ინგლისური წინადადების აგებულება: სიტყვათა რიგი (word order) ქართულად
How an English Sentence Works
ამ გვერდზე
მიზანი
ამ გაკვეთილის შემდეგ ამოიცნობთ ინგლისურ სიტყვათა მთავარ სახეებს და დაალაგებთ მათ ჩვეულებრივი რიგით: ქვემდებარე + ზმნა + დამატება, ბოლოს კი – ადგილი და დრო.
მთავარი იდეა
ინგლისურ სიტყვებს ძალიან ცოტა დაბოლოება აქვს, რომელიც მათ როლს აჩვენებდა წინადადებაში. მაშ, საიდან ვიცით, ვინ რას აკეთებს? ადგილიდან. სიტყვის ადგილი გვეუბნება, რა როლი აქვს მას.
წარმოიდგინეთ ინგლისური წინადადება როგორც მატარებელი, რომლის ვაგონები ყოველთვის ერთი და იმავე რიგით დგას. პირველი ვაგონი ქვემდებარეა (ვინ ან რა ასრულებს მოქმედებას). მეორე – ზმნა (მოქმედება ან მდგომარეობა). შემდეგ მოდის დამატება (ვის ან რას ეხება მოქმედება), ბოლოს კი – ადგილი და დრო.
The dogs chase the cats და The cats chase the dogs ზუსტად ერთი და იგივე სიტყვებია, მაგრამ ამბავი სრულიად სხვაა, რადგან ვაგონებმა ადგილი გაცვალეს.
ამიტომ ინგლისურში სიტყვათა რიგი მკაცრია: ჩვეულებრივ თხრობით წინადადებას სჭირდება ქვემდებარე და ზმნა, სწორედ ამ რიგით. მაშინაც კი, როცა სინამდვილეში არავინ არაფერს „აკეთებს“ – It is raining – ინგლისური ქვემდებარის ვაგონში პატარა სიტყვას, it-ს, სვამს, რომ მატარებელი სრული იყოს.
ქართული და ინგლისური
ქართულში ვინ რას აკეთებს, ამას სიტყვის დაბოლოება (ბრუნვის ნიშანი) აჩვენებს, ამიტომ რიგი თითქმის თავისუფალია: „ბიჭები გოგოებს ეხმარებიან“ და „გოგოებს ბიჭები ეხმარებიან“ ერთსა და იმავეს ნიშნავს – ორივეში ეხმარებიან ბიჭები. ინგლისურ სიტყვებს ასეთი დაბოლოებები არ აქვს, ამიტომ ამ საქმეს რიგი აკეთებს: ზმნის წინ მდგომი სიტყვა ქვემდებარეა, ზმნის შემდეგ მდგომი – დამატება. ქართულში ზმნა ხშირად ბოლოს დგას („მე ყოველ დილით ყავას ვსვამ“), ინგლისურში კი ზმნა ქვემდებარეს მაშინვე მოსდევს: I drink coffee every morning.
მეორე: ქართულ წინადადებას ქვემდებარე ხშირად არ სჭირდება. ზმნა თავად გვიჩვენებს პირს („ბანკში მუშაობენ“), ამინდზე და დროზე კი ქვემდებარე საერთოდ არ გვაქვს („წვიმს“, „ათი საათია“). ინგლისურ თხრობით წინადადებას ქვემდებარე ყოველთვის სჭირდება – საჭიროების შემთხვევაში „ცარიელი“ it. მესამე: ქართულ ანბანში დიდი ასოები არ არის, ინგლისურში კი დიდი ასოთი იწერება წინადადების დასაწყისი, I, სახელები, კვირის დღეები, თვეები და ენები. ასევე: ქართულში არტიკლები არ არის (a, an, the ახალია), ხოლო ქართული თანდებულები (-ში, -ზე) სიტყვის ბოლოს ემატება, ინგლისური წინდებულები კი სიტყვის წინ დგას.
| ქართული | ინგლისური | რაშია განსხვავება? |
|---|---|---|
| ბიჭები გოგოებს ეხმარებიან. / გოგოებს ბიჭები ეხმარებიან. | The boys help the girls. | ქართულად როლს დაბოლოება („-ს“) აჩვენებს და რიგი თავისუფალია; ინგლისურში როლს მხოლოდ რიგი აჩვენებს |
| მე ყავას ვსვამ. | I drink coffee. | ქართულად ზმნა ხშირად ბოლოსაა; ინგლისურში – ქვემდებარის შემდეგ, დამატების წინ |
| წვიმს. / ათი საათია. | It is raining. / It's ten o'clock. | ქართულ წინადადებაში ქვემდებარე არ არის; ინგლისურში ქვემდებარეა it |
| ბანკში მუშაობენ. | They work in a bank. | ქართულად პირს ზმნა აჩვენებს; ინგლისურში ქვემდებარე აუცილებელია |
| მაგიდაზე / სახლში | on the table / in the house | ქართული თანდებული სიტყვის ბოლოშია; ინგლისური წინდებული – წინ |
| ორშაბათი, ინგლისური, თბილისი | Monday, English, Tbilisi | ქართულში დიდი ასოები არ არის; ინგლისურში ეს სიტყვები დიდი ასოთი იწერება |
| ეს შენი ჩანთაა? | Is this your bag? | აქ ერთნაირია: კითხვის ბოლოს ორივე ენაში კითხვის ნიშანია, თხრობის ბოლოს – წერტილი |
მოკლედ: ქართულად სიტყვებს ადგილს ადვილად ვუცვლით, რადგან დაბოლოებები გვეხმარება. ინგლისურში რიგი მყარია: ქვემდებარე + ზმნა + დამატება + ადგილი + დრო, და ქვემდებარე არასოდეს გამოტოვოთ – თუნდაც ის მხოლოდ it იყოს.
ფორმა
მეტყველების ნაწილები მოკლედ
| მეტყველების ნაწილი | რას აკეთებს? | მაგალითები |
|---|---|---|
| არსებითი სახელი (noun) | ადამიანი, ადგილი, საგანი ან იდეა | teacher, London, phone, music |
| ნაცვალსახელი (pronoun) | არსებითი სახელის ადგილს იკავებს | I, you, he, she, it, we, they |
| ზმნა (verb) | მოქმედება ან მდგომარეობა | eat, work, like, be |
| ზედსართავი სახელი (adjective) | არსებით სახელს აღწერს | big, red, happy, cold |
| ზმნიზედა (adverb) | ზმნას (როგორ, როდის, სად…) ან ზედსართავს აღწერს | slowly, here, today, very |
| წინდებული (preposition) | ადგილს, დროს ან კავშირს აჩვენებს; ქართულში მას ხშირად თანდებული შეესაბამება (-ში, -ზე, -თან) | in, on, at, with, from |
| არტიკლი (article) | არსებითი სახელის წინ დგას; ქართულში არ არსებობს | a, an, the |
ჩვეულებრივი რიგი
| ქვემდებარე | ზმნა | დამატება | ადგილი | დრო |
|---|---|---|---|---|
| I | drink | coffee | at home | every morning. |
| My brothers | play | football | in the park | on Sundays. |
| We | watch | films | — | at the weekend. |
| They | work | — | in a bank. | — |
- films (UK) / movies (US); at the weekend (UK) / on the weekend (US).
- ყველა წინადადებას დამატება არ აქვს: They work. We are tired.
- ბოლოში ადგილი დროის წინ დგას: at home every morning.
- დრო შეიძლება წინადადების სულ დასაწყისშიც დადგეს: Every morning I drink coffee at home.
თხრობით წინადადებას სჭირდება ქვემდებარე და ზმნა
| რა აკლია? | სრული წინადადება |
|---|---|
| Is raining. (ქვემდებარე აკლია) | It is raining. |
| My sister a teacher. (ზმნა აკლია) | My sister is a teacher. |
დიდი ასოები და სასვენი ნიშნები
| წესი | მაგალითი |
|---|---|
| წინადადების დასაწყისში დიდი ასო | The shops open at nine. |
| სიტყვა I ყოველთვის დიდი ასოთი იწერება | Today I feel great. |
| ადამიანების, ადგილების, კვირის დღეების, თვეების, ენებისა და ეროვნებების სახელები | Maria, Tokyo, Monday, July, English |
| წერტილი (.) თხრობითი წინადადების ბოლოს – ამერიკულ ინგლისურში period | We live in Leeds. |
| კითხვის ნიშანი (?) კითხვის ბოლოს | Where is the station? |
დამაკავშირებელი სიტყვები: and („და“) ამატებს, but („მაგრამ“) უპირისპირებს: tea and coffee, We are tired but happy. ამ ორ პატარა სიტყვას ბევრ გაკვეთილში შეხვდებით; საკუთარი გაკვეთილი მათ A1-29-ში აქვთ.
გამოყენება
1მეტყველების ნაწილების ამოცნობა
როცა ახალ სიტყვას ხვდებით, ჰკითხეთ საკუთარ თავს: ეს საგანია (არსებითი სახელი), მოქმედება (ზმნა) თუ აღწერა (ზედსართავი სახელი)? ეს დაგეხმარებათ, სიტყვა სწორ ადგილზე დასვათ.
2ქვემდებარე + ზმნა + დამატება
პირველი ქვემდებარე მოდის, მეორე – ზმნა, მესამე – დამატება. თუ რიგს შეცვლით, მნიშვნელობაც შეიცვლება.
3ადგილი და დრო
ადგილი და დრო ჩვეულებრივ წინადადების ბოლოს დგას, რიგით ადგილი + დრო. დრო შეიძლება სულ დასაწყისშიც დადგეს. ქართულად დროს ხშირად შუაში ვსვამთ („შაბათობით ქალაქში ვხვდებით“) – ინგლისურში ზმნასა და დამატებას შორის მას ადგილი არ აქვს.
4თხრობით წინადადებას სჭირდება ქვემდებარე და ზმნა
მოკლე წინადადებასაც ორივე ნაწილი აქვს. ამინდზე, დროსა და მანძილზე ნამდვილი ქვემდებარე არ არის, ამიტომ ინგლისური it-ს იყენებს. ამ „ცარიელ“ it-ს ფორმალურ ქვემდებარეს (dummy subject) უწოდებენ. ქართულად „წვიმს“, „ცხელა“, „ათი საათია“ ქვემდებარის გარეშე ითქმის – ინგლისურში კი it აუცილებელია. (ბრძანებით წინადადებებს, მაგალითად Sit down., ქვემდებარე არ აქვს: იხ. A1-18.)
5დიდი ასოები, წერტილი და კითხვის ნიშანი
ყოველი წინადადება დიდი ასოთი დაიწყეთ და წერტილით ან კითხვის ნიშნით დაასრულეთ. დიდი ასო გამოიყენეთ I-სა და სახელებისთვის.
ხშირი შეცდომები
მახეები ქართულად მოლაპარაკეებისთვის
1. „ნისლია“, „თითქმის შუაღამეა“ → წინადადება it-ის გარეშე. ქართულად ამბობთ „დილით ყაზბეგის გზაზე ნისლია“ ან „თითქმის შუაღამეა, ბავშვებს კი ჯერ არ სძინავთ“ და ქვემდებარე არავის აკლია. სიტყვასიტყვით თარგმნისას ინგლისური წინადადება ზმნით იწყება. ამინდზე, დროსა და მანძილზე ინგლისურს it სჭირდება.
2. „საავადმყოფოში მუშაობს“ → ადამიანი ქვემდებარის გარეშე. ქართული ზმნა თავად გვიჩვენებს, ვინ აკეთებს მოქმედებას, ამიტომ მეორე წინადადებაში „ის“ ან „ისინი“ ბუნებრივად იკარგება: „თამარი ჩემი ბიძაშვილია. ქუთაისში, საავადმყოფოში მუშაობს.“ ინგლისურ ზმნას ეს ინფორმაცია არ აქვს – ქვემდებარე უნდა დაწეროთ.
3. თავისუფალი რიგი → სხვა მნიშვნელობა. ქართულად „ჩვენს მეზობელს ჩემი ძმა ყოველ დილით ხვდება“ – დაბოლოებები გვეუბნება, რომ ხვდება ძმა. თუ ქართულ რიგს შეინარჩუნებთ, ინგლისურში გრამატიკულად სწორი, მაგრამ სულ სხვა წინადადება გამოვა: ზმნის წინ მდგომი სიტყვა ყოველთვის ქვემდებარეა.
4. ზმნიზედა და დრო შუაში. ქართულად შეგვიძლია ვთქვათ „ირაკლი ძალიან კარგად აკეთებს ხინკალს“ ან „გიორგი შაბათობით სტადიონზე ფეხბურთს თამაშობს“. ინგლისურში ზმნა და დამატება ერთად დგას – very well ბოლოს მიდის; ბოლოში კი ჯერ ადგილია, მერე დრო.
5. დიდი ასოები. ქართულ ანბანში დიდი ასოები არ არის, ამიტომ ინგლისურად წერისას ადვილად გვავიწყდება. დიდი ასოთი იწერება I, სახელები, ქალაქები, კვირის დღეები, თვეები, ენები და ეროვნებები.
არ აგერიოთ
ქვემდებარე თუ დამატება – ქვემდებარე მოქმედებას ასრულებს და ზმნის წინ დგას. დამატებას მოქმედება ეხება და ის ზმნის შემდეგ დგას. ქართულად ამას დაბოლოება აჩვენებს („ბიჭები“ / „ბიჭებს“), ინგლისურად – ადგილი. ზოგი ნაცვალსახელი დამატებად ფორმას იცვლის (I → me): იხ. A1-09.
ზედსართავი თუ ზმნიზედა – ზედსართავი სახელი არსებით სახელს აღწერს (a quick lunch), ზმნიზედა – ზმნას (eat quickly). იხ. A1-10 და A2-09.
it როგორც ნამდვილი ქვემდებარე თუ ფორმალური it – it შეიძლება ნამდვილ საგანს ნიშნავდეს, ან უბრალოდ „ცარიელი“ ქვემდებარე იყოს ამინდისა და დროისთვის.
მართლწერა და გამოთქმა
- დიდი ასოთი იწერება: I, წინადადების პირველი სიტყვა, ადამიანების, ქალაქებისა და ქვეყნების სახელები, კვირის დღეები, თვეები, ენები და ეროვნებები. წელიწადის დროები ჩვეულებრივ პატარა ასოთი იწერება: spring, winter. ქართულ ანბანში დიდი ასოები არ არის, ამიტომ ეს წესი სპეციალურად დაიმახსოვრეთ: არა „i“, „monday“, „english“, არამედ I, Monday, English.
- full stop (UK) = period (US). ორივე ნიშნავს წერტილს თხრობითი წინადადების ბოლოს.
- წერტილისა და კითხვის ნიშნის შემდეგ ერთი ჰარი დატოვეთ, მათ წინ კი – არცერთი: Where are you? და არა Where are you ?
- მეტყველებაში მნიშვნელოვანი სიტყვები (არსებითი სახელები, მთავარი ზმნები, ზედსართავები) მახვილიანია – უფრო გრძელი და ძლიერი. პატარა სიტყვები, როგორიცაა a, the, to და at, მოკლე და სუსტია. We drink coffee at home-ში ძლიერი სიტყვებია drink, coffee და home; at მოკლედ ჟღერს, დაახლოებით /ət/: ხმოვანი მოკლე და მოდუნებულია, პირი ოდნავ ღიაა. ქართულად ყველა ხმოვანს სრულად ვამბობთ და მახვილიც სუსტია, ამიტომ ინგლისური რიტმი – ძლიერი და სუსტი სიტყვების მონაცვლეობა – ვარჯიშს მოითხოვს.
ოქროს წესი
ჩვეულებრივი რიგი: ქვემდებარე, ზმნა, დამატება, შემდეგ ადგილი, შემდეგ დრო. თხრობით წინადადებას სჭირდება ქვემდებარე და ზმნა – თუ ნამდვილი ქვემდებარე არ არის (ამინდი, დრო, მანძილი), გამოიყენეთ it.
სავარჯიშოები
A. ფორმა
დაალაგეთ სიტყვები და იპოვეთ წინადადების ნაწილები.
-
დაალაგეთ სიტყვები სწორი თანმიმდევრობით: football / play / my brothers
-
დაალაგეთ სიტყვები სწორი თანმიმდევრობით: at home / every evening / I / dinner / cook
-
დაალაგეთ სიტყვები სწორი თანმიმდევრობით: like / we / your new jacket
-
დაალაგეთ სიტყვები სწორი თანმიმდევრობით: in the park / on Sundays / they / tennis / play
-
იპოვეთ ქვემდებარე: Our new neighbours have two dogs.
-
იპოვეთ დამატება: We check the homework every day.
B. მნიშვნელობა
აირჩიეთ სწორი პასუხი:
-
ვინ ასრულებს მოქმედებას წინადადებაში „The dogs chase the cats“? …
-
რომელი წინადადება ამბობს, რომ რეკავენ ლუსი და მია?
-
ნიშნავს თუ არა „it“ რაიმე ნამდვილ საგანს წინადადებაში „It is raining“? …
-
რომელი მეტყველების ნაწილია „happy“ შესიტყვებაში „a happy child“? …
-
რომელი მეტყველების ნაწილია „slowly“ წინადადებაში „We walk slowly“? …
-
რომელი სიტყვა იწერება ყოველთვის დიდი ასოთი? …
C. იპოვეთ შეცდომა
ყოველ წინადადებაში ერთი შეცდომაა, ან წინადადება სწორია. დაწერეთ გასწორებული წინადადება ან დაწერეთ correct.
-
Is very cold today.
-
I every day read the news.
-
My sister a teacher.
-
We meet every Saturday our friends.
-
We like pizza very much.
D. კონტექსტში
ტექსტში აირჩიეთ სწორი ვარიანტი ფრჩხილებიდან.
18 (I live / Live I) in a small house with my sister. She 19 (a teacher / is a teacher), and I am a nurse. We start work early on Mondays. 20 (Is / It is) cold in the morning, so we drink 21 (coffee hot / hot coffee). We meet our friends 22 (in town on Saturdays / on Saturdays in town). 23 (We love / Love) our weekends!
E. თქვენი ჯერი
დაწერეთ ინგლისურად თქვენ შესახებ.
-
დაწერეთ ორი წინადადება იმაზე, რას აკეთებთ. გამოიყენეთ ქვემდებარე + ზმნა + დამატება და დაამატეთ ადგილი და დრო.
-
დაწერეთ ერთი წინადადება დღევანდელ ამინდზე. დაიწყეთ სიტყვით It.
პასუხები
A. ფორმა
- My brothers play football.
- I cook dinner at home every evening. / Every evening I cook dinner at home. / Every evening, I cook dinner at home.
- We like your new jacket.
- They play tennis in the park on Sundays. / On Sundays they play tennis in the park. / On Sundays, they play tennis in the park.
- Our new neighbours
- the homework
B. მნიშვნელობა
- the dogs
- Lucy and Mia call their parents.
- no
- adjective
- adverb
- Monday
C. იპოვეთ შეცდომა
- It is very cold today. / It's very cold today.
- I read the news every day. / Every day I read the news. / Every day, I read the news.
- My sister is a teacher. / My sister's a teacher.
- We meet our friends every Saturday. / Every Saturday we meet our friends. / Every Saturday, we meet our friends.
- ✓ We like pizza very much.
D. კონტექსტში
- I live
- is a teacher
- It is
- hot coffee
- in town on Saturdays
- We love
E. თქვენი ჯერი
- I drink tea at home every morning. We play tennis in the park on Saturdays.
- It is sunny today.
