SlowingoMálfræði
A1 31 / 32

And, but, or, so, because á ensku: tengiorð útskýrð á íslensku

And, But, Or, So, Because

Á þessari síðu
  1. Markmið
  2. Aðalatriðið
  3. Íslenska og enska
  4. Form
  5. Notkun
  6. Algengar villur
  7. Gildrur fyrir íslenskumælandi
  8. Ekki rugla saman
  9. Stafsetning og framburður
  10. Gullna reglan
  11. Æfingar

Markmið

Eftir þessa kennslustund geturðu tengt tvær hugmyndir í eina setningu með and, but, or, so og because, bætt við upplýsingum með also, too og as well á réttum stað og notað kommu rétt með þessum orðum.

Aðalatriðið

Stuttar setningar eru skýrar, en í alvöru tali tengjum við hugmyndir saman. Setningarhluti (clause) er orðahópur með frumlagi og sögn: it was late, we took a taxi. Tengiorð (conjunctions) tengja tvo setningarhluta í eina setningu, og hvert þeirra sýnir ólík tengsl. Hugsaðu þér þau sem fimm tákn:

  • and = plús (+): ein hugmynd í viðbót
  • but = andstæða eða eitthvað óvænt (≠)
  • or = val (?)
  • so = afleiðing (→)
  • because = ástæða (←)

So og because segja sömu söguna í gagnstæðar áttir. Ástæða → afleiðing: It was late, so we took a taxi. Afleiðing ← ástæða: We took a taxi because it was late.

Also, too og as well gera svipað gagn og and: þau bæta við upplýsingum. En þau tengja ekki tvo setningarhluta. Þau standa inni í setningarhlutanum, og hvert þeirra á sinn stað.

Íslenska og enska

Góðu fréttirnar: íslensku tengiorðin virka að mestu eins: „og“ = and, „en“ = but, „eða“ = or, „svo“ / „þess vegna“ = so, „af því að“ / „vegna þess að“ = because. Hér er þetta eins. Líka í neitun: „ekki heldur“ er not … either, alveg eins og á ensku. En þrennt þarf að passa. „Líka“ stendur oftast á eftir sögninni („Hún spilar líka á píanó“), en enska also stendur á undan aðalsögninni (She also plays). Á eftir „þess vegna“ kemur sögnin á undan frumlaginu („þess vegna fórum við heim“), en á eftir so stendur frumlagið fyrst (so we went home). Og „af því að“ er bara because – ekki because of.

ÍslenskaEnskaHvað er ólíkt?
Það var seint, svo við tókum leigubíl.It was late, so we took a taxi.„svo“ → so – hér er þetta eins
Það var seint, þess vegna tókum við leigubíl.It was late, so we took a taxi.á eftir „þess vegna“ sögnin á undan frumlaginu; á ensku frumlagið fyrst
Við tókum leigubíl af því að það var seint.We took a taxi because it was late.„af því að“ → because, ekki because of
Ég borða ekki kjöt eða fisk.I don't eat meat or fish.neitun + or – hér er þetta eins
Hún spilar líka á píanó.She also plays the piano. / She plays the piano too.„líka“ á eftir sögninni; also á undan aðalsögninni, too í lokin
„Ég líka!“"Me too!"stutt svar: Me too
Mér finnst það ekki heldur gott.I don't like it either.„ekki heldur“ → either – hér er þetta eins
Ég keypti egg, mjólk og brauð.I bought eggs, milk and bread.upptalning – hér er þetta eins (UK)

Í stuttu máli: tengiorðin fimm eru eins og á íslensku, en settu also á undan aðalsögninni, frumlagið fyrst á eftir so, og segðu because + setning, aldrei because of + setning.

Form

Tengiorðin fimm

TengiorðMerkingDæmi
andviðbótI play the guitar and my sister plays the piano.
butandstæðaThe hotel was nice, but the food was terrible.
orvalDo you want tea or coffee?
soafleiðingI was hungry, so I made a sandwich.
becauseástæðaI made a sandwich because I was hungry.

Also, too, as well – staður í setningunni

OrðStaðurDæmi
alsoá undan aðalsögninniShe also plays the violin.
alsoá eftir beHe's also a musician.
alsoá eftir fyrstu hjálparsögn eða háttarsögn (can, is, are…)I can also drive.
tooí lok setningarhlutansShe plays the violin too.
as wellí lok setningarhlutansShe plays the violin as well.

Too og as well eru mjög algeng í tali; also er algengt bæði í tali og texta. Í neitandi setningu notarðu either í lokin, ekki too: I don't like it either (sjá A2-32).

Komma með þessum orðum

ReglaDæmi
Venjulega komma á undan but og so þegar þau tengja tvo setningarhlutaIt's sunny, but it's cold. / I was tired, so I went to bed.
and / or með tveimur stuttum setningarhlutum: oftast engin kommaI cooked and she washed up.
Venjulega engin komma á undan becauseI'm late because the bus didn't come.
Because-setning fremst → komma á eftir henniBecause it was raining, we stayed in.
Upptalning: komma á milli orða, and á undan síðastaI bought eggs, milk and bread.

Í upptalningu setja sumir (sérstaklega í bandarískri ensku) líka kommu á undan and: eggs, milk, and bread. Hvort tveggja er rétt; veldu annað og notaðu það alltaf.

Notkun

1And – viðbót

Notaðu and til að bæta við svipaðri hugmynd eða tengja orð í upptalningu.

I'm a nurse and my husband is a teacher.
Ég er hjúkrunarfræðingur og maðurinn minn er kennari.
We went to the beach and had lunch by the sea.
Við fórum á ströndina og borðuðum hádegismat við sjóinn.
I need eggs, butter and flour.
Mig vantar egg, smjör og hveiti.
upptalning: and á undan síðasta orðinu
She's clever and very funny.
Hún er klár og mjög fyndin.

2But – andstæða

Notaðu but þegar seinni hugmyndin er ólík þeirri fyrri eða kemur á óvart. Á íslensku er það „en“.

The flat is small, but it's very bright.
Íbúðin er lítil en mjög björt.
flat (UK); apartment (US)
I like coffee, but I don't drink it in the evening.
Mér finnst kaffi gott, en ég drekk það ekki á kvöldin.
He studied a lot, but he didn't pass the exam.
Hann lærði mikið en náði ekki prófinu.
„ná prófi“ → pass the exam
It's expensive but good.
Það er dýrt en gott.
tvö lýsingarorð: engin komma á ensku

3Or – val

Notaðu or um val á milli tveggja eða fleiri hluta. Í neitandi setningu tengir or það sem þú gerir ekki eða hefur ekki.

Do you want to stay in or go out?
Viltu vera heima eða fara út?
We can take the bus or walk.
Við getum tekið strætó eða gengið.
I don't eat meat or fish.
Ég borða hvorki kjöt né fisk.
„hvorki … né“ eða „ekki … eða“ → don't … or
Is your birthday in May or June?
Áttu afmæli í maí eða júní?
„eiga afmæli“ → your birthday is

4So – afleiðing

Settu so á undan afleiðingunni. Ástæðan kemur fyrst. Á íslensku er það „svo“ eða „þess vegna“ – en á eftir so kemur frumlagið alltaf á undan sögninni.

It was raining, so we stayed at home.
Það rigndi, svo við vorum heima.
„svo“ → so
My phone battery was dead, so I used my friend's phone.
Síminn minn var batteríslaus, þess vegna notaði ég síma vinar míns.
„þess vegna notaði ég“ → so I used, frumlagið fyrst
The shop was closed, so we went to the market.
Búðin var lokuð, svo við fórum á markaðinn.
I'm on a diet, so no cake for me, thanks.
Ég er í megrun, svo enga köku fyrir mig, takk.

5Because – ástæða

Settu because á undan ástæðunni. Í samtali geturðu líka svarað spurningunni Why…? bara með Because…. Á íslensku er það „af því að“ eða „vegna þess að“.

I'm tired because I didn't sleep well.
Ég er þreytt af því að ég svaf ekki vel.
„af því að“ → because
She left early because she had a headache.
Hún fór snemma af því að hún var með höfuðverk.
„vera með höfuðverk“ → have a headache
Because the trains weren't running, we drove to Leeds.
Af því að lestirnar gengu ekki keyrðum við til Leeds.
because-setning fremst → komma á eftir á ensku
"Why are you learning English?" "Because I want to work abroad."
„Af hverju ertu að læra ensku?“ „Af því að mig langar að vinna erlendis.“

6Also, too og as well

Notaðu þessi orð til að bæta við upplýsingum. Also stendur inni í setningunni; too og as well standa í lokin. Íslenska „líka“ kemur venjulega á eftir sögninni („ég spila líka fótbolta“), en enska also á undan aðalsögninni.

I play tennis. I also play football.
Ég spila tennis. Ég spila líka fótbolta.
„spila líka“ → also play
Sara is a doctor. She's also a mother of three.
Sara er læknir. Hún er líka þriggja barna móðir.
also á eftir be
I love this song. My dad loves it too.
Ég elska þetta lag. Pabbi elskar það líka.
too í lokin
We visited the castle, and we saw the old town as well.
Við skoðuðum kastalann og sáum líka gamla bæinn.
as well í lokin

Algengar villur

❌Because I was hungry, so I ate a sandwich.
✅Because I was hungry, I ate a sandwich.
Eitt tengiorð nægir: because eða so, ekki bæði.
❌She plays also the piano.
✅She also plays the piano.
also á undan aðalsögninni.
❌I don't like it too.
✅I don't like it either.
Í neitun: either.
❌I'm tired because of I didn't sleep.
✅I'm tired because I didn't sleep.
because of + nafnorð; because + setning.
❌So it was late, we took a taxi.
✅It was late, so we took a taxi.
so kemur á undan afleiðingunni.
⚠️I also am a student.
✅I'm also a student.
Með be stendur also á eftir sögninni.
⚠️She too plays the drums.
✅She plays the drums too.
too stendur venjulega í lokin; í miðjunni hljómar það mjög formlega.
⚠️I stayed at home. Because I was ill.
✅I stayed at home because I was ill.
Í texta á because-setning ekki að standa ein; í tali sem svar við Why? er hún í lagi.

Gildrur fyrir íslenskumælandi

1. „Geturðu líka keypt mjólk?“, „Maður sér líka seli“ → buy also, see also. Á íslensku stendur „líka“ oftast á eftir sögninni: „Geturðu líka keypt mjólk?“, „Maður sér líka seli“. Á ensku stendur also á undan aðalsögninni (eða á eftir be og hjálparsögnum). Annars geturðu sett too eða as well í lokin.

❌Can you buy also some milk and a loaf of rye bread on your way home from the swimming pool?
✅Can you also buy some milk and a loaf of rye bread on your way home from the swimming pool? eða Can you buy some milk and a loaf of rye bread on your way home from the swimming pool too?
also á eftir háttarsögninni, á undan aðalsögninni
❌On Snaefellsnes you can see the glacier from the road, and on the beach at Ytri Tunga you see also seals.
✅On Snaefellsnes you can see the glacier from the road, and on the beach at Ytri Tunga you also see seals. eða On Snaefellsnes you can see the glacier from the road, and on the beach at Ytri Tunga you see seals too.
also á undan aðalsögninni

2. „af því að“ → because of + setning. Í „af því að“ er orðið „af“, og það minnir á enska orðasambandið because of. En because of getur aðeins staðið á undan nafnorði (because of the snow). Á undan setningu með frumlagi og sögn notarðu bara because.

❌Because of the roads were icy all week, Grandpa didn't drive his old Land Rover to the shop in Vik.
✅Because the roads were icy all week, Grandpa didn't drive his old Land Rover to the shop in Vik. eða Because of the icy roads, Grandpa didn't drive his old Land Rover to the shop in Vik all week.
because + setning; because of + nafnorð

3. „þess vegna gistum við…“ → so stayed we. Á íslensku kemur sögnin á undan frumlaginu á eftir „þess vegna“: „Það var hálka á heiðinni, þess vegna gistum við á Blönduósi.“ Ef „þess vegna“ verður so á ensku fylgir sú orðaröð oft með. En á eftir so stendur frumlagið alltaf á undan sögninni: so we stayed.

❌There was ice on the road over Holtavorduheidi, so stayed we one more night in Blonduos.
✅There was ice on the road over Holtavorduheidi, so we stayed one more night in Blonduos.
á eftir so: frumlag + sögn
❌The swimming pool was closed for cleaning, so went we to the beach at Nautholsvik instead.
✅The swimming pool was closed for cleaning, so we went to the beach at Nautholsvik instead.
á eftir so: frumlag + sögn

Ekki rugla saman

so og because – sama sagan í gagnstæðar áttir. So + afleiðing; because + ástæða. Fleiri leiðir til að tjá ástæðu og afleiðingu lærirðu í B1-27.

It was cold, so I wore a coat.
Það var kalt, svo ég fór í úlpu.
kuldi → úlpa
I wore a coat because it was cold.
Ég fór í úlpu af því að það var kalt.
úlpa ← kuldi

but og although – bæði sýna andstæðu, en setning með although er byggð öðruvísi. Í þessari kennslustund notum við bara but; although er í B1-26.

It was late, but we went for a walk.
Það var orðið seint, en við fórum samt í göngutúr.

also, too og as well – sama merking, ólíkur staður í setningunni.

Tom also likes jazz.
Tom hefur líka gaman af djassi.
á undan aðalsögninni
Tom likes jazz too.
Tom hefur líka gaman af djassi.
í lokin
Tom likes jazz as well.
Tom hefur líka gaman af djassi.
í lokin

Stafsetning og framburður

  • and er venjulega veikt: /ən/ eða bara /n/ – fish and chips rennur saman í eina heild.
  • but er veikt /bət/ í hröðu tali; or er veikt /ə/ (UK), /ɚ/ (US). Veika sérhljóðið /ə/ er ekki til í íslensku – segðu það stutt og slakt.
  • because /bɪˈkɒz/ (UK), /bɪˈkɔːz/ eða /bɪˈkʌz/ (US) – áherslan er á seinna atkvæðinu: be-CAUSE. Íslenski vaninn, áhersla á fyrsta atkvæði, dregur hana á rangan stað. Í lokin er raddað /z/ – íslenskan hefur ekkert z-hljóð, svo láttu það suða. Í mjög óformlegu tali verður það oft 'cause /kəz/; í venjulegum texta skaltu skrifa because.
  • too, to og two geta hljómað eins: /tuː/. Too í lok setningar ber áherslu: Me too. (To er oft veikt /tə/.)
  • Í spurningu með vali hækkar röddin venjulega við fyrsta kostinn og lækkar við þann síðasta: Tea (upp) or coffee (niður)?
  • Komma á ensku: settu kommu á undan but og so, en venjulega ekki á undan because.

Gullna reglan

and (+), but (≠), or (?), so (→ afleiðing), because (← ástæða). Also stendur inni í setningunni – á undan aðalsögninni, ekki á eftir henni eins og „líka“; too / as well standa í lokin. Á eftir so kemur frumlagið fyrst, og „af því að“ er because, ekki because of.

Æfingar

A. Form

Í setningum 1–4 notarðu orðið sem sýnir merkinguna í svigunum: and, but, or, so, because.

  1. I like cats, I don't like dogs. (contrast)
  2. Would you like rice chips? You can choose one. (choice)
  3. It was late, we went home. (result)
  4. We went home it was late. (reason)
  5. She plays the violin, and she ___ plays the piano. …
  6. My brother likes football, and I like it ___. …

B. Merking

Veldu rétta svarið.

  1. Veldu rétta svarið: I didn't have breakfast, … I'm hungry now.
  2. Veldu rétta svarið: I'm hungry now … I didn't have breakfast.
  3. Veldu rétta svarið: We can eat at home … go to a restaurant.
  4. Veldu rétta svarið: The test was hard, … I passed it.

C. Finndu villuna

Í hverri setningu er ein villa eða setningin er rétt. Skrifaðu leiðréttu setninguna eða skrifaðu correct.

  1. I'm tired because of I worked late.
  2. I don't eat meat too.
  3. Because it was cold so we stayed in.
  4. She speaks also French.
  5. I was tired, so I went to bed early.

D. Í samhengi

Fylltu í eyðurnar í skilaboðunum. Notaðu and, because, but, or, so eða too. Sama orðið má nota oftar en einu sinni.

A message to a friend
Hi Jo! Sorry, I can't come tonight 16 I have a cold. I stayed in bed all day, 17 I feel a bit better now. Do you want to meet on Saturday 18 Sunday? I'm free both days. My sister wants to come 19. She's on holiday this week, 20 she isn't working!

E. Spreyttu þig

Skrifaðu á ensku um daginn þinn og ástæður.

  1. Skrifaðu eina setningu um daginn þinn með but og eina með so.
  2. Svaraðu: Why are you learning English? Notaðu because.

F. Blönduð upprifjun

Rifjaðu upp efni fyrri kennslustunda.

  1. A1-28 Past Simple á ensku: óreglulegar sagnir, did og didn't – útskýringar og æfingar
    Fylltu í eyðuna: I didn't (go) to work because I was ill.
  2. A1-15 Always, usually, never: hversu oft? Tíðniatviksorð á ensku
    Settu always á réttan stað: She is late.
  3. A1-26 Was og were á ensku: þátíð sagnarinnar to be – útskýringar og æfingar
    Veldu rétta svarið: The film … long, but it was great.
Svör

A. Form

  1. but
  2. or
  3. so
  4. because
  5. also
  6. too

B. Merking

  1. so
  2. because
  3. or
  4. but

C. Finndu villuna

  1. I'm tired because I worked late.
  2. I don't eat meat either.
  3. Because it was cold, we stayed in. / It was cold, so we stayed in.
  4. She also speaks French. / She speaks French too. / She speaks French as well.
  5. ✓ I was tired, so I went to bed early.

D. Í samhengi

  1. because
  2. but / and / so
  3. or
  4. too
  5. so / and

E. Spreyttu þig

  1. I was tired, but I went to the gym. It was cold, so I wore a hat.
  2. Because I want to travel and I need it for my job.

F. Blönduð upprifjun

  1. go
  2. She is always late.
  3. was
Android appLærðu á ferðinni Google Play