Word Formation: Jinsi ya Kujenga Maneno ya Kiingereza kwa Prefixes na Suffixes
Word Formation: Building Words
Katika ukurasa huu
Lengo
Baada ya somo hili, utaweza kutambua jinsi maneno ya Kiingereza yanavyojengwa — kwa mizizi, prefixes, suffixes, conversion na compounding — na kutumia ujuzi huu kuelewa maneno usiyoyajua, kuchagua aina sahihi ya neno katika sentensi, na kuepuka kuchanganya jozi kama sensible / sensitive na economic / economical.
Wazo Kuu
Msamiati wa Kiingereza unaonekana mkubwa sana, lakini sehemu kubwa yake imejengwa kutoka kwa vipande vichache. Mzizi (root) hubeba maana kuu (employ). Prefix kabla yake hubadilisha maana (unemployed). Suffix baada yake kwa kawaida hubadilisha aina ya neno (employ → employment, employer, employable).
Fikiria familia ya maneno kama mti. Mzizi ni shina. Kila suffix huotesha tawi katika aina mpya ya neno: -ment huotesha nomino kutoka kitenzi, -ful kivumishi kutoka nomino, -ise/-ize kitenzi kutoka kivumishi au nomino. Prefixes hubadilisha maana ya tawi lakini mara chache hubadilisha aina yake. Jifunze kila kipande kinafanya nini, na utaweza kufuatilia maneno ambayo hujawahi kuyaona mpaka kwenye shina: unsustainability ni un + sustain + able + ity.
Kiingereza pia huotesha maneno bila vipande vipya kabisa: neno linaweza kubadilisha aina tu (conversion: to email, an email) au kuungana na neno jingine (compounding: laptop, babysitter). Mifumo hii ina utaratibu wa kutosha kukuongoza, lakini si wa kutosha kubahatisha kila neno — si kila tawi huota kwenye kila mti, kwa hiyo hakikisha kila mara kwamba neno jipya lipo kweli.
Kwetu wazungumzaji wa Kiswahili, wazo hili linajulikana sana: Kiswahili hujenga familia za maneno kila siku (andika, mwandishi, maandishi, uandishi). Tofauti ni kwamba Kiswahili hutumia zaidi viambishi awali (prefixes) vya ngeli na viendelezi vya vitenzi, wakati Kiingereza hutumia zaidi suffixes.
Kiswahili na Kiingereza
Kiswahili hubadilisha aina ya neno hasa kwa viambishi awali vya ngeli (mtoto → utoto, rafiki → urafiki) na kwa viendelezi vya vitenzi kama -isha / -esha (fupi → fupisha, rahisi → rahisisha). Kiingereza hufanya kazi hiyo hiyo kwa suffixes: -hood, -ship, -en, -ify. Kwa ukanushaji, Kiswahili hutumia kitenzi au relative (haiwezekani, asiye mwaminifu), wakati Kiingereza kina prefixes nyingi za "si" (un-, in-, im-, dis-) — na kuchagua sahihi ni lazima ukariri. Mwisho, ki- ya Kiswahili (kiuchumi, kihistoria) ni umbo moja ambapo Kiingereza mara nyingi kina mawili (economic / economical, historic / historical).
| Kiswahili | Kiingereza |
|---|---|
| mtoto → utoto | child → childhood |
| rafiki → urafiki | friend → friendship |
| fupi → fupisha | short → shorten |
| rahisi → rahisisha | simple → simplify |
| kuajiri → kujiajiri → amejiajiri | employ → self-employed |
| haiwezekani | impossible |
| mgogoro wa kiuchumi / gari linalobana mafuta | an economic crisis / an economical car |
Angalia safu ya -ji-: kiambishi hiki cha Kiswahili kinafanya kazi kama self-. Angalia safu ya mwisho: kiuchumi moja, lakini maneno mawili ya Kiingereza yenye maana tofauti.
Muundo
Suffixes za nomino
| Suffix | Huongezwa kwenye | Mifano |
|---|---|---|
| -tion / -sion / -ation | vitenzi | inform → information, decide → decision |
| -ment | vitenzi | improve → improvement, agree → agreement |
| -ness | vivumishi | happy → happiness, aware → awareness |
| -ity | vivumishi | possible → possibility, popular → popularity |
| -ance / -ence | vitenzi, vivumishi | perform → performance, confident → confidence |
| -ship | nomino (hadhi, uhusiano) | friend → friendship, leader → leadership |
| -hood | nomino (hali, kipindi cha maisha, kundi) | child → childhood, neighbour → neighbourhood |
| -er / -or / -ist | vitenzi, nomino (mtu au kitu) | teach → teacher, act → actor, science → scientist |
Suffixes za vivumishi
| Suffix | Maana | Mifano |
|---|---|---|
| -ful / -less | yenye / bila | careful, careless; hopeful, hopeless |
| -able / -ible | inayoweza kufanywa | washable, reliable, flexible, visible |
| -ous | yenye sifa hiyo | dangerous, famous, ambitious |
| -ive | yenye sifa hii; yenye mwelekeo wa | creative, attractive, talkative |
| -al / -ic | inayohusu | national, cultural; artistic, economic |
| -ish | kiasi, takriban; kama (mara nyingi hasi); utaifa | reddish, childish, British |
Suffixes za vitenzi na adverbs
| Suffix | Huongezwa kwenye | Mifano |
|---|---|---|
| -ise (UK) / -ize (US, pia UK) | vivumishi, nomino | modernise / modernize, organise / organize |
| -en | vivumishi | wide → widen, short → shorten, weak → weaken |
| -ify | vivumishi, nomino | simple → simplify, class → classify, just → justify |
| -ly | vivumishi → adverbs | quick → quickly, careful → carefully |
Prefixes
| Prefix | Maana | Mifano |
|---|---|---|
| un- | si / kurudisha kitendo | unhappy, unusual, unlock |
| in- / im- / il- / ir- | si | incorrect, impossible, illegal, irregular |
| dis- | si / kitendo kinyume | dishonest, disagree, disappear |
| non- | si (bila tathmini, mara nyingi kitaalamu) | non-smoker, non-fiction, non-essential |
| mis- | vibaya, kimakosa | misunderstand, mispronounce |
| re- | tena | rewrite, rebuild |
| over- / under- | kupita kiasi / chini ya kiasi | overcook, underestimate |
| pre- / post- | kabla / baada | pre-war, postgraduate |
| co- | pamoja | co-author, co-operate |
| anti- | dhidi ya | antivirus, antisocial |
| self- | mwenyewe | self-employed, self-confidence |
Matumizi
1Suffixes za Nomino
Tumia suffixes za nomino kutaja vitendo, sifa, hali na watu. Uchaguzi wa suffix kwa kawaida umewekwa na neno lenyewe, kwa hiyo jifunze maneno kwa familia. Kwa kutumia nomino hizi katika maandishi rasmi, tazama C1-11.
2Suffixes za Vivumishi
Suffixes za vivumishi huongeza maana pamoja na kubadilisha aina ya neno. Jozi kama -ful / -less hazipatikani zote mbili kila mara: careful / careless zipo, lakini hakuna beautiless.
3Suffixes za Vitenzi na Adverbs
-ise/-ize, -en na -ify hugeuza vivumishi na nomino kuwa vitenzi, kwa kawaida kwa maana ya "fanya kuwa X (zaidi)" — kama -isha / -esha ya Kiswahili. -ly hugeuza vivumishi vingi kuwa adverbs (A2-09).
4Prefixes
Prefixes hubadilisha maana lakini mara chache hubadilisha aina ya neno. Kwa maana ya "si", in- kwa kawaida huwa im- kabla ya m na p, il- kabla ya l, na ir- kabla ya r. Lakini un- ndiyo prefix hasi ya kawaida zaidi, na maneno mengi huichukua badala yake (unpopular, unreal). Dis- na un- zinaweza pia kumaanisha "kurudisha kitendo" (disconnect, unlock) — kama kiendelezi -u- cha Kiswahili katika funga → fungua.
5Conversion na Compounding
Katika conversion, neno hubadilisha aina bila kubadilisha umbo: email, text, google, bottle zinaweza kuwa nomino au vitenzi. Kwa baadhi ya maneno ya silabi mbili, msisitizo huhama: nomino ina msisitizo kwenye silabi ya kwanza, kitenzi kwenye ya pili. Katika compounding, maneno mawili huungana kuunda jipya, yakiandikwa kama neno moja, maneno mawili, au kwa kistari. Kiswahili kina compounds pia (mwanasayansi, mpira wa miguu), lakini conversion bila kubadilisha umbo karibu haipo: kitenzi huhitaji ku-.
6Maumbo ya Maneno Yanayochanganywa
Baadhi ya maneno kutoka mzizi mmoja yana maana tofauti. "Marafiki wa uongo" hawa ndani ya Kiingereza husababisha makosa mengi, hata katika kiwango cha juu.
Makosa ya Kawaida
Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
1. Nina wasiwasi → "I'm worry". Kwa Kiswahili, hisia nyingi huonyeshwa kwa kuwa na + nomino: nina wasiwasi, ana hofu, nina furaha. Kwa Kiingereza, baada ya be unahitaji kivumishi: worried, afraid, happy. Kosa I'm worry ni la kawaida sana katika Kiingereza cha Afrika Mashariki: worry ni kitenzi au nomino, si kivumishi.
2. Ki- moja → economic au economical? Kiswahili kina umbo moja, kiuchumi, kwa hiyo wanafunzi huchagua -ic au -ical kwa kubahatisha. Kwa Kiingereza, economic inahusu uchumi wa nchi; economical inamaanisha "kubana matumizi". Ukuaji wa uchumi ni economic growth.
3. Mpishi → "cooker". Kiswahili hujenga majina ya watu kwa m- na -ji / -shi (mpishi, mwimbaji, mwandishi), na Kiingereza mara nyingi kwa -er. Lakini -er si mtu kila mara: a cooker ni jiko la kupikia. Mtu anayepika ni a cook.
4. Msisitizo wa Kiswahili kwenye conversion: "to PREsent". Kiswahili huweka msisitizo kwenye silabi ya pili kutoka mwisho, kwa hiyo neno la silabi mbili hupata msisitizo kwenye silabi ya kwanza kila mara. Kwa Kiingereza, vitenzi vingi vya silabi mbili vinavyotokana na conversion huweka msisitizo kwenye silabi ya pili.
Usichanganye
-ic na -ical — Jozi fulani zina maana tofauti (economic / economical, historic / historical, classic / classical); nyingine ni karibu visawe (symmetric / symmetrical). Kagua kila jozi.
un- na non- — Un- mara nyingi huongeza tathmini; non- ni ya kawaida na ya kuelezea tu.
vivumishi vya -ed na -ing — Haya ni maumbo ya participle, si maneno mapya; tazama A2-30.
Tahajia na Matamshi
- -e ya mwisho kwa kawaida huachwa kabla ya suffix inayoanza na irabu (create → creative) lakini hubaki kabla ya suffix inayoanza na konsonanti (hope → hopeful, move → movement). Isipokuwa: argue → argument huacha e kabla ya suffix ya konsonanti; noticeable, manageable hubaki na e kabla ya suffix ya irabu, ili c na g zibaki laini.
- -y ya mwisho baada ya konsonanti kwa kawaida huwa -i: happy → happiness, beauty → beautiful, rely → reliable (lakini shy → shyness, dry → dryness).
- Konsonanti ya mwisho inaweza kujirudia: forget → forgettable, begin → beginner.
- Suffixes zinaweza kuhamisha msisitizo: photograph /ˈfəʊtəɡrɑːf/ (UK), /ˈfoʊtəɡræf/ (US) → photography /fəˈtɒɡrəfi/ (UK), /fəˈtɑːɡrəfi/ (US) → photographic /ˌfəʊtəˈɡræfɪk/ (UK), /ˌfoʊtəˈɡræfɪk/ (US): msisitizo kwenye "pho", kisha "tog", kisha "graph". Maneno yanayoishia -ic, -ical, -ity na -tion kwa kawaida huweka msisitizo kwenye silabi iliyo kabla tu ya suffix: economic, possibility, information. Kwa -ic na -tion, hii inalingana na mazoea ya Kiswahili (silabi ya pili kutoka mwisho); kwa -ity na -ical, si hivyo: possiBIlity na ecoNOmical, si "possibiLIty" na "economIcal".
- Kuhama kwa msisitizo katika conversion: an increase /ˈɪnkriːs/ / to increase /ɪnˈkriːs/; pia record, present, object, permit — nomino huwa na msisitizo kwanza, vitenzi pili.
- Irabu zisizo na msisitizo katika maneno marefu mara nyingi huwa schwa /ə/: photography /fəˈtɒɡrəfi/. Usitamke kila irabu kikamilifu kama katika Kiswahili.
- -ise ni tahajia ya kawaida UK; -ize ni ya US na inakubalika pia UK. Kuwa thabiti katika maandishi mamoja. Maneno fulani huandikwa -ise kila mara, hata US: advertise, exercise, surprise, advise.
Kanuni ya Dhahabu
Fuatilia maneno mpaka kwenye shina: prefix hubadilisha maana, suffix kwa kawaida hubadilisha aina ya neno, na mzizi hubeba kiini. Baada ya be, hisia zinahitaji kivumishi (worried, si worry). Kisha hakikisha neno lipo kweli — uundaji wa maneno una utaratibu wa kutosha kukuongoza, lakini si wa kutosha kukuhakikishia.
Mazoezi
A. Muundo
Jaza neno sahihi kutoka kwa neno ulilopewa.
-
Nomino kutoka happy: Money can't buy .
-
Nomino kutoka agree: We finally reached an .
-
Hasi ya legal: Parking here is .
-
Kitenzi kutoka short: Can you this text to 200 words?
-
Kitenzi kutoka simple: We need to the application process.
-
Kivumishi kutoka rely: She's a very colleague.
-
Ligawanye neno hili katika vipande vyake: unemployment
B. Maana
Chagua jibu sahihi.
-
Chagua: Turn off the heating when you go out — it's more ….
-
Chagua: The fall of the Berlin Wall was a … moment.
-
Chagua: Don't be so … — it was only a joke!
-
"Overcooked" ina maana gani? …
-
Silabi ipi ina msisitizo katika kitenzi "record"? …
C. Tafuta Kosa
Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.
-
Her explain was very clear.
-
I think you have underestimated the difficult of the task.
-
The instructions were completely unclear.
-
He was very disappoint with the result.
D. Katika Muktadha
Soma tangazo hili la kazi. Jaza kila nafasi yenye namba kwa umbo sahihi la neno lililo kwenye mabano.
We are looking for a 17 (create) and 18 (rely) designer to join our team. You will work closely with our 19 (manage) and help to 20 (modern) our brand. Ours is a 21 (smoking) office, so smoking is only allowed outside. Experience is not essential, but a good 22 (know) of design software is required. We offer excellent 23 (opportune) for career development.
E. Zamu Yako
Andika kwa Kiingereza.
-
Andika maneno matatu kutoka familia moja na "decide", na utumie moja wapo katika sentensi.
-
Buni sentensi kuhusu kazi yako au masomo yako ukitumia neno lenye "over-" au "under-".
F. Marudio Mchanganyiko
Rudia masomo yaliyotangulia.
-
B1-29 Mpangilio wa Vivumishi (Adjective Order) na Compound Adjectives kwa Kiswahili Unda compound adjective: a holiday that lasts two weeksholiday (UK); vacation (US)
-
A2-30 Bored au Boring? Vivumishi vya -ed na -ing kwa Kiswahili Chagua: The film was so … that I fell asleep.
-
A2-09 Adverbs kwa Kiswahili: Quickly, Well, Hard na Vielezi vya Namna Unda adverb: She speaks (fluent) .
Majibu
A. Muundo
- happiness
- agreement
- illegal
- shorten
- simplify
- reliable
- un + employ + ment
B. Maana
- economical
- historic
- sensitive
- cooked too much
- cord
C. Tafuta Kosa
- Her explanation was very clear.
- I think you have underestimated the difficulty of the task.
- ✓ The instructions were completely unclear.
- He was very disappointed with the result.
D. Katika Muktadha
- creative
- reliable
- management / managers / manager
- modernise / modernize
- non-smoking / no-smoking
- knowledge
- opportunities
E. Zamu Yako
- decision, decisive, decisively. She made a quick decision.
- I always underestimate how long my homework will take.
F. Marudio Mchanganyiko
- a two-week holiday
- boring
- fluently
