SlowingoSarufi
A2 18 / 38

Present Perfect: Just, Already, Yet kwa Kiswahili (Sasa Hivi, -sha-, Bado)

Present Perfect: Just, Already, Yet

Katika ukurasa huu
  1. Lengo
  2. Wazo Kuu
  3. Kiswahili na Kiingereza
  4. Muundo
  5. Matumizi
  6. Makosa ya Kawaida
  7. Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
  8. Usichanganye
  9. Tahajia na Matamshi
  10. Kanuni ya Dhahabu
  11. Mazoezi

Lengo

Baada ya somo hili, utaweza kuzungumzia matendo yaliyopita yenye umuhimu sasa (I've lost my keys), kutoa habari, na kutumia just, already na yet mahali sahihi katika sentensi.

Wazo Kuu

Fikiria orodha yako ya kazi za leo. Kazi nyingine zina alama ya vema (✓) pembeni, na nyingine hazina. Unapoiangalia orodha, huulizi lini ulifanya kila kazi. Unauliza: Nini kimekamilika sasa, na nini bado?

Hiyo ndiyo kazi ya Present Perfect katika somo hili. Inaangalia kitendo kilichopita kutoka sasa, kwa sababu matokeo yako hapa sasa: I've lost my keys (kwa hiyo siwezi kuingia). She's broken her arm (kwa hiyo hawezi kucheza tenisi).

Maneno matatu madogo yanaeleza alama za vema kwenye orodha. Just ni alama mpya kabisa: ilitokea muda mfupi uliopita (sasa hivi). Already ni alama iliyokuja mapema, au kabla ya sasa: I've already paid (nimeshalipa). Yet ni kazi isiyo na alama, lakini tunatarajia itakuwa nayo: I haven't called her yet (bado sijampigia). Orodha inahusu sasa, kwa hiyo kitenzi kinahusu sasa pia: have/has + past participle.

Kwetu sisi wazungumzaji wa Kiswahili, kuna msaada mkubwa: kiambishi -sha- (nimeshakula) ni karibu sawa kabisa na already, na bado + sija- (bado sijala) ni not … yet. Tahadhari: neno bado pia linamaanisha still, na hapo ndipo makosa mengi yanapotokea.

Kiswahili na Kiingereza

Kiswahili huonyesha maana hizi ndani ya kitenzi au kwa maneno ya ziada: -me- kwa matokeo ya sasa, sasa hivi / punde kwa just, -sha- kwa already, na bado + kitenzi hasi chenye -ja- kwa not … yet. Kiingereza kina maneno matatu yenye mahali maalum: just na already katikati (baada ya have/has), yet mwishoni. Na kama ilivyo katika A2-16, -me- na -sha- zinaweza kwenda na muda uliokwisha katika Kiswahili (nimeshamaliza jana), lakini Present Perfect haiwezi.

KiswahiliKiingerezaMaoni
Nimepoteza funguo zangu.I've lost my keys.-me-: matokeo sasa → Present Perfect
Nimeona ujumbe wako sasa hivi.I've just seen your message.sasa hivi → just, katikati
Nimeshakula.I've already eaten.-sha- → already
Bado sijaamua.I haven't decided yet.bado + sija- → haven't … yet, yet mwishoni
"Chakula kiko tayari?" "Bado.""Is dinner ready?" "Not yet."bado (jibu) → not yet, si still
Nilishakuambia.I already told you. (US) / I've already told you. (UK)-lisha- ↔ American English: Past Simple + already
Nimeshamaliza jana.I finished yesterday.muda uliokwisha → Past Simple, hata kama Kiswahili kina -sha-

Muundo

Present Perfect (marudio ya A2-16)

Kiimahave / haspast participle
I / you / we / theyhave ('ve)finished.
he / she / ithas ('s)finished.
hasihaven't / hasn'tfinished.
swaliHave you / Has she…finished?

Katika She's finished her homework, 's = has: past participle inayoonyesha kitendo, hapa pamoja na kitu (object), inakuambia hivyo. (Baadhi ya participles zinaweza pia kuwa vivumishi baada ya be: It's broken = it is — tazama A2-16.)

Just, already, yet: maana na mahali

NenoMaanaAina ya sentensiMahaliMfano
justmuda mfupi sana uliopita (sasa hivi)hasa chanyakati ya have/has na past participleI've just finished.
alreadykabla ya sasa; mapema kuliko tulivyotarajia (-sha-)chanya na maswalikati ya have/has na past participle, au mwishoniShe's already left. / She's left already.
yethadi sasa (na tunatarajia litatokea) — badohasi na maswalimwishoni mwa sentensiI haven't eaten yet. / Have you eaten yet?

Jibu fupi kwa yet: "Is it ready?" "Not yet." (Bado.)

Matumizi

1Kitendo Kilichopita Chenye Matokeo Sasa

Tumia Present Perfect kitendo kilichopita kikiwa na matokeo yenye umuhimu sasa. Hatusemi kilitokea lini; matokeo ndiyo jambo kuu.

I've lost my keys.
Nimepoteza funguo zangu.
siwezi kuingia sasa
Someone has taken my seat.
Mtu amechukua kiti changu.
kiti hakipo sasa
Look! It's stopped raining.
Angalia! Mvua imekatika.
it's = it has
She's broken her arm, so she can't play tennis.
Amevunjika mkono, kwa hiyo hawezi kucheza tenisi.
she: mwanamke; matokeo sasa
The price of coffee has gone up again.
Bei ya kahawa imepanda tena.

2Just = Sasa Hivi

Weka just kati ya have/has na past participle. Inaonyesha kitendo ni cha karibuni sana. Kiswahili mara nyingi husema sasa hivi au punde mwishoni; Kiingereza huweka just katikati.

I've just seen your message.
Nimeona ujumbe wako sasa hivi.
sasa hivi (mwishoni) → just (katikati)
The film has just started. Sit down!
Filamu imeanza sasa hivi. Kaa chini!
"Where's Anna?" "She's just gone out."
"Anna yuko wapi?" "Ametoka sasa hivi."
We've just moved into a new flat.
Ndiyo kwanza tumehamia nyumba mpya.
ndiyo kwanza = just; flat (UK); apartment (US)
Have you just woken up?
Ndiyo kwanza umeamka?

3Already = Kabla ya Sasa, au Mapema Kuliko Tulivyotarajia

Already kwa kawaida huja kati ya have/has na past participle. Katika mazungumzo inaweza pia kwenda mwishoni. Katika swali, mara nyingi inaonyesha mshangao: mapema hivyo? Kiswahili kina -sha- kwa maana hii.

"Do you want some lunch?" "No, thanks. I've already eaten."
"Unataka chakula cha mchana?" "Hapana, asante. Nimeshakula."
nimesha- → I've already
I've already told you twice!
Nimeshakuambia mara mbili!
It's only ten o'clock, and she's already finished her homework.
Ni saa nne tu, na ameshamaliza kazi yake ya nyumbani.
ten o'clock = saa nne
Have you already paid? That was quick!
Umeshalipa? Haraka hivyo!
swali + already = mshangao
They've sold all the tickets already.
Wameshauza tiketi zote.
already mwishoni: mazungumzo

4Yet = Hadi Sasa, Lakini Tunatarajia

Tumia yet katika sentensi hasi na maswali. Kwa kawaida huja mwishoni mwa sentensi, baada ya kitu (object). Sentensi hasi yenye yet inamaanisha "si sasa, lakini pengine baadaye" — kama bado sija-.

I haven't decided yet.
Bado sijaamua.
bado + sija- → haven't … yet
Has the parcel arrived yet?
Kifurushi kimeshafika?
swali + yet: Kiswahili mara nyingi hutumia -sha-
"Is dinner ready?" "Not yet."
"Chakula cha jioni kiko tayari?" "Bado."
jibu "bado" → Not yet
We haven't met our new neighbours yet.
Bado hatujakutana na majirani zetu wapya.
neighbours (UK) / neighbors (US)
Have you finished your homework yet?
Umeshamaliza kazi yako ya nyumbani?
yet mwishoni, baada ya kitu

5Kutoa Habari

Mara nyingi tunatoa habari mpya kwa Present Perfect, kwa sababu habari ni mpya na muhimu sasa. Tunapoongeza maelezo (lini, wapi, vipi), kwa kawaida tunahamia Past Simple — tazama A2-19.

Guess what! I've found a new job.
Unajua nini? Nimepata kazi mpya!
habari mpya
Have you heard? Maria has had her baby!
Umesikia? Maria amejifungua!
Our team has won the cup!
Timu yetu imeshinda kombe!
I've found a new job. They called me this morning.
Nimepata kazi mpya. Walinipigia simu leo asubuhi.
habari, kisha maelezo kwa Past Simple (-li-)

6American English: Past Simple Pamoja na Just, Already na Yet

Katika American English, Past Simple ni ya kawaida sana pamoja na just, already na yet. Maumbo yote mawili ni sahihi. British English kwa kawaida hupendelea Present Perfect. Katika kozi hii tunafanya mazoezi ya Present Perfect.

I've just eaten.
Nimekula sasa hivi.
UK na US
I just ate.
Nimekula sasa hivi.
ya kawaida sana katika US English
Did you finish your homework yet?
Umeshamaliza kazi yako ya nyumbani?
ya kawaida katika US English; UK: Have you finished your homework yet?
I already told you.
Nilishakuambia.
ya kawaida katika US English; UK: I've already told you.

Makosa ya Kawaida

❌I've finished just.
✅I've just finished.
just huja kati ya have/has na past participle.
❌I've yet called her.
✅I haven't called her yet.
yet huja mwishoni, katika sentensi hasi na maswali.
❌Have you finished yet your homework?
✅Have you finished your homework yet?
yet huja baada ya kitu (object).
❌Have you finished already your homework?
✅Have you already finished your homework? au Have you finished your homework already?
already haiji kati ya kitenzi na kitu chake.
❌She has already went home.
✅She has already gone home.
Baada ya have/has, tumia past participle (go – went – gone).
❌I've just seen him yesterday.
✅I saw him yesterday.
Muda uliokwisha kama yesterday unahitaji Past Simple. Tazama A2-19.
⚠️I haven't already finished.
✅I haven't finished yet.
Kwa "si hadi sasa", tumia not … yet. Haven't already hutumika tu katika misemo maalum (if you haven't already done it).

Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili

1. Bado → "still" au "until now". Bado inamaanisha yet na pia still. Kwa hiyo jibu fupi Bado. hutafsiriwa mara nyingi kama Still., na Hajafika mpaka sasa kama He hasn't come until now. Sentensi ya pili ina sarufi sahihi, na ni ya kawaida katika Kiingereza cha Kenya na Tanzania, lakini kimataifa until now inaweza kumaanisha kwamba amefika sasa hivi tu. Kwa "bado haijatokea", tumia not yet au yet mwishoni.

⚠️"Has the bus come?" "Still."
✅"Has the bus come?" "Not yet."
Jibu "bado" → Not yet; Still peke yake halina maana hapa.
⚠️My exam results haven't come out until now.
✅My exam results haven't come out yet.
bado → yet; until now inaweza kueleweka kama "zimetoka sasa hivi tu".

2. -sha- pamoja na muda uliokwisha. Katika Kiswahili tunasema Nimeshamaliza jana au Ameshaondoka asubuhi, kwa -sha- pamoja na muda uliokwisha. Ukitafsiri -sha- kama have already, unapata kosa. Muda uliokwisha unahitaji Past Simple.

❌I have already finished the report last night.
✅I finished the report last night. au I've already finished the report.
last night = muda uliokwisha → finished.
❌They have just left at eight o'clock.
✅They left at eight o'clock. au They've just left.
saa mbili = muda maalum → Past Simple.

3. Nimefika → "I have reached". Kufika mara nyingi hutafsiriwa kama reach bila kitu (object) baada yake. I have reached kwa maana ya "nimefika" ni ya kawaida sana katika Kiingereza cha Kenya na Tanzania, lakini si ya kawaida kimataifa: reach kwa kawaida huhitaji mahali (I've reached the hotel). Kwa "nimefika", tumia arrive au get here / get there.

⚠️(SMS kwa mama yako.) I have just reached.
✅I've just arrived. au I've just got here.
reach bila mahali: wa Afrika Mashariki; kimataifa: arrive / get here.
⚠️Has Baraka reached?
✅Has Baraka arrived yet? au Is Baraka here yet?
Amefika? → arrived / here.

Usichanganye

yet na already katika maswali — Yet ni swali la kawaida: unatarajia litatokea. Already inaonyesha mshangao: limetokea mapema kuliko ulivyotarajia. Kiswahili kinaweza kusema Umeshamaliza? kwa yote mawili; sauti na maneno kama tayari au haraka hivyo yanaonyesha mshangao.

Have you finished yet?
Umeshamaliza?
swali la kawaida: nauliza tu
Have you finished already?
Umeshamaliza tayari? Haraka hivyo!
mshangao: hiyo ilikuwa haraka!

just = sasa hivi na just = tu — Pamoja na Present Perfect, just kwa kawaida inamaanisha "sasa hivi". Katika sentensi nyingine inaweza kumaanisha "tu".

I've just had a sandwich.
Nimekula sandwichi sasa hivi.
muda mfupi uliopita
I just want a sandwich, nothing else.
Nataka sandwichi tu, si kingine.
tu

yet na still — Still (jambo linaendelea: I still haven't finished) na any more / no longer yanafundishwa katika B1-33. Uchaguzi kati ya Present Perfect na Past Simple uko katika A2-19.

Tahajia na Matamshi

  • Katika mazungumzo, have na has hufupishwa na ni rahisi kutozisikia: I've just seen it /aɪv dʒʌst siːn ɪt/, She's already left /ʃiːz ɔːlˈredi left/. Sikiliza na tamka sauti ndogo /v/ au /z/.
  • already ni neno moja, na msisitizo uko kwenye silabi ya pili: /ɔːlˈredi/ — "orl-RED-ee". Usiichanganye na all ready (maneno mawili = tayari kabisa: We're all ready to go).
  • just /dʒʌst/ ina irabu /ʌ/, si a wala u ya Kiswahili, na huishia na st bila irabu: si "jasti". Kwa kawaida husisitizwa katika I've just…: sauti inapanda kidogo kwenye just.
  • yet /jet/ huanza kama yes, na y ni sauti ile ile ya y katika yai. Mwishoni mwa swali la yes/no, sauti kwa kawaida hupanda: Have you finished yet?
  • left, finished, stopped ni silabi moja au mbili tu: usiongeze irabu mwishoni ("lefti", "finishedi").

Kanuni ya Dhahabu

Kitendo kilichopita kikiwa na umuhimu sasa, tumia have/has + past participle. Weka just (sasa hivi) na already (-sha-) kati ya have/has na past participle (already inaweza pia kwenda mwishoni). Weka yet (bado) mwishoni mwa sentensi hasi na maswali. Na kumbuka: jibu Bado. = Not yet.

Mazoezi

A. Muundo

Tumia Present Perfect (umbo la British English) katika zoezi hili. Past Simple ya American English (I just ate) pia ni sahihi — tazama Matumizi 6.

  1. I can't find my wallet. I (lose) it.
  2. Weka just mahali sahihi: She has called me.
  3. Weka yet mahali sahihi: They haven't replied to my email.
  4. Weka already mahali sahihi: I've paid for the tickets.
  5. "Is Tom here?" "No, he (just / leave)."
  6. the film (start) yet?

B. Maana

Chagua jibu linalolingana na maana.

  1. Chagua jibu sahihi: "Do you want to see this film?" "No, I've … seen it."
  2. Chagua jibu sahihi: I haven't had breakfast ….
  3. Swali lipi linaonyesha mshangao?
  4. Una njaa sana. Sema kwa nini:

C. Tafuta Kosa

Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct. Tumia Present Perfect katika masahihisho yako.

  1. I've finished just my work.
  2. Have you yet called your mum?
  3. She has already went to bed.
  4. We haven't booked the hotel yet.

D. Katika Muktadha

Tumia Present Perfect katika kila nafasi ya kitenzi.

Moving day
Mia: Hi Leo! We 15 (just / arrive) at the new flat!
Leo: Great! Have you unpacked 16?
Mia: No, not yet. But Sam 17 (already / build) the bed!
Leo: Wow! 18 the internet (start) working yet?
Mia: No, it 19 (not / start) yet. I'm using my phone.

E. Zamu Yako

Andika kwa Kiingereza kuhusu siku yako.

  1. Andika mambo mawili ambayo umeshafanya leo na jambo moja ambalo bado hujalifanya.
  2. Andika habari njema fupi kwa rafiki. Tumia Present Perfect na just.

F. Marudio Mchanganyiko

Rudia masomo yaliyotangulia.

  1. A2-16 Present Perfect kwa Kiswahili: Have You Ever…? (Umewahi…?)
    "Where's Dad?" "He's ___ … to the shop. He'll be back in ten minutes."
  2. A2-16 Present Perfect kwa Kiswahili: Have You Ever…? (Umewahi…?)
    you ever (eat) Korean food?
  3. A1-28 Past Simple (Irregular Verbs) kwa Kiswahili: Did, Didn't na Vitenzi 40
    Andika Past Simple na past participle ya: write
Majibu

A. Muundo

  1. 've lost / have lost
  2. She has just called me. / She's just called me.
  3. They haven't replied to my email yet.
  4. I've already paid for the tickets. / I've paid for the tickets already.
  5. 's just left / has just left
  6. Has … started

B. Maana

  1. already
  2. yet
  3. Have you finished already?
  4. I haven't eaten yet.

C. Tafuta Kosa

  1. I've just finished my work. / I have just finished my work.
  2. Have you called your mum yet?
  3. She has already gone to bed. / She's already gone to bed. / She has gone to bed already.
  4. ✓ We haven't booked the hotel yet.

D. Katika Muktadha

  1. 've just arrived / have just arrived
  2. yet / already
  3. has already built / 's already built
  4. Has … started
  5. hasn't started / has not started

E. Zamu Yako

  1. I've already had breakfast. I've already answered my emails. I haven't been to the gym yet.
  2. Guess what! I've just passed my driving test!

F. Marudio Mchanganyiko

  1. gone
  2. Have … eaten
  3. wrote … written
Programu ya AndroidJifunze Ukiwa Safarini Google Play