Still, Yet, Already, Even, Only kwa Kiswahili: Mahali pa Adverb katika Sentensi
Still, Yet, Even, Only, Also: Adverb Position
Katika ukurasa huu
Lengo
Baada ya somo hili, utaweza kuweka adverb fupi kama still, already, also, even, only na no longer katikati ya sentensi, kuchagua kati ya still, yet na already, kusema kwamba jambo limekoma (not… any more, no longer), na kutumia even na only kuonyesha neno unalolikusudia.
Wazo Kuu
Adverb nyingi fupi za Kiingereza hupenda kukaa mahali pamoja maalum: kiti cha katikati cha sentensi. Tayari unakijua kiti hiki kutoka kwa always, usually, never (A1-15). Ni:
- kabla ya kitenzi kikuu: She still lives with her parents.
- baada ya be: She's still at work.
- baada ya kitenzi kisaidizi cha kwanza au modal: I've already eaten. You can also pay by card.
Jambo moja halitokei kamwe: adverb haikai kati ya kitenzi na mtendwa wake (object): sema She also plays the piano, si She plays also the piano.
Maneno machache hupendelea viti vingine. Yet, too, as well na any more kwa kawaida hukaa mwishoni. Na even na only ni maalum: hufanya kazi kama kidole kinachoelekeza. Ukiyahamisha, unaelekeza neno tofauti — na maana inabadilika: Only I saw her (hakuna mwingine aliyemwona) dhidi ya I saw only her (sikumwona mtu mwingine).
Kwa Kiswahili, maneno haya yanafanya kazi tofauti kidogo. Bado hufanya kazi ya still na yet; tena katika hasi hufanya kazi ya any more, lakini pia inamaanisha again; na tu hukaa baada ya neno inalolielekeza (Maria tu), wakati only ya Kiingereza kwa kawaida hukaa kabla yake.
Kiswahili na Kiingereza
Kiswahili kina maneno yanayolingana na mengi ya haya, lakini si moja kwa moja. Neno moja la Kiswahili mara nyingi linagawanyika kuwa maneno mawili ya Kiingereza, kulingana na kama sentensi ni chanya au hasi.
| Kiswahili | Maana | Kiingereza |
|---|---|---|
| Bado anaandika barua kwa mkono. | hali inaendelea (chanya) | She still writes letters by hand. |
| Kifurushi kimefika bado? / Bado hakijafika. | tunatarajia, hakijatokea | Has the parcel arrived yet? / It hasn't arrived yet. |
| Tayari tumechelewa. / Tumeshachelewa. | mapema kuliko ilivyotarajiwa | We're already late. |
| Hatuishi Madrid tena. | hali imekoma | We don't live in Madrid any more. |
| Hata bibi yangu ana simu janja. | jambo la kushangaza | Even my grandmother has a smartphone. |
| Maria tu ndiye anakunywa chai. | hakuna mwingine | Only Maria drinks tea. |
| Nimemwalika dada yako pia. / Pia nimemwalika… | kuongeza | I've also invited your sister. / … your sister too. |
Mambo matatu ya kuzingatia. Kwanza, bado katika sentensi chanya ni still, na katika maswali na hasi ya "bado haijatokea" mara nyingi ni yet (au still + hasi kwa kuonyesha subira imekwisha). Pili, tena katika hasi = any more, lakini tena katika chanya = again: Kiingereza kinatofautisha. Tatu, Kiswahili kinaruhusu pia na bado sehemu nyingi za sentensi; Kiingereza ni kikali zaidi: kiti cha katikati, au mwishoni.
Muundo
Kiti cha katikati
| Kitenzi katika sentensi | Mahali | Mfano |
|---|---|---|
| kitenzi kikuu kimoja | kabla yake | She still works here. / I also play tennis. |
| be (kitenzi kikuu) | baada yake | He's already at the airport. / It's no longer open. |
| kitenzi kisaidizi / modal + kitenzi kikuu | baada ya kitenzi kisaidizi cha kwanza | I have already paid. / We can even stay longer. |
| kitenzi kisaidizi hasi + still | still kabla yake | I still haven't finished. |
Mwishoni
| Neno | Mfano |
|---|---|
| yet (hasi, maswali) | Have you finished yet? / I haven't finished yet. |
| any more / any longer (hasi) | She doesn't live here any more. |
| too / as well | I play tennis too. / I play tennis as well. |
| already (inawezekana pia mwishoni) | Are you leaving already? |
Still, yet, already: maana
| Neno | Maana | Aina ya sentensi ya kawaida |
|---|---|---|
| still | hali inaendelea — labda kwa muda mrefu kuliko ilivyotarajiwa (bado) | chanya, swali; kabla ya kitenzi kisaidizi hasi kwa mshangao au kukosa subira |
| yet | jambo tunalolitarajia halijatokea mpaka sasa (bado… -ja-) | hasi, swali |
| already | jambo limetokea mapema kuliko ilivyotarajiwa (tayari, -sha-) | chanya (maswali: mshangao) |
| not… any more / any longer | hali imekoma (… tena) | hasi |
| no longer | hali imekoma (rasmi zaidi) | kitenzi chanya |
Any more mara nyingi huandikwa anymore, hasa katika Kiingereza cha Marekani.
Matumizi
1Kanuni ya kiti cha katikati
Adverb fupi kama still, already, also, even, just, only na no longer huenda kabla ya kitenzi kikuu, baada ya be, au baada ya kitenzi kisaidizi cha kwanza. Haziendi kati ya kitenzi na mtendwa wake. Adverb za mara ngapi (A1-15) hutumia kiti hicho hicho — pamoja na rarely na mwenzake rasmi zaidi seldom.
2still, yet na already
Still = jambo linaendelea. Yet = tunatarajia jambo, lakini halijatokea mpaka sasa; kwa kawaida huenda mwishoni mwa sentensi hasi na maswali (Kiingereza rasmi kinaweza pia kusema I haven't yet decided). Already = mapema kuliko ilivyotarajiwa. Still kabla ya kitenzi kisaidizi hasi huonyesha mshangao au kukosa subira. Kiswahili kina bado kwa still na yet, kwa hiyo angalia aina ya sentensi. Tazama A2-17 kwa already na yet pamoja na Present Perfect.
3not… any more, not… any longer, no longer
Haya yanasema kwamba hali imekoma. Kwa Kiswahili mara nyingi ni hasi + tena: hatuishi huko tena. Not… any more na not… any longer huenda mwishoni mwa sentensi hasi. No longer ni rasmi zaidi; huenda kwenye kiti cha katikati, na kitenzi ni chanya.
4even — jambo la kushangaza
Even (hata) huonyesha kwamba jambo linashangaza au ni zaidi ya ilivyotarajiwa. Kwenye kiti cha katikati, kwa kawaida inalenga kitenzi au kinachofuata; kabla ya kiima au neno jingine, inaelekeza neno hilo. Not even / didn't even = hata jambo hili dogo, ulilolitarajia, halikutokea (hata… hakusema).
5only — kuhamisha kidole
Only (tu) huelekeza neno inalolilenga, na maana hubadilika kulingana na mahali ilipo. Kumbuka tofauti: tu hukaa baada ya neno lake, only kwa kawaida hukaa kabla yake. Katika maandishi, weka only kabla ya neno unalolikusudia. Katika mazungumzo, only kwa kawaida hukaa kwenye kiti cha katikati, na msisitizo wa sauti huonyesha lengo.
6also, too, as well
Also (pia) huenda kwenye kiti cha katikati. Too na as well huenda mwishoni mwa kishazi na ni za kawaida zaidi katika mazungumzo. Tazama A1-29.
Makosa ya Kawaida
Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
1. Bado → "yet" katika sentensi chanya. Kwa sababu bado = still na yet, wengi hutumia yet pale Kiingereza kinapohitaji still: hali inayoendelea, katika sentensi chanya.
2. Mpaka sasa → "until now" badala ya still / yet. Fundi hajafika mpaka sasa ni Kiswahili cha kawaida. Until now ni sarufi sahihi, na ni ya kawaida katika Kiingereza cha Kenya na Tanzania, lakini katika Kiingereza cha kimataifa inasikika kama "mpaka sasa, lakini sasa hali imebadilika". Kwa "bado hajafika", tumia still au yet.
3. Tena → "again" badala ya any more. Siendi huko tena = sasa nimeacha kwenda huko. Ukitafsiri tena kama again, maana inakuwa "sitaenda huko mara nyingine", na mara nyingi haieleweki kama tabia iliyokoma. Kwa hali iliyokoma, tumia not… any more / any longer au no longer. Hii ni ya kawaida katika Kiingereza cha Afrika Mashariki.
4. Pia baada ya kitenzi → "sells also". Kiswahili kinaruhusu pia karibu popote: anauza pia mboga. Kiingereza hakiruhusu also kati ya kitenzi na mtendwa wake: weka also kabla ya kitenzi, au too / as well mwishoni.
5. Hata mimi → "Even me". Hata mimi katika Kiswahili mara nyingi maana yake "mimi pia". Katika Kiingereza cha Kenya na Tanzania "Even me, I…" husikika mara nyingi, lakini katika Kiingereza sanifu even huonyesha mshangao tu. Kwa kukubaliana, tumia Me too, So am I au I am too.
Usichanganye
still na yet — Zote mbili zinahusu "mpaka sasa", na zote mbili zinaweza kuwa bado kwa Kiswahili. Still inasema hali inaendelea; yet inasema jambo lililotarajiwa halijatokea. Still + hasi inasikika kama kukosa subira.
Only I… na I only… — Kuhamisha only hubadilisha maana. Kwa Kiswahili, unahamisha tu: mimi tu au tiketi tu.
already na all ready — Already = mapema kuliko ilivyotarajiwa (tayari, -sha-); all ready = wote tuko tayari (all + kivumishi). Angalia: tayari ya Kiswahili ina maana zote mbili!
Kwa only, even na also katika maandishi rasmi, tazama C2-06.
Tahajia na Matamshi
- already ni neno moja lenye l moja; all ready ni maneno mawili.
- any more (maneno mawili) ni sanifu katika Kiingereza cha Uingereza; anymore (neno moja) ni la kawaida katika Kiingereza cha Marekani. Zote ni sahihi.
- yet /jet/ — kama yes, lakini na t mwishoni badala ya s. y ni ile ile ya yeye. Usiongeze irabu: si "yeti".
- even /ˈiːvn/ — "EE-vn": ee ndefu, kisha v na n zinaungana bila irabu kati yao. Epuka "iveni".
- only /ˈəʊnli/ (UK), /ˈoʊnli/ (US) — "OHN-lee": irabu ya kwanza ni diphthong, inateleza kutoka sauti moja kwenda nyingine, si o moja safi ya Kiswahili.
- still /stɪl/: usiweke irabu kati ya s na t ("sitili"), wala mwishoni. already /ɔːlˈredi/: msisitizo uko kwenye silabi ya pili, "al-RE-dy" — sawa na silabi ya pili kutoka mwisho, kama Kiswahili. Habari njema!
- Katika mazungumzo, neno ambalo only au even inaelekeza hupata msisitizo: I only had a ticket / Even my grandmother has one.
Kanuni ya Dhahabu
Weka adverb fupi kwenye kiti cha katikati: kabla ya kitenzi kikuu, baada ya be, baada ya kitenzi kisaidizi cha kwanza — kamwe si kati ya kitenzi na mtendwa wake. Yet, any more, too na as well kwa kawaida huenda mwishoni. Weka only na even karibu na neno unalotaka kuelekeza, hasa katika maandishi. Na kumbuka: bado + chanya → still; bado… -ja- → yet au still + hasi; … tena (hasi) → any more.
Mazoezi
A. Muundo
Weka adverb mahali sahihi, au andika upya kama ulivyoelekezwa.
-
Weka still katika sentensi: She lives in the same flat.flat (UK) = apartment (US)
-
Weka already katika sentensi: I've booked the tickets.
-
Weka also katika sentensi: He can play the guitar.
-
Weka still katika sentensi: They haven't replied.
-
Andika upya kwa no longer: She doesn't work here any more.
-
Andika upya kwa any more: The café is no longer open.
B. Maana
Chagua jibu linalolingana na maana.
-
Chagua jibu sahihi: Have you sent the email …?
-
Chagua jibu sahihi: It's midnight and the neighbours are … having a party.
-
Chagua jibu sahihi: "Lunch?" "No, thanks. I've … eaten."
-
Sentensi ipi inamaanisha "hakuna mwingine aliyekuja"?
-
Chagua jibu sahihi: He didn't … say thank you.
C. Tafuta Kosa
Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.
-
I like also jazz.
-
I don't work there no longer.
-
My parents still haven't sold their old car.
-
Is the bus yet here?
D. Katika Muktadha
Maneno ya kutumia: still, any more, yet, already, too, even (unaweza kutumia neno moja zaidi ya mara moja)
Ben: Do you 16 live in that flat near the station?
Ella: No, I don't live there 17. I moved in March.
Ben: Oh! Have you unpacked everything 18?
Ella: Not really. I've 19 got boxes everywhere. But I've 20 painted the kitchen — and I only moved in two weeks ago! And I've bought a new sofa 21.
Ben: Wow, you've been busy. I haven't 22 painted my bedroom yet, and I moved two years ago!
E. Zamu Yako
Andika kwa Kiingereza.
-
Andika sentensi mbili kuhusu maisha yako: jambo moja ambalo bado unalifanya, na jambo moja ambalo umeacha kulifanya. Tumia still na not… any more.
-
Andika sentensi moja yenye even kuhusu jambo la kushangaza.
F. Marudio Mchanganyiko
Rudia masomo yaliyotangulia.
-
A1-15 Always, Usually, Never kwa Kiswahili: Mara Ngapi na Mahali pa Neno Weka never katika sentensi: She is late for work.
-
A2-17 Present Perfect: Just, Already, Yet kwa Kiswahili (Sasa Hivi, -sha-, Bado) I haven't finished my homework ___. …
-
A2-19 Present Perfect au Past Simple? Tofauti kwa Lugha Rahisi I (see) that film last week.
Majibu
A. Muundo
- She still lives in the same flat.
- I've already booked the tickets. / I've booked the tickets already.
- He can also play the guitar.
- They still haven't replied.
- She no longer works here.
- The café isn't open any more. / The café is not open any more. / The café isn't open anymore.
B. Maana
- yet
- still
- already
- Only Tom came to the party.
- even
C. Tafuta Kosa
- I also like jazz. / I like jazz too. / I like jazz as well.
- I don't work there any longer. / I don't work there any more. / I no longer work there.
- ✓ My parents still haven't sold their old car.
- Is the bus here yet? / Is the bus still here? / Is the bus here already?
D. Katika Muktadha
- still
- any more / anymore / any longer
- yet / already
- still
- already / even
- too / as well
- even
E. Zamu Yako
- I still play football on Sundays. I don't eat meat any more.
- My dog is very clever — he can even open the fridge.
F. Marudio Mchanganyiko
- She is never late for work.
- yet
- saw
