And, but, or, so, because á ensku: tengiorð útskýrð á íslensku
And, But, Or, So, Because
Á þessari síðu
Markmið
Eftir þessa kennslustund geturðu tengt tvær hugmyndir í eina setningu með and, but, or, so og because, bætt við upplýsingum með also, too og as well á réttum stað og notað kommu rétt með þessum orðum.
Aðalatriðið
Stuttar setningar eru skýrar, en í alvöru tali tengjum við hugmyndir saman. Setningarhluti (clause) er orðahópur með frumlagi og sögn: it was late, we took a taxi. Tengiorð (conjunctions) tengja tvo setningarhluta í eina setningu, og hvert þeirra sýnir ólík tengsl. Hugsaðu þér þau sem fimm tákn:
- and = plús (+): ein hugmynd í viðbót
- but = andstæða eða eitthvað óvænt (≠)
- or = val (?)
- so = afleiðing (→)
- because = ástæða (←)
So og because segja sömu söguna í gagnstæðar áttir. Ástæða → afleiðing: It was late, so we took a taxi. Afleiðing ← ástæða: We took a taxi because it was late.
Also, too og as well gera svipað gagn og and: þau bæta við upplýsingum. En þau tengja ekki tvo setningarhluta. Þau standa inni í setningarhlutanum, og hvert þeirra á sinn stað.
Íslenska og enska
Góðu fréttirnar: íslensku tengiorðin virka að mestu eins: „og“ = and, „en“ = but, „eða“ = or, „svo“ / „þess vegna“ = so, „af því að“ / „vegna þess að“ = because. Hér er þetta eins. Líka í neitun: „ekki heldur“ er not … either, alveg eins og á ensku. En þrennt þarf að passa. „Líka“ stendur oftast á eftir sögninni („Hún spilar líka á píanó“), en enska also stendur á undan aðalsögninni (She also plays). Á eftir „þess vegna“ kemur sögnin á undan frumlaginu („þess vegna fórum við heim“), en á eftir so stendur frumlagið fyrst (so we went home). Og „af því að“ er bara because – ekki because of.
| Íslenska | Enska | Hvað er ólíkt? |
|---|---|---|
| Það var seint, svo við tókum leigubíl. | It was late, so we took a taxi. | „svo“ → so – hér er þetta eins |
| Það var seint, þess vegna tókum við leigubíl. | It was late, so we took a taxi. | á eftir „þess vegna“ sögnin á undan frumlaginu; á ensku frumlagið fyrst |
| Við tókum leigubíl af því að það var seint. | We took a taxi because it was late. | „af því að“ → because, ekki because of |
| Ég borða ekki kjöt eða fisk. | I don't eat meat or fish. | neitun + or – hér er þetta eins |
| Hún spilar líka á píanó. | She also plays the piano. / She plays the piano too. | „líka“ á eftir sögninni; also á undan aðalsögninni, too í lokin |
| „Ég líka!“ | "Me too!" | stutt svar: Me too |
| Mér finnst það ekki heldur gott. | I don't like it either. | „ekki heldur“ → either – hér er þetta eins |
| Ég keypti egg, mjólk og brauð. | I bought eggs, milk and bread. | upptalning – hér er þetta eins (UK) |
Í stuttu máli: tengiorðin fimm eru eins og á íslensku, en settu also á undan aðalsögninni, frumlagið fyrst á eftir so, og segðu because + setning, aldrei because of + setning.
Form
Tengiorðin fimm
| Tengiorð | Merking | Dæmi |
|---|---|---|
| and | viðbót | I play the guitar and my sister plays the piano. |
| but | andstæða | The hotel was nice, but the food was terrible. |
| or | val | Do you want tea or coffee? |
| so | afleiðing | I was hungry, so I made a sandwich. |
| because | ástæða | I made a sandwich because I was hungry. |
Also, too, as well – staður í setningunni
| Orð | Staður | Dæmi |
|---|---|---|
| also | á undan aðalsögninni | She also plays the violin. |
| also | á eftir be | He's also a musician. |
| also | á eftir fyrstu hjálparsögn eða háttarsögn (can, is, are…) | I can also drive. |
| too | í lok setningarhlutans | She plays the violin too. |
| as well | í lok setningarhlutans | She plays the violin as well. |
Too og as well eru mjög algeng í tali; also er algengt bæði í tali og texta. Í neitandi setningu notarðu either í lokin, ekki too: I don't like it either (sjá A2-32).
Komma með þessum orðum
| Regla | Dæmi |
|---|---|
| Venjulega komma á undan but og so þegar þau tengja tvo setningarhluta | It's sunny, but it's cold. / I was tired, so I went to bed. |
| and / or með tveimur stuttum setningarhlutum: oftast engin komma | I cooked and she washed up. |
| Venjulega engin komma á undan because | I'm late because the bus didn't come. |
| Because-setning fremst → komma á eftir henni | Because it was raining, we stayed in. |
| Upptalning: komma á milli orða, and á undan síðasta | I bought eggs, milk and bread. |
Í upptalningu setja sumir (sérstaklega í bandarískri ensku) líka kommu á undan and: eggs, milk, and bread. Hvort tveggja er rétt; veldu annað og notaðu það alltaf.
Notkun
1And – viðbót
Notaðu and til að bæta við svipaðri hugmynd eða tengja orð í upptalningu.
2But – andstæða
Notaðu but þegar seinni hugmyndin er ólík þeirri fyrri eða kemur á óvart. Á íslensku er það „en“.
3Or – val
Notaðu or um val á milli tveggja eða fleiri hluta. Í neitandi setningu tengir or það sem þú gerir ekki eða hefur ekki.
4So – afleiðing
Settu so á undan afleiðingunni. Ástæðan kemur fyrst. Á íslensku er það „svo“ eða „þess vegna“ – en á eftir so kemur frumlagið alltaf á undan sögninni.
5Because – ástæða
Settu because á undan ástæðunni. Í samtali geturðu líka svarað spurningunni Why…? bara með Because…. Á íslensku er það „af því að“ eða „vegna þess að“.
6Also, too og as well
Notaðu þessi orð til að bæta við upplýsingum. Also stendur inni í setningunni; too og as well standa í lokin. Íslenska „líka“ kemur venjulega á eftir sögninni („ég spila líka fótbolta“), en enska also á undan aðalsögninni.
Algengar villur
Gildrur fyrir íslenskumælandi
1. „Geturðu líka keypt mjólk?“, „Maður sér líka seli“ → buy also, see also. Á íslensku stendur „líka“ oftast á eftir sögninni: „Geturðu líka keypt mjólk?“, „Maður sér líka seli“. Á ensku stendur also á undan aðalsögninni (eða á eftir be og hjálparsögnum). Annars geturðu sett too eða as well í lokin.
2. „af því að“ → because of + setning. Í „af því að“ er orðið „af“, og það minnir á enska orðasambandið because of. En because of getur aðeins staðið á undan nafnorði (because of the snow). Á undan setningu með frumlagi og sögn notarðu bara because.
3. „þess vegna gistum við…“ → so stayed we. Á íslensku kemur sögnin á undan frumlaginu á eftir „þess vegna“: „Það var hálka á heiðinni, þess vegna gistum við á Blönduósi.“ Ef „þess vegna“ verður so á ensku fylgir sú orðaröð oft með. En á eftir so stendur frumlagið alltaf á undan sögninni: so we stayed.
Ekki rugla saman
so og because – sama sagan í gagnstæðar áttir. So + afleiðing; because + ástæða. Fleiri leiðir til að tjá ástæðu og afleiðingu lærirðu í B1-27.
but og although – bæði sýna andstæðu, en setning með although er byggð öðruvísi. Í þessari kennslustund notum við bara but; although er í B1-26.
also, too og as well – sama merking, ólíkur staður í setningunni.
Stafsetning og framburður
- and er venjulega veikt: /ən/ eða bara /n/ – fish and chips rennur saman í eina heild.
- but er veikt /bət/ í hröðu tali; or er veikt /ə/ (UK), /ɚ/ (US). Veika sérhljóðið /ə/ er ekki til í íslensku – segðu það stutt og slakt.
- because /bɪˈkɒz/ (UK), /bɪˈkɔːz/ eða /bɪˈkʌz/ (US) – áherslan er á seinna atkvæðinu: be-CAUSE. Íslenski vaninn, áhersla á fyrsta atkvæði, dregur hana á rangan stað. Í lokin er raddað /z/ – íslenskan hefur ekkert z-hljóð, svo láttu það suða. Í mjög óformlegu tali verður það oft 'cause /kəz/; í venjulegum texta skaltu skrifa because.
- too, to og two geta hljómað eins: /tuː/. Too í lok setningar ber áherslu: Me too. (To er oft veikt /tə/.)
- Í spurningu með vali hækkar röddin venjulega við fyrsta kostinn og lækkar við þann síðasta: Tea (upp) or coffee (niður)?
- Komma á ensku: settu kommu á undan but og so, en venjulega ekki á undan because.
Gullna reglan
and (+), but (≠), or (?), so (→ afleiðing), because (← ástæða). Also stendur inni í setningunni – á undan aðalsögninni, ekki á eftir henni eins og „líka“; too / as well standa í lokin. Á eftir so kemur frumlagið fyrst, og „af því að“ er because, ekki because of.
Æfingar
A. Form
Í setningum 1–4 notarðu orðið sem sýnir merkinguna í svigunum: and, but, or, so, because.
-
I like cats, I don't like dogs. (contrast)
-
Would you like rice chips? You can choose one. (choice)chips (UK); fries (US)
-
It was late, we went home. (result)
-
We went home it was late. (reason)
-
She plays the violin, and she ___ plays the piano. …
-
My brother likes football, and I like it ___. …
B. Merking
Veldu rétta svarið.
-
Veldu rétta svarið: I didn't have breakfast, … I'm hungry now.
-
Veldu rétta svarið: I'm hungry now … I didn't have breakfast.
-
Veldu rétta svarið: We can eat at home … go to a restaurant.
-
Veldu rétta svarið: The test was hard, … I passed it.
C. Finndu villuna
Í hverri setningu er ein villa eða setningin er rétt. Skrifaðu leiðréttu setninguna eða skrifaðu correct.
-
I'm tired because of I worked late.
-
I don't eat meat too.
-
Because it was cold so we stayed in.
-
She speaks also French.
-
I was tired, so I went to bed early.
D. Í samhengi
Fylltu í eyðurnar í skilaboðunum. Notaðu and, because, but, or, so eða too. Sama orðið má nota oftar en einu sinni.
Hi Jo! Sorry, I can't come tonight 16 I have a cold. I stayed in bed all day, 17 I feel a bit better now. Do you want to meet on Saturday 18 Sunday? I'm free both days. My sister wants to come 19. She's on holiday this week, 20 she isn't working!
E. Spreyttu þig
Skrifaðu á ensku um daginn þinn og ástæður.
-
Skrifaðu eina setningu um daginn þinn með but og eina með so.
-
Svaraðu: Why are you learning English? Notaðu because.
F. Blönduð upprifjun
Rifjaðu upp efni fyrri kennslustunda.
-
A1-28 Past Simple á ensku: óreglulegar sagnir, did og didn't – útskýringar og æfingar Fylltu í eyðuna: I didn't (go) to work because I was ill.
-
A1-15 Always, usually, never: hversu oft? Tíðniatviksorð á ensku Settu always á réttan stað: She is late.
-
A1-26 Was og were á ensku: þátíð sagnarinnar to be – útskýringar og æfingar Veldu rétta svarið: The film … long, but it was great.
Svör
A. Form
- but
- or
- so
- because
- also
- too
B. Merking
- so
- because
- or
- but
C. Finndu villuna
- I'm tired because I worked late.
- I don't eat meat either.
- Because it was cold, we stayed in. / It was cold, so we stayed in.
- She also speaks French. / She speaks French too. / She speaks French as well.
- ✓ I was tired, so I went to bed early.
D. Í samhengi
- because
- but / and / so
- or
- too
- so / and
E. Spreyttu þig
- I was tired, but I went to the gym. It was cold, so I wore a hat.
- Because I want to travel and I need it for my job.
F. Blönduð upprifjun
- go
- She is always late.
- was
