SlowingoGrammatika
A1 31 / 32

And, but, or, so, because oʻzbekcha: gaplarni bogʻlash, also va too

And, But, Or, So, Because

Bu sahifada
  1. Maqsad
  2. Asosiy gʻoya
  3. Oʻzbek va ingliz tillari
  4. Tuzilish
  5. Qoʻllanish
  6. Keng tarqalgan xatolar
  7. Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
  8. Adashtirmang
  9. Imlo va talaffuz
  10. Oltin qoida
  11. Mashqlar

Maqsad

Bu darsdan keyin siz ikki fikrni and, but, or, so va because bilan bogʻlay olasiz, also, too va as well bilan maʼlumot qoʻsha olasiz va ularni toʻgʻri joyga qoʻya olasiz, bu soʻzlar bilan vergulni toʻgʻri ishlata olasiz.

Asosiy gʻoya

Qisqa gaplar tushunarli, lekin jonli nutqda fikrlar bir-biriga bogʻlanadi. Clause (sodda gap, ergash gap) bu ega va kesimi bor soʻzlar guruhi: it was late, we took a taxi. Bogʻlovchilar (conjunctions) ikki clause ni bitta gapga birlashtiradi va har biri boshqacha munosabatni koʻrsatadi. Ularni beshta belgi deb tasavvur qiling:

  • and = qoʻshuv (+): yana bitta fikr
  • but = qarama-qarshilik yoki kutilmagan narsa (≠)
  • or = tanlov (?)
  • so = natija (→)
  • because = sabab (←)

So va because bitta voqeani qarama-qarshi tomondan aytib beradi. Sabab → natija: It was late, so we took a taxi. Natija ← sabab: We took a taxi because it was late.

Also, too va as well ham and ga oʻxshash ish qiladi: maʼlumot qoʻshadi. Lekin ular ikki clause ni bogʻlamaydi. Ular clause ning ichida turadi va har birining oʻz oʻrni bor.

Oʻzbek va ingliz tillari

Bu soʻzlarning oʻzbekcha juftlari bor: va (and), lekin / ammo / biroq (but), yoki (or), shuning uchun (so), chunki yoki -gani uchun (because). Farqlar kichik, lekin muhim. Oʻzbekchada ikki harakatni koʻpincha -ib bilan bogʻlaymiz («Plyajga borib, tushlik qildik»), inglizchada esa and. Oʻzbekcha ham bir soʻz bilan also, too, as well va hatto inkordagi either ning ishini bajaradi, inglizchada esa har birining oʻz oʻrni bor. Yozma oʻzbek tilida «Chunki …» bilan alohida gap boshlash odatiy; inglizcha yozuvda because qismini odatda oldingi gap bilan birga qoldiramiz.

OʻzbekchaInglizchaFarqi
plyajga borib, tushlik qildikwent to the beach and had lunch-ib → and
Kofeni yoqtiraman, lekin kechqurun ichmayman.I like coffee, but I don't drink it in the evening.lekin → but, oldidan vergul
Yomgʻir yogʻdi, shuning uchun uyda qoldik.It was raining, so we stayed at home.shuning uchun → so + natija
Poyezdlar qatnamagani uchun mashinada bordik.Because the trains weren't running, we drove.-gani uchun → because + sabab
Futbol ham oʻynayman.I also play football. / I play football too.ham otdan keyin; also feʼldan oldin, too oxirida
Men ham yoqtirmayman.I don't like it either.inkorda ham → either, too emas
goʻsht ham, baliq ham yemaymanI don't eat meat or fish.inkorda ikki narsa → or

Tuzilish

Beshta bogʻlovchi

BogʻlovchiMaʼnosiMisol
andqoʻshishI play the guitar and my sister plays the piano.
butqarama-qarshilikThe hotel was nice, but the food was terrible.
ortanlovDo you want tea or coffee?
sonatijaI was hungry, so I made a sandwich.
becausesababI made a sandwich because I was hungry.

Also, too, as well: oʻrni

SoʻzOʻrniMisol
alsoasosiy feʼldan oldinShe also plays the violin.
alsobe dan keyinHe's also a musician.
alsobirinchi yordamchi yoki modal feʼldan keyin (can, is, are…)I can also drive.
tooclause oxiridaShe plays the violin too.
as wellclause oxiridaShe plays the violin as well.

Too va as well ogʻzaki nutqda juda koʻp uchraydi; also ham ogʻzaki, ham yozma nutqda keng tarqalgan. Inkor gaplarda oxirida too emas, either ishlating: I don't like it either (A2-32 ga qarang).

Bu soʻzlar bilan vergul

QoidaMisol
but va so ikki clause ni bogʻlaganda odatda oldidan vergul qoʻyiladiIt's sunny, but it's cold. / I was tired, so I went to bed.
Ikki qisqa clause bilan and / or: vergul odatda shart emasI cooked and she washed up.
because oldidan odatda vergul qoʻyilmaydiI'm late because the bus didn't come.
Because qismi oldin kelsa → undan keyin vergulBecause it was raining, we stayed in.
Roʻyxatlar: narsalar orasida vergul, oxirgisidan oldin andI bought eggs, milk and bread.

Roʻyxatlarda baʼzi mualliflar (ayniqsa US inglizchasida) and oldidan ham vergul qoʻyadi: eggs, milk, and bread. Ikkala uslub ham toʻgʻri; bittasini tanlang va doim shuni ishlating.

Qoʻllanish

1And: qoʻshish

And ni oʻxshash fikr qoʻshish yoki roʻyxatdagi soʻzlarni bogʻlash uchun ishlating.

I'm a nurse and my husband is a teacher.
Men hamshiraman, erim esa oʻqituvchi.
oʻzbekchada koʻpincha «esa», inglizchada and
We went to the beach and had lunch by the sea.
Plyajga borib, dengiz boʻyida tushlik qildik.
-ib → and
I need eggs, butter and flour.
Menga tuxum, sariyogʻ va un kerak.
She's clever and very funny.
U aqlli va juda quvnoq.

2But: qarama-qarshilik

Ikkinchi fikr birinchisidan farq qilsa yoki undan keyin kutilmagan boʻlsa, but ishlating.

The flat is small, but it's very bright.
Kvartira kichkina, lekin juda yorugʻ.
flat (UK), apartment (US)
I like coffee, but I don't drink it in the evening.
Kofeni yoqtiraman, lekin kechqurun ichmayman.
He studied a lot, but he didn't pass the exam.
U koʻp oʻqidi, lekin imtihondan oʻtolmadi.
It's expensive but good.
Qimmat, lekin yaxshi.
ikkita sifat: vergul yoʻq

3Or: tanlov

Ikki yoki undan koʻp narsa orasidagi tanlov uchun or ishlating. Inkor gaplarda or siz qilmaydigan yoki sizda yoʻq narsalarni bogʻlaydi.

Do you want to stay in or go out?
Uyda qolasizmi yoki tashqariga chiqamizmi?
We can take the bus or walk.
Avtobusda borishimiz yoki piyoda yurishimiz mumkin.
I don't eat meat or fish.
Men goʻsht ham, baliq ham yemayman.
oʻzbekchada «ham … ham», inglizchada inkorda or
Is your birthday in May or June?
Tugʻilgan kuningiz maydami yoki iyundami?

4So: natija

So ni natijadan oldin qoʻying. Sabab avval keladi.

It was raining, so we stayed at home.
Yomgʻir yogʻayotgan edi, shuning uchun uyda qoldik.
shuning uchun → so
My phone battery was dead, so I used my friend's phone.
Telefonimning quvvati tugagan edi, shuning uchun doʻstimning telefonidan foydalandim.
The shop was closed, so we went to the market.
Doʻkon yopiq edi, shuning uchun bozorga bordik.
I'm on a diet, so no cake for me, thanks.
Men parhezdaman, shuning uchun menga tort kerak emas, rahmat.

5Because: sabab

Because ni sababdan oldin qoʻying. Suhbatda Why…? savoliga yolgʻiz Because… bilan javob berish mumkin.

I'm tired because I didn't sleep well.
Charchadim, chunki yaxshi uxlamadim.
oʻzbekchada «charchadim», inglizchada I'm tired
She left early because she had a headache.
U erta ketdi, chunki boshi ogʻriyotgan edi.
Because the trains weren't running, we drove to Leeds.
Poyezdlar qatnamagani uchun Lidsga mashinada bordik.
«-gani uchun» gap boshida → Because …, keyin vergul
"Why are you learning English?" "Because I want to work abroad."
«Nega ingliz tilini oʻrganyapsiz?» «Chunki chet elda ishlamoqchiman.»

6Also, too va as well

Maʼlumot qoʻshish uchun bu soʻzlarni ishlating. Also clause ning oʻrtasida turadi; too va as well oxirida.

I play tennis. I also play football.
Men tennis oʻynayman. Futbol ham oʻynayman.
«ham» otdan keyin; also feʼldan oldin
Sara is a doctor. She's also a mother of three.
Sara shifokor. U uch farzandning onasi ham.
be dan keyin also
I love this song. My dad loves it too.
Bu qoʻshiqni juda yaxshi koʻraman. Dadam ham uni yaxshi koʻradi.
too oxirida
We visited the castle, and we saw the old town as well.
Qalʼaga bordik, eski shaharni ham koʻrdik.

Keng tarqalgan xatolar

❌Because I was hungry, so I ate a sandwich.
✅Because I was hungry, I ate a sandwich.
because yoki so, ikkalasi birga emas. (Yoki: I was hungry, so I ate a sandwich.)
❌She plays also the piano.
✅She also plays the piano.
also asosiy feʼldan oldin keladi, feʼl va toʻldiruvchi orasida emas.
❌I don't like it too.
✅I don't like it either.
Inkor clause da oxirida either ishlating.
❌I'm tired because of I didn't sleep.
✅I'm tired because I didn't sleep.
because + clause. (Because of + ot B1-27 da.)
❌So it was late, we took a taxi.
✅It was late, so we took a taxi.
so natijadan oldin, ikki clause orasida keladi.
⚠️I also am a student.
✅I'm also a student.
Odatiy oʻrin: also be dan keyin.
⚠️She too plays the drums.
✅She plays the drums too.
Egadan keyingi too rasmiy va vergul talab qiladi (She, too, plays…); odatiy oʻrni oxiri.
⚠️I stayed at home. Because I was ill.
✅I stayed at home because I was ill.
Yozuvda because qismini shu gapda qoldiring. Suhbatda qisqa «Because I was ill.» javobi toʻgʻri.

Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar

1. «Men ham» inkor gapda → Me too, too. Oʻzbekchada «ham» ijobiy gapda ham, inkor gapda ham bir xil: «Men ham tushunmadim». Inglizchada inkor fikrga qoʻshilganda either yoki Me neither ishlatiladi.

⚠️"I didn't understand the question." "Me too."
✅"Me neither."
Norasmiy nutqda eshitiladi, lekin inkor fikrga qoʻshilish uchun standart shakl Me neither.
❌Aziz wasn't at the meeting, and Malika wasn't there too.
✅Aziz wasn't at the meeting, and Malika wasn't there either.

2. «Chunki» bilan yangi gap. Oʻzbek yozuvida «Uyda qoldim. Chunki kasal edim.» kabi alohida gap odatiy. Inglizcha yozuvda because qismi odatda oldingi gap bilan birga qoladi.

⚠️We didn't go to the park. Because it was very windy.
✅We didn't go to the park because it was very windy.
Suhbatda mumkin, lekin yozuvda toʻliqsiz gap hisoblanadi.

3. «Sababli» → because of + clause. Oʻzbekchada «sababli» ot bilan ham («yomgʻir sababli»), gap bilan ham («yomgʻir yogʻgani sababli») keladi. Inglizchada clause (ega + feʼl) oldidan faqat because; because of faqat ot bilan.

❌The flight was late because of the weather was bad.
✅The flight was late because the weather was bad.
yoki: because of the bad weather.

4. «Ham … ham» inkorda → and. Oʻzbekchada «Choy ham, kofe ham ichmayman» deymiz. Inglizcha inkor gapda ikki narsani odatda or bogʻlaydi.

⚠️My grandfather doesn't use a computer and a smartphone.
✅My grandfather doesn't use a computer or a smartphone.
Grammatika jihatidan toʻgʻri, lekin and ikkalasini birga ishlatmaydi degan maʼnoni berishi mumkin; ikkalasini ham ishlatmasa → or.

Adashtirmang

so va because — Bitta voqea, qarama-qarshi yoʻnalishda. So + natija; because + sabab. Oʻzbekchada ham xuddi shunday: «shuning uchun» va «chunki». Sabab va natijani bildirishning boshqa usullari B1-27 da.

It was cold, so I wore a coat.
Sovuq edi, shuning uchun palto kiydim.
sovuq → palto
I wore a coat because it was cold.
Palto kiydim, chunki sovuq edi.
palto ← sovuq

but va although — Ikkalasi ham qarama-qarshilikni koʻrsatadi, lekin although ning tuzilishi boshqacha. Bu darsda faqat but ishlatamiz; although B1-26 da.

It was late, but we went for a walk.
Kech boʻlgan edi, lekin sayrga chiqdik.

also, too va as well — Maʼno bir xil, oʻrni har xil. Oʻzbekchada uchalasi ham «ham».

Tom also likes jazz.
Tom jazzni ham yoqtiradi.
asosiy feʼldan oldin
Tom likes jazz too.
Tom jazzni ham yoqtiradi.
oxirida
Tom likes jazz as well.
Tom jazzni ham yoqtiradi.
oxirida

Imlo va talaffuz

  • and odatda kuchsiz: /ən/ yoki faqat /n/: fish and chips «fish 'n' chips» kabi eshitiladi. Oʻzbekcha «va» dagidek toʻliq aytish shart emas.
  • but tez nutqda kuchsiz /bət/; or kuchsiz /ə/ (UK), /ɚ/ (US): tea or coffee «tea-er-coffee» kabi eshitiladi.
  • because /bɪˈkɒz/ (UK), /bɪˈkɔːz/ yoki /bɪˈkʌz/ (US): urgʻu ikkinchi qismda, «be-COZ». Oʻzbekchada urgʻu odatda oxirgi boʻgʻinga tushgani uchun bu oson. Oxiridagi /z/ ni jarangli ayting, «bikos» emas. Juda norasmiy nutqda koʻpincha 'cause /kəz/ boʻladi; oddiy yozuvda because deb yozing.
  • too, to va two bir xil eshitilishi mumkin: /tuː/. Gap oxiridagi too urgʻuli: Me too. (To koʻpincha kuchsiz /tə/.)
  • or bilan tanlov savolida ovoz odatda birinchi variantda koʻtariladi, oxirgisida tushadi: Tea (yuqoriga) or coffee (pastga)?
  • either ikki xil aytiladi: /ˈaɪðə/ yoki /ˈiːðə/ (UK), /ˈiːðɚ/ (US). /ð/ uchun til uchini tishlar orasiga qoʻying, «z» demang.

Oltin qoida

and (+), but (≠), or (?), so (→ natija), because (← sabab). Also clause oʻrtasida; too / as well oxirida. Oʻzbekcha «ham» inkor gapda → either. Odatda but va so oldidan vergul qoʻying, because oldidan qoʻymang.

Mashqlar

A. Tuzilish

1–4-gaplarda qavs ichidagi maʼnoni koʻrsatadigan soʻzni ishlating: and, but, or, so, because.

  1. I like cats, I don't like dogs. (contrast)
  2. Would you like rice chips? You can choose one. (choice)
  3. It was late, we went home. (result)
  4. We went home it was late. (reason)
  5. She plays the violin, and she ___ plays the piano. …
  6. My brother likes football, and I like it ___. …

B. Maʼno

Toʻgʻri javobni tanlang.

  1. Toʻgʻri javobni tanlang: I didn't have breakfast, … I'm hungry now.
  2. Toʻgʻri javobni tanlang: I'm hungry now … I didn't have breakfast.
  3. Toʻgʻri javobni tanlang: We can eat at home … go to a restaurant.
  4. Toʻgʻri javobni tanlang: The test was hard, … I passed it.

C. Xatoni toping

Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni yozing yoki correct deb yozing.

  1. I'm tired because of I worked late.
  2. I don't eat meat too.
  3. Because it was cold so we stayed in.
  4. She speaks also French.
  5. I was tired, so I went to bed early.

D. Kontekstda

Xabarni toʻldiring. Quyidagi soʻzlardan foydalaning (bitta soʻzni bir necha marta ishlatish mumkin): and, because, but, or, so, too

A message to a friend
Hi Jo! Sorry, I can't come tonight 16 I have a cold. I stayed in bed all day, 17 I feel a bit better now. Do you want to meet on Saturday 18 Sunday? I'm free both days. My sister wants to come 19. She's on holiday this week, 20 she isn't working!

E. Sizning navbatingiz

Ingliz tilida yozing.

  1. Kuningiz haqida bitta gapni but bilan, bitta gapni so bilan yozing.
  2. Javob bering: Why are you learning English? Because ishlating.

F. Aralash takrorlash

Oldingi darslarni takrorlang.

  1. A1-28 Past Simple oʻzbekcha: notoʻgʻri feʼllar, did va didn't bilan savol va inkor
    Toʻldiring: I didn't (go) to work because I was ill.
  2. A1-15 Always, Usually, Never oʻzbekcha: ingliz tilida «qanchalik tez-tez» qanday aytiladi?
    always ni toʻgʻri joyga qoʻying: She is late.
  3. A1-26 Was va were oʻzbekcha: be feʼlining oʻtgan zamoni, I was born va ago
    Toʻgʻri javobni tanlang: The film … long, but it was great.
Javoblar

A. Tuzilish

  1. but
  2. or
  3. so
  4. because
  5. also
  6. too

B. Maʼno

  1. so
  2. because
  3. or
  4. but

C. Xatoni toping

  1. I'm tired because I worked late.
  2. I don't eat meat either.
  3. Because it was cold, we stayed in. / It was cold, so we stayed in.
  4. She also speaks French. / She speaks French too. / She speaks French as well.
  5. ✓ I was tired, so I went to bed early.

D. Kontekstda

  1. because
  2. but / and / so
  3. or
  4. too
  5. so / and

E. Sizning navbatingiz

  1. I was tired, but I went to the gym. It was cold, so I wore a hat.
  2. Because I want to travel and I need it for my job.

F. Aralash takrorlash

  1. go
  2. She is always late.
  3. was
Android ilovasiYo'l-yo'lakay o'rganing Google Play