SlowingoSarufi
+ 2 / 3

Word Formation: Jinsi ya Kujenga Maneno ya Kiingereza kwa Prefixes na Suffixes

Word Formation: Building Words

Katika ukurasa huu
  1. Lengo
  2. Wazo Kuu
  3. Kiswahili na Kiingereza
  4. Muundo
  5. Matumizi
  6. Makosa ya Kawaida
  7. Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
  8. Usichanganye
  9. Tahajia na Matamshi
  10. Kanuni ya Dhahabu
  11. Mazoezi

Lengo

Baada ya somo hili, utaweza kutambua jinsi maneno ya Kiingereza yanavyojengwa — kwa mizizi, prefixes, suffixes, conversion na compounding — na kutumia ujuzi huu kuelewa maneno usiyoyajua, kuchagua aina sahihi ya neno katika sentensi, na kuepuka kuchanganya jozi kama sensible / sensitive na economic / economical.

Wazo Kuu

Msamiati wa Kiingereza unaonekana mkubwa sana, lakini sehemu kubwa yake imejengwa kutoka kwa vipande vichache. Mzizi (root) hubeba maana kuu (employ). Prefix kabla yake hubadilisha maana (unemployed). Suffix baada yake kwa kawaida hubadilisha aina ya neno (employ → employment, employer, employable).

Fikiria familia ya maneno kama mti. Mzizi ni shina. Kila suffix huotesha tawi katika aina mpya ya neno: -ment huotesha nomino kutoka kitenzi, -ful kivumishi kutoka nomino, -ise/-ize kitenzi kutoka kivumishi au nomino. Prefixes hubadilisha maana ya tawi lakini mara chache hubadilisha aina yake. Jifunze kila kipande kinafanya nini, na utaweza kufuatilia maneno ambayo hujawahi kuyaona mpaka kwenye shina: unsustainability ni un + sustain + able + ity.

Kiingereza pia huotesha maneno bila vipande vipya kabisa: neno linaweza kubadilisha aina tu (conversion: to email, an email) au kuungana na neno jingine (compounding: laptop, babysitter). Mifumo hii ina utaratibu wa kutosha kukuongoza, lakini si wa kutosha kubahatisha kila neno — si kila tawi huota kwenye kila mti, kwa hiyo hakikisha kila mara kwamba neno jipya lipo kweli.

Kwetu wazungumzaji wa Kiswahili, wazo hili linajulikana sana: Kiswahili hujenga familia za maneno kila siku (andika, mwandishi, maandishi, uandishi). Tofauti ni kwamba Kiswahili hutumia zaidi viambishi awali (prefixes) vya ngeli na viendelezi vya vitenzi, wakati Kiingereza hutumia zaidi suffixes.

Kiswahili na Kiingereza

Kiswahili hubadilisha aina ya neno hasa kwa viambishi awali vya ngeli (mtoto → utoto, rafiki → urafiki) na kwa viendelezi vya vitenzi kama -isha / -esha (fupi → fupisha, rahisi → rahisisha). Kiingereza hufanya kazi hiyo hiyo kwa suffixes: -hood, -ship, -en, -ify. Kwa ukanushaji, Kiswahili hutumia kitenzi au relative (haiwezekani, asiye mwaminifu), wakati Kiingereza kina prefixes nyingi za "si" (un-, in-, im-, dis-) — na kuchagua sahihi ni lazima ukariri. Mwisho, ki- ya Kiswahili (kiuchumi, kihistoria) ni umbo moja ambapo Kiingereza mara nyingi kina mawili (economic / economical, historic / historical).

KiswahiliKiingereza
mtoto → utotochild → childhood
rafiki → urafikifriend → friendship
fupi → fupishashort → shorten
rahisi → rahisishasimple → simplify
kuajiri → kujiajiri → amejiajiriemploy → self-employed
haiwezekaniimpossible
mgogoro wa kiuchumi / gari linalobana mafutaan economic crisis / an economical car

Angalia safu ya -ji-: kiambishi hiki cha Kiswahili kinafanya kazi kama self-. Angalia safu ya mwisho: kiuchumi moja, lakini maneno mawili ya Kiingereza yenye maana tofauti.

Muundo

Suffixes za nomino

SuffixHuongezwa kwenyeMifano
-tion / -sion / -ationvitenziinform → information, decide → decision
-mentvitenziimprove → improvement, agree → agreement
-nessvivumishihappy → happiness, aware → awareness
-ityvivumishipossible → possibility, popular → popularity
-ance / -encevitenzi, vivumishiperform → performance, confident → confidence
-shipnomino (hadhi, uhusiano)friend → friendship, leader → leadership
-hoodnomino (hali, kipindi cha maisha, kundi)child → childhood, neighbour → neighbourhood
-er / -or / -istvitenzi, nomino (mtu au kitu)teach → teacher, act → actor, science → scientist

Suffixes za vivumishi

SuffixMaanaMifano
-ful / -lessyenye / bilacareful, careless; hopeful, hopeless
-able / -ibleinayoweza kufanywawashable, reliable, flexible, visible
-ousyenye sifa hiyodangerous, famous, ambitious
-iveyenye sifa hii; yenye mwelekeo wacreative, attractive, talkative
-al / -icinayohusunational, cultural; artistic, economic
-ishkiasi, takriban; kama (mara nyingi hasi); utaifareddish, childish, British

Suffixes za vitenzi na adverbs

SuffixHuongezwa kwenyeMifano
-ise (UK) / -ize (US, pia UK)vivumishi, nominomodernise / modernize, organise / organize
-envivumishiwide → widen, short → shorten, weak → weaken
-ifyvivumishi, nominosimple → simplify, class → classify, just → justify
-lyvivumishi → adverbsquick → quickly, careful → carefully

Prefixes

PrefixMaanaMifano
un-si / kurudisha kitendounhappy, unusual, unlock
in- / im- / il- / ir-siincorrect, impossible, illegal, irregular
dis-si / kitendo kinyumedishonest, disagree, disappear
non-si (bila tathmini, mara nyingi kitaalamu)non-smoker, non-fiction, non-essential
mis-vibaya, kimakosamisunderstand, mispronounce
re-tenarewrite, rebuild
over- / under-kupita kiasi / chini ya kiasiovercook, underestimate
pre- / post-kabla / baadapre-war, postgraduate
co-pamojaco-author, co-operate
anti-dhidi yaantivirus, antisocial
self-mwenyeweself-employed, self-confidence

Matumizi

1Suffixes za Nomino

Tumia suffixes za nomino kutaja vitendo, sifa, hali na watu. Uchaguzi wa suffix kwa kawaida umewekwa na neno lenyewe, kwa hiyo jifunze maneno kwa familia. Kwa kutumia nomino hizi katika maandishi rasmi, tazama C1-11.

The improvement in her English has been remarkable.
Kuimarika kwa Kiingereza chake kumekuwa kwa ajabu.
improve → improvement
There's a growing awareness of mental health at work.
Kuna ufahamu unaoongezeka kuhusu afya ya akili kazini.
aware → awareness
Her childhood was spent moving between army bases.
Utoto wake aliutumia akihama kati ya kambi za jeshi.
child → childhood; Kiswahili: u-
The partnership between the two universities began in 2018.
Ushirikiano kati ya vyuo vikuu hivyo viwili ulianza mwaka 2018.
The popularity of electric bikes has exploded in cities.
Umaarufu wa baiskeli za umeme umeongezeka kwa kasi mijini.
popular → popularity
She's a scientist, and her husband is a translator.
Yeye ni mwanasayansi, na mume wake ni mfasiri.
-ist, -or = mtu

2Suffixes za Vivumishi

Suffixes za vivumishi huongeza maana pamoja na kubadilisha aina ya neno. Jozi kama -ful / -less hazipatikani zote mbili kila mara: careful / careless zipo, lakini hakuna beautiless.

The instructions were helpful, but the app itself was useless.
Maelekezo yalisaidia, lakini programu yenyewe haikuwa na manufaa yoyote.
Is this jacket washable?
Je, koti hili linaweza kufuliwa?
-able = linaweza ku-…-wa
He's very ambitious and extremely creative.
Ana malengo makubwa sana na ni mbunifu mno.
The film is a bit childish, but the kids loved it.
Filamu ni ya kitoto kidogo, lakini watoto waliipenda.
-ish = kama mtoto (hasi)
Let's meet at sixish.
Tukutane saa kumi na mbili jioni hivi.
-ish = takriban (si rasmi)
There are serious environmental concerns about the new airport.
Kuna wasiwasi mkubwa wa kimazingira kuhusu uwanja mpya wa ndege.

3Suffixes za Vitenzi na Adverbs

-ise/-ize, -en na -ify hugeuza vivumishi na nomino kuwa vitenzi, kwa kawaida kwa maana ya "fanya kuwa X (zaidi)" — kama -isha / -esha ya Kiswahili. -ly hugeuza vivumishi vingi kuwa adverbs (A2-09).

The council plans to widen the road next year.
Halmashauri inapanga kupanua barabara mwaka ujao.
fanya kuwa pana zaidi: pana → panua
Can you simplify the explanation for the new staff?
Unaweza kurahisisha maelezo kwa ajili ya wafanyakazi wapya?
rahisi → rahisisha
We need to modernise our website.
Tunahitaji kuifanya tovuti yetu iwe ya kisasa.
modernize pia ni sahihi, na ndiyo ya kawaida US
The medicine may weaken your immune system.
Dawa hii inaweza kudhoofisha kinga ya mwili wako.
dhaifu → dhoofisha
She answered the question confidently.
Alijibu swali kwa kujiamini.

4Prefixes

Prefixes hubadilisha maana lakini mara chache hubadilisha aina ya neno. Kwa maana ya "si", in- kwa kawaida huwa im- kabla ya m na p, il- kabla ya l, na ir- kabla ya r. Lakini un- ndiyo prefix hasi ya kawaida zaidi, na maneno mengi huichukua badala yake (unpopular, unreal). Dis- na un- zinaweza pia kumaanisha "kurudisha kitendo" (disconnect, unlock) — kama kiendelezi -u- cha Kiswahili katika funga → fungua.

It's impossible to park in the centre on Saturdays.
Haiwezekani kuegesha gari katikati ya mji siku za Jumamosi.
Driving without insurance is illegal.
Kuendesha gari bila bima ni kinyume cha sheria.
I think I misunderstood the question.
Nadhani nililielewa swali vibaya.
mis- = vibaya
She's been self-employed for ten years.
Amejiajiri kwa miaka kumi.
self- = -ji-
The museum is closed while the old wing is rebuilt.
Jumba la makumbusho limefungwa wakati sehemu ya zamani inajengwa upya.
re- = upya
We seriously underestimated how long the move would take.
Tulikadiria chini mno muda ambao kuhama kungechukua.
under- = chini ya kiasi

5Conversion na Compounding

Katika conversion, neno hubadilisha aina bila kubadilisha umbo: email, text, google, bottle zinaweza kuwa nomino au vitenzi. Kwa baadhi ya maneno ya silabi mbili, msisitizo huhama: nomino ina msisitizo kwenye silabi ya kwanza, kitenzi kwenye ya pili. Katika compounding, maneno mawili huungana kuunda jipya, yakiandikwa kama neno moja, maneno mawili, au kwa kistari. Kiswahili kina compounds pia (mwanasayansi, mpira wa miguu), lakini conversion bila kubadilisha umbo karibu haipo: kitenzi huhitaji ku-.

Just google the address.
Tafuta anwani kwenye Google tu.
nomino → kitenzi
I'll text you when I arrive.
Nitakutumia ujumbe nikifika.
There's been an increase in demand.
Kumekuwa na ongezeko la mahitaji.
nomino: msisitizo kwenye "in"
Prices will probably increase again.
Huenda bei zikaongezeka tena.
kitenzi: msisitizo kwenye "crease"
Can you recommend a good babysitter?
Unaweza kunipendekezea mlezi mzuri wa watoto?
compound noun
She left her laptop on the train.
Aliacha kompyuta yake mpakato kwenye treni.
compound noun

6Maumbo ya Maneno Yanayochanganywa

Baadhi ya maneno kutoka mzizi mmoja yana maana tofauti. "Marafiki wa uongo" hawa ndani ya Kiingereza husababisha makosa mengi, hata katika kiwango cha juu.

It was a sensible decision to save some money.
Ulikuwa uamuzi wa busara kuweka akiba.
sensible = wa busara, wa vitendo
Be careful what you say — he's very sensitive about his weight.
Kuwa mwangalifu na unachosema
huumia haraka akizungumziwa uzito wake. — sensitive = huumia haraka
The country is facing an economic crisis.
Nchi inakabiliwa na mgogoro wa kiuchumi.
economic = -a uchumi
A smaller car is more economical to run.
Gari dogo ni nafuu zaidi kuliendesha.
economical = linabana matumizi
It was a historic win for the team.
Ulikuwa ushindi wa kihistoria kwa timu.
historic = muhimu katika historia
The museum has an archive of historical documents.
Jumba la makumbusho lina hifadhi ya nyaraka za kihistoria.
historical = kuhusu zamani; Kiswahili: kihistoria kwa yote mawili

Makosa ya Kawaida

❌It's unpossible.
✅It's impossible.
possible huchukua im-, si un-.
❌I unagree with you.
✅I disagree with you.
agree huchukua dis-.
❌There was a big improve in sales.
✅There was a big improvement in sales.
Baada ya article na kivumishi, tumia nomino.
❌She's very confidence.
✅She's very confident.
Baada ya be + very, tumia kivumishi.
❌We need to wider the road.
✅We need to widen the road.
Kitenzi hujengwa kwa -en.
❌He's a very sensible person — he cries at every film.
✅He's a very sensitive person — he cries at every film.
Neno si sahihi: sensible = wa busara; sensitive = mwenye hisia nyepesi.
❌The economical situation is getting worse.
✅The economic situation is getting worse.
Neno si sahihi: economic = -a uchumi; economical = kubana matumizi.

Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili

1. Nina wasiwasi → "I'm worry". Kwa Kiswahili, hisia nyingi huonyeshwa kwa kuwa na + nomino: nina wasiwasi, ana hofu, nina furaha. Kwa Kiingereza, baada ya be unahitaji kivumishi: worried, afraid, happy. Kosa I'm worry ni la kawaida sana katika Kiingereza cha Afrika Mashariki: worry ni kitenzi au nomino, si kivumishi.

❌I'm worry about my sister's exam results.
✅I'm worried about my sister's exam results.
be + kivumishi (-ed).
❌My little brother is fear of the dark.
✅My little brother is afraid of the dark. au My little brother is scared of the dark.
ana hofu ya giza: fear = nomino au kitenzi; afraid = kivumishi.

2. Ki- moja → economic au economical? Kiswahili kina umbo moja, kiuchumi, kwa hiyo wanafunzi huchagua -ic au -ical kwa kubahatisha. Kwa Kiingereza, economic inahusu uchumi wa nchi; economical inamaanisha "kubana matumizi". Ukuaji wa uchumi ni economic growth.

❌The economical growth of the region has slowed this year.
✅The economic growth of the region has slowed this year.
economic = -a uchumi.

3. Mpishi → "cooker". Kiswahili hujenga majina ya watu kwa m- na -ji / -shi (mpishi, mwimbaji, mwandishi), na Kiingereza mara nyingi kwa -er. Lakini -er si mtu kila mara: a cooker ni jiko la kupikia. Mtu anayepika ni a cook.

❌My grandmother is the best cooker in our family.
✅My grandmother is the best cook in our family.
cooker = jiko; cook = mpishi.

4. Msisitizo wa Kiswahili kwenye conversion: "to PREsent". Kiswahili huweka msisitizo kwenye silabi ya pili kutoka mwisho, kwa hiyo neno la silabi mbili hupata msisitizo kwenye silabi ya kwanza kila mara. Kwa Kiingereza, vitenzi vingi vya silabi mbili vinavyotokana na conversion huweka msisitizo kwenye silabi ya pili.

⚠️Tomorrow I will present our new project to the board. (verb stressed like the noun: "PREsent")
✅Tomorrow I will present our new project to the board. (verb stressed on the second syllable: "preSENT")
kitenzi: msisitizo kwenye silabi ya pili.

Usichanganye

-ic na -ical — Jozi fulani zina maana tofauti (economic / economical, historic / historical, classic / classical); nyingine ni karibu visawe (symmetric / symmetrical). Kagua kila jozi.

A white T-shirt with jeans is a classic look.
Fulana nyeupe na jinzi ni mtindo usiopitwa na wakati.
classic = wa kawaida, usiopitwa na wakati
She plays classical music on the violin.
Anapiga muziki wa klasiki kwa fidla.
classical = wa mapokeo rasmi ya Magharibi

un- na non- — Un- mara nyingi huongeza tathmini; non- ni ya kawaida na ya kuelezea tu.

That was a very unprofessional comment.
Hayo yalikuwa maoni yasiyo ya kitaaluma kabisa.
ukosoaji
Most of the roles in the film are played by non-professional actors.
Wahusika wengi katika filamu hii wanachezwa na waigizaji wasio wa kulipwa.
kundi la kawaida, bila ukosoaji

vivumishi vya -ed na -ing — Haya ni maumbo ya participle, si maneno mapya; tazama A2-30.

The lecture was boring, so I was bored.
Mhadhara ulikuwa wa kuchosha, kwa hiyo nilichoka.
boring = unaochosha; bored = niliyechoka

Tahajia na Matamshi

  • -e ya mwisho kwa kawaida huachwa kabla ya suffix inayoanza na irabu (create → creative) lakini hubaki kabla ya suffix inayoanza na konsonanti (hope → hopeful, move → movement). Isipokuwa: argue → argument huacha e kabla ya suffix ya konsonanti; noticeable, manageable hubaki na e kabla ya suffix ya irabu, ili c na g zibaki laini.
  • -y ya mwisho baada ya konsonanti kwa kawaida huwa -i: happy → happiness, beauty → beautiful, rely → reliable (lakini shy → shyness, dry → dryness).
  • Konsonanti ya mwisho inaweza kujirudia: forget → forgettable, begin → beginner.
  • Suffixes zinaweza kuhamisha msisitizo: photograph /ˈfəʊtəɡrɑːf/ (UK), /ˈfoʊtəɡræf/ (US) → photography /fəˈtɒɡrəfi/ (UK), /fəˈtɑːɡrəfi/ (US) → photographic /ˌfəʊtəˈɡræfɪk/ (UK), /ˌfoʊtəˈɡræfɪk/ (US): msisitizo kwenye "pho", kisha "tog", kisha "graph". Maneno yanayoishia -ic, -ical, -ity na -tion kwa kawaida huweka msisitizo kwenye silabi iliyo kabla tu ya suffix: economic, possibility, information. Kwa -ic na -tion, hii inalingana na mazoea ya Kiswahili (silabi ya pili kutoka mwisho); kwa -ity na -ical, si hivyo: possiBIlity na ecoNOmical, si "possibiLIty" na "economIcal".
  • Kuhama kwa msisitizo katika conversion: an increase /ˈɪnkriːs/ / to increase /ɪnˈkriːs/; pia record, present, object, permit — nomino huwa na msisitizo kwanza, vitenzi pili.
  • Irabu zisizo na msisitizo katika maneno marefu mara nyingi huwa schwa /ə/: photography /fəˈtɒɡrəfi/. Usitamke kila irabu kikamilifu kama katika Kiswahili.
  • -ise ni tahajia ya kawaida UK; -ize ni ya US na inakubalika pia UK. Kuwa thabiti katika maandishi mamoja. Maneno fulani huandikwa -ise kila mara, hata US: advertise, exercise, surprise, advise.

Kanuni ya Dhahabu

Fuatilia maneno mpaka kwenye shina: prefix hubadilisha maana, suffix kwa kawaida hubadilisha aina ya neno, na mzizi hubeba kiini. Baada ya be, hisia zinahitaji kivumishi (worried, si worry). Kisha hakikisha neno lipo kweli — uundaji wa maneno una utaratibu wa kutosha kukuongoza, lakini si wa kutosha kukuhakikishia.

Mazoezi

A. Muundo

Jaza neno sahihi kutoka kwa neno ulilopewa.

  1. Nomino kutoka happy: Money can't buy .
  2. Nomino kutoka agree: We finally reached an .
  3. Hasi ya legal: Parking here is .
  4. Kitenzi kutoka short: Can you this text to 200 words?
  5. Kitenzi kutoka simple: We need to the application process.
  6. Kivumishi kutoka rely: She's a very colleague.
  7. Ligawanye neno hili katika vipande vyake: unemployment

B. Maana

Chagua jibu sahihi.

  1. Chagua: Turn off the heating when you go out — it's more ….
  2. Chagua: The fall of the Berlin Wall was a … moment.
  3. Chagua: Don't be so … — it was only a joke!
  4. "Overcooked" ina maana gani? …
  5. Silabi ipi ina msisitizo katika kitenzi "record"? …

C. Tafuta Kosa

Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.

  1. Her explain was very clear.
  2. I think you have underestimated the difficult of the task.
  3. The instructions were completely unclear.
  4. He was very disappoint with the result.

D. Katika Muktadha

Soma tangazo hili la kazi. Jaza kila nafasi yenye namba kwa umbo sahihi la neno lililo kwenye mabano.

A job advert
We are looking for a 17 (create) and 18 (rely) designer to join our team. You will work closely with our 19 (manage) and help to 20 (modern) our brand. Ours is a 21 (smoking) office, so smoking is only allowed outside. Experience is not essential, but a good 22 (know) of design software is required. We offer excellent 23 (opportune) for career development.

E. Zamu Yako

Andika kwa Kiingereza.

  1. Andika maneno matatu kutoka familia moja na "decide", na utumie moja wapo katika sentensi.
  2. Buni sentensi kuhusu kazi yako au masomo yako ukitumia neno lenye "over-" au "under-".

F. Marudio Mchanganyiko

Rudia masomo yaliyotangulia.

  1. B1-29 Mpangilio wa Vivumishi (Adjective Order) na Compound Adjectives kwa Kiswahili
    Unda compound adjective: a holiday that lasts two weeks
  2. A2-30 Bored au Boring? Vivumishi vya -ed na -ing kwa Kiswahili
    Chagua: The film was so … that I fell asleep.
  3. A2-09 Adverbs kwa Kiswahili: Quickly, Well, Hard na Vielezi vya Namna
    Unda adverb: She speaks (fluent) .
Majibu

A. Muundo

  1. happiness
  2. agreement
  3. illegal
  4. shorten
  5. simplify
  6. reliable
  7. un + employ + ment

B. Maana

  1. economical
  2. historic
  3. sensitive
  4. cooked too much
  5. cord

C. Tafuta Kosa

  1. Her explanation was very clear.
  2. I think you have underestimated the difficulty of the task.
  3. ✓ The instructions were completely unclear.
  4. He was very disappointed with the result.

D. Katika Muktadha

  1. creative
  2. reliable
  3. management / managers / manager
  4. modernise / modernize
  5. non-smoking / no-smoking
  6. knowledge
  7. opportunities

E. Zamu Yako

  1. decision, decisive, decisively. She made a quick decision.
  2. I always underestimate how long my homework will take.

F. Marudio Mchanganyiko

  1. a two-week holiday
  2. boring
  3. fluently
Programu ya AndroidJifunze Ukiwa Safarini Google Play