Inglizcha | Farqi |
|---|---|---|
| plyajga borib, tushlik qildik | went to the beach and had lunch | -ib → and |
| Kofeni yoqtiraman, lekin kechqurun ichmayman. | I like coffee, but I don't drink it in the evening. | lekin → but, oldidan vergul |
| Yomgʻir yogʻdi, shuning uchun uyda qoldik. | It was raining, so we stayed at home. | shuning uchun → so + natija |
| Poyezdlar qatnamagani uchun mashinada bordik. | Because the trains weren't running, we drove. | -gani uchun → because + sabab |
| Futbol ham oʻynayman. | I also play football. / I play football too. | ham otdan keyin; also feʼldan oldin, too oxirida |
| Men ham yoqtirmayman. | I don't like it either. | inkorda ham → either, too emas |
| goʻsht ham, baliq ham yemayman | I don't eat meat or fish. | inkorda ikki narsa → or |
Tuzilish
Beshta bogʻlovchi
| Bogʻlovchi | Maʼnosi | Misol |
|---|---|---|
| and | qoʻshish | I play the guitar and my sister plays the piano. |
| but | qarama-qarshilik | The hotel was nice, but the food was terrible. |
| or | tanlov | Do you want tea or coffee? |
| so | natija | I was hungry, so I made a sandwich. |
| because | sabab | I made a sandwich because I was hungry. |
Also, too, as well: oʻrni
| Soʻz | Oʻrni | Misol |
|---|---|---|
| also | asosiy feʼldan oldin | She also plays the violin. |
| also | be dan keyin | He's also a musician. |
| also | birinchi yordamchi yoki modal feʼldan keyin (can, is, are…) | I can also drive. |
| too | clause oxirida | She plays the violin too. |
| as well | clause oxirida | She plays the violin as well. |
Too va as well ogʻzaki nutqda juda koʻp uchraydi; also ham ogʻzaki, ham yozma nutqda keng tarqalgan. Inkor gaplarda oxirida too emas, either ishlating: I don't like it either (A2-32 ga qarang).
Bu soʻzlar bilan vergul
| Qoida | Misol |
|---|---|
| but va so ikki clause ni bogʻlaganda odatda oldidan vergul qoʻyiladi | It's sunny, but it's cold. / I was tired, so I went to bed. |
| Ikki qisqa clause bilan and / or: vergul odatda shart emas | I cooked and she washed up. |
| because oldidan odatda vergul qoʻyilmaydi | I'm late because the bus didn't come. |
| Because qismi oldin kelsa → undan keyin vergul | Because it was raining, we stayed in. |
| Roʻyxatlar: narsalar orasida vergul, oxirgisidan oldin and | I bought eggs, milk and bread. |
Roʻyxatlarda baʼzi mualliflar (ayniqsa US inglizchasida) and oldidan ham vergul qoʻyadi: eggs, milk, and bread. Ikkala uslub ham toʻgʻri; bittasini tanlang va doim shuni ishlating.
Qoʻllanish
1And: qoʻshish
And ni oʻxshash fikr qoʻshish yoki roʻyxatdagi soʻzlarni bogʻlash uchun ishlating.
2But: qarama-qarshilik
Ikkinchi fikr birinchisidan farq qilsa yoki undan keyin kutilmagan boʻlsa, but ishlating.
3Or: tanlov
Ikki yoki undan koʻp narsa orasidagi tanlov uchun or ishlating. Inkor gaplarda or siz qilmaydigan yoki sizda yoʻq narsalarni bogʻlaydi.
4So: natija
So ni natijadan oldin qoʻying. Sabab avval keladi.
5Because: sabab
Because ni sababdan oldin qoʻying. Suhbatda Why…? savoliga yolgʻiz Because… bilan javob berish mumkin.
6Also, too va as well
Maʼlumot qoʻshish uchun bu soʻzlarni ishlating. Also clause ning oʻrtasida turadi; too va as well oxirida.
Keng tarqalgan xatolar
Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
1. «Men ham» inkor gapda → Me too, too. Oʻzbekchada «ham» ijobiy gapda ham, inkor gapda ham bir xil: «Men ham tushunmadim». Inglizchada inkor fikrga qoʻshilganda either yoki Me neither ishlatiladi.
2. «Chunki» bilan yangi gap. Oʻzbek yozuvida «Uyda qoldim. Chunki kasal edim.» kabi alohida gap odatiy. Inglizcha yozuvda because qismi odatda oldingi gap bilan birga qoladi.
3. «Sababli» → because of + clause. Oʻzbekchada «sababli» ot bilan ham («yomgʻir sababli»), gap bilan ham («yomgʻir yogʻgani sababli») keladi. Inglizchada clause (ega + feʼl) oldidan faqat because; because of faqat ot bilan.
4. «Ham … ham» inkorda → and. Oʻzbekchada «Choy ham, kofe ham ichmayman» deymiz. Inglizcha inkor gapda ikki narsani odatda or bogʻlaydi.
Adashtirmang
so va because — Bitta voqea, qarama-qarshi yoʻnalishda. So + natija; because + sabab. Oʻzbekchada ham xuddi shunday: «shuning uchun» va «chunki». Sabab va natijani bildirishning boshqa usullari B1-27 da.
but va although — Ikkalasi ham qarama-qarshilikni koʻrsatadi, lekin although ning tuzilishi boshqacha. Bu darsda faqat but ishlatamiz; although B1-26 da.
also, too va as well — Maʼno bir xil, oʻrni har xil. Oʻzbekchada uchalasi ham «ham».
Imlo va talaffuz
- and odatda kuchsiz: /ən/ yoki faqat /n/: fish and chips «fish 'n' chips» kabi eshitiladi. Oʻzbekcha «va» dagidek toʻliq aytish shart emas.
- but tez nutqda kuchsiz /bət/; or kuchsiz /ə/ (UK), /ɚ/ (US): tea or coffee «tea-er-coffee» kabi eshitiladi.
- because /bɪˈkɒz/ (UK), /bɪˈkɔːz/ yoki /bɪˈkʌz/ (US): urgʻu ikkinchi qismda, «be-COZ». Oʻzbekchada urgʻu odatda oxirgi boʻgʻinga tushgani uchun bu oson. Oxiridagi /z/ ni jarangli ayting, «bikos» emas. Juda norasmiy nutqda koʻpincha 'cause /kəz/ boʻladi; oddiy yozuvda because deb yozing.
- too, to va two bir xil eshitilishi mumkin: /tuː/. Gap oxiridagi too urgʻuli: Me too. (To koʻpincha kuchsiz /tə/.)
- or bilan tanlov savolida ovoz odatda birinchi variantda koʻtariladi, oxirgisida tushadi: Tea (yuqoriga) or coffee (pastga)?
- either ikki xil aytiladi: /ˈaɪðə/ yoki /ˈiːðə/ (UK), /ˈiːðɚ/ (US). /ð/ uchun til uchini tishlar orasiga qoʻying, «z» demang.
Oltin qoida
and (+), but (≠), or (?), so (→ natija), because (← sabab). Also clause oʻrtasida; too / as well oxirida. Oʻzbekcha «ham» inkor gapda → either. Odatda but va so oldidan vergul qoʻying, because oldidan qoʻymang.
Mashqlar
A. Tuzilish
1–4-gaplarda qavs ichidagi maʼnoni koʻrsatadigan soʻzni ishlating: and, but, or, so, because.
-
I like cats, I don't like dogs. (contrast)
-
Would you like rice chips? You can choose one. (choice)chips (UK); fries (US)
-
It was late, we went home. (result)
-
We went home it was late. (reason)
-
She plays the violin, and she ___ plays the piano. …
-
My brother likes football, and I like it ___. …
B. Maʼno
Toʻgʻri javobni tanlang.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: I didn't have breakfast, … I'm hungry now.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: I'm hungry now … I didn't have breakfast.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: We can eat at home … go to a restaurant.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: The test was hard, … I passed it.
C. Xatoni toping
Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni yozing yoki correct deb yozing.
-
I'm tired because of I worked late.
-
I don't eat meat too.
-
Because it was cold so we stayed in.
-
She speaks also French.
-
I was tired, so I went to bed early.
D. Kontekstda
Xabarni toʻldiring. Quyidagi soʻzlardan foydalaning (bitta soʻzni bir necha marta ishlatish mumkin): and, because, but, or, so, too
Hi Jo! Sorry, I can't come tonight 16 I have a cold. I stayed in bed all day, 17 I feel a bit better now. Do you want to meet on Saturday 18 Sunday? I'm free both days. My sister wants to come 19. She's on holiday this week, 20 she isn't working!
E. Sizning navbatingiz
Ingliz tilida yozing.
-
Kuningiz haqida bitta gapni but bilan, bitta gapni so bilan yozing.
-
Javob bering: Why are you learning English? Because ishlating.
F. Aralash takrorlash
Oldingi darslarni takrorlang.
-
A1-28 Past Simple oʻzbekcha: notoʻgʻri feʼllar, did va didn't bilan savol va inkor Toʻldiring: I didn't (go) to work because I was ill.
-
A1-15 Always, Usually, Never oʻzbekcha: ingliz tilida «qanchalik tez-tez» qanday aytiladi? always ni toʻgʻri joyga qoʻying: She is late.
-
A1-26 Was va were oʻzbekcha: be feʼlining oʻtgan zamoni, I was born va ago Toʻgʻri javobni tanlang: The film … long, but it was great.
Javoblar
A. Tuzilish
- but
- or
- so
- because
- also
- too
B. Maʼno
- so
- because
- or
- but
C. Xatoni toping
- I'm tired because I worked late.
- I don't eat meat either.
- Because it was cold, we stayed in. / It was cold, so we stayed in.
- She also speaks French. / She speaks French too. / She speaks French as well.
- ✓ I was tired, so I went to bed early.
D. Kontekstda
- because
- but / and / so
- or
- too
- so / and
E. Sizning navbatingiz
- I was tired, but I went to the gym. It was cold, so I wore a hat.
- Because I want to travel and I need it for my job.
F. Aralash takrorlash
- go
- She is always late.
- was
