SlowingoQrammatika
+ 2 / 3

Söz yaradıcılığı azərbaycanca: ingiliscə şəkilçilər və prefikslər (-tion, -ness, -ful, un-, im-, dis-)

Word Formation: Building Words

Bu səhifədə
  1. Məqsəd
  2. Əsas fikir
  3. Azərbaycan dili və ingilis dili
  4. Quruluş
  5. İstifadə
  6. Tez-tez edilən səhvlər
  7. Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
  8. Qarışdırmayın
  9. Yazılış və tələffüz
  10. Qızıl qayda
  11. Tapşırıqlar

Məqsəd

Bu dərsdən sonra siz ingiliscə sözlərin necə qurulduğunu tanıya biləcəksiniz: kök, prefiks (önşəkilçi), şəkilçi, konversiya və mürəkkəb sözlər. Bundan tanımadığınız sözləri başa düşmək, cümlədə düzgün nitq hissəsini seçmək və sensible / sensitive, economic / economical kimi qarışıq cütlərdə səhv etməmək üçün istifadə edəcəksiniz.

Əsas fikir

İngilis dilinin söz ehtiyatı nəhəng görünür, amma onun böyük hissəsi daha kiçik hissələr toplusundan qurulub. Kök əsas mənanı daşıyır (employ). Ondan əvvəl gələn prefiks mənanı dəyişir (unemployed). Ondan sonra gələn şəkilçi isə adətən nitq hissəsini dəyişir (employ → employment, employer, employable).

Söz ailəsini ağac kimi təsəvvür edin. Kök gövdədir. Hər şəkilçi yeni nitq hissəsində bir budaq böyüdür: -ment feildən isim, -ful isimdən sifət, -ise/-ize sifətdən və ya isimdən feil düzəldir. Prefikslər budağın mənasını dəyişir, amma nitq hissəsini nadir hallarda. Hər hissənin nə etdiyini bilsəniz, heç görmədiyiniz sözləri də gövdəyə qədər izləyə bilərsiniz: unsustainability = un + sustain + able + ity.

İngiliscə yeni hissə əlavə etmədən də söz yaradır: söz sadəcə nitq hissəsini dəyişə bilər (konversiya: to email, an email) və ya başqa sözlə birləşə bilər (mürəkkəb söz: laptop, babysitter). Qəliblər yol göstərəcək qədər qaydalıdır, amma hər sözü təxmin etmək üçün yetərincə qaydalı deyil: hər budaq hər ağacda bitmir, ona görə yeni düzəltdiyiniz sözün həqiqətən olub-olmadığını həmişə yoxlayın.

Azərbaycan dili və ingilis dili

Azərbaycan dili şəkilçilərlə işləməkdə çox güclüdür, ona görə bu dərsin məntiqi sizə tanışdır. Bizdə də şəkilçi nitq hissəsini dəyişir: «dost → dostluq» (friendship), «uşaq → uşaqlıq» (childhood), «iş → işçi» (worker). -lı/-li və -sız/-siz cütü ingiliscədəki -ful / -less cütünə çox bənzəyir: «ümidli / ümidsiz» → hopeful / hopeless, «diqqətli / diqqətsiz» → careful / careless. Feil düzəldən -laş/-ləş də var: «müasirləşdirmək» → modernise.

Fərq prefikslərdədir. Bizim dildə prefiks azdır («qeyri-qanuni», «naməlum», «bivec»), inkarı çox vaxt -sız/-siz və ya «deyil» ilə bildiririk. İngiliscədə isə un-, in-, im-, il-, ir-, dis-, non- kimi bir neçə inkar prefiksi var və hansının hansı sözə gəldiyini əzbərləmək lazımdır. Bundan başqa, bizdə sifət çox vaxt elə zərf kimi də işlənir («yaxşı oxuyur», «ehtiyatlı sürür»), ingiliscədə isə zərf üçün çox vaxt -ly lazımdır. Konversiya da bizdə azdır: «mesaj» isimdir, feil üçün «mesaj yazmaq» deyirik, ingiliscədə isə text həm isim, həm feildir.

AzərbaycancaİngiliscəFərq
uşaqlıq, dostluqchildhood, friendshipisim şəkilçisi: oxşar məntiq
diqqətli / diqqətsizcareful / careless-lı / -sız: oxşar cüt
qeyri-qanuni, mümkün deyilillegal, impossibleinkar: prefiksi seçmək lazımdır
müasirləşdirməkmodernisefeil şəkilçisi
Cavabı inamla verdi.She answered the question confidently.zərf üçün -ly
Sənə mesaj yazaram.I'll text you.konversiya: isim → feil

Quruluş

İsim şəkilçiləri

ŞəkilçiHansı sözəNümunələr
-tion / -sion / -ationfeillərəinform → information, decide → decision
-mentfeillərəimprove → improvement, agree → agreement
-nesssifətlərəhappy → happiness, aware → awareness
-itysifətlərəpossible → possibility, popular → popularity
-ance / -encefeillərə, sifətlərəperform → performance, confident → confidence
-shipisimlərə (status, münasibət)friend → friendship, leader → leadership
-hoodisimlərə (vəziyyət, həyat dövrü, qrup)child → childhood, neighbour → neighbourhood
-er / -or / -istfeillərə, isimlərə (şəxs və ya əşya)teach → teacher, act → actor, science → scientist

Sifət şəkilçiləri

ŞəkilçiMənasıNümunələr
-ful / -less-lı / -sızcareful, careless; hopeful, hopeless
-able / -ibleetmək olarwashable, reliable, flexible, visible
-ousbu keyfiyyətə malikdangerous, famous, ambitious
-ivebu keyfiyyətə malik; meyllicreative, attractive, talkative
-al / -ic… ilə bağlınational, cultural; artistic, economic
-ishbir qədər, təxminən; … kimi (çox vaxt mənfi); millətreddish, childish, British

Feil və zərf şəkilçiləri

ŞəkilçiHansı sözəNümunələr
-ise (UK) / -ize (US, UK-də də)sifətlərə, isimlərəmodernise / modernize, organise / organize
-ensifətlərəwide → widen, short → shorten, weak → weaken
-ifysifətlərə, isimlərəsimple → simplify, class → classify, just → justify
-lysifətlər → zərflərquick → quickly, careful → carefully

Prefikslər

PrefiksMənasıNümunələr
un-deyil / hərəkəti geri qaytarmaqunhappy, unusual, unlock
in- / im- / il- / ir-deyilincorrect, impossible, illegal, irregular
dis-deyil / əks hərəkətdishonest, disagree, disappear
non-deyil (neytral, çox vaxt texniki)non-smoker, non-fiction, non-essential
mis-səhvmisunderstand, mispronounce
re-yenidənrewrite, rebuild
over- / under-həddən artıq / həddən azovercook, underestimate
pre- / post-əvvəl / sonrapre-war, postgraduate
co-birlikdəco-author, co-operate
anti-əleyhinəantivirus, antisocial
self-özü, özünəself-employed, self-confidence

İstifadə

1İsim şəkilçiləri

İsim şəkilçiləri ilə hərəkətləri, keyfiyyətləri, vəziyyətləri və şəxsləri adlandırın. Şəkilçinin seçimi adətən sözə görə sabitdir, ona görə sözləri ailə şəklində öyrənin. Bu isimlərin rəsmi yazıda işlənməsi üçün C1-11 dərsinə baxın.

The improvement in her English has been remarkable.
Onun ingiliscəsindəki irəliləyiş heyrətamizdir.
There's a growing awareness of mental health at work.
İş yerində psixi sağlamlıq barədə məlumatlılıq artır.
Her childhood was spent moving between army bases.
Onun uşaqlığı hərbi bazalar arasında köçməklə keçib.
The partnership between the two universities began in 2018.
İki universitet arasında tərəfdaşlıq 2018-ci ildə başlayıb.
The popularity of electric bikes has exploded in cities.
Şəhərlərdə elektrik velosipedlərinin populyarlığı kəskin artıb.
She's a scientist, and her husband is a translator.
O, alimdir, əri isə tərcüməçidir.

2Sifət şəkilçiləri

Sifət şəkilçiləri nitq hissəsini dəyişməklə yanaşı məna da əlavə edir. -ful / -less kimi cütlərin hər iki üzvü həmişə mövcud olmur: careful / careless var, amma beautiless yoxdur. Bizim «-lı / -sız» cütümüzə əsaslanıb yeni söz düzəltməyin, lüğətdə yoxlayın.

The instructions were helpful, but the app itself was useless.
Təlimat faydalı idi, amma tətbiqin özü yararsız idi.
Is this jacket washable?
Bu gödəkcəni yumaq olar?
He's very ambitious and extremely creative.
O, çox iddialı və son dərəcə yaradıcıdır.
The film is a bit childish, but the kids loved it.
Film bir az uşaqcasınadır, amma uşaqların çox xoşuna gəldi.
-ish = uşaq kimi (mənfi)
Let's meet at sixish.
Gəl saat altı radələrində görüşək.
-ish = təxminən (qeyri-rəsmi)
There are serious environmental concerns about the new airport.
Yeni hava limanı ilə bağlı ciddi ekoloji narahatlıqlar var.

3Feil və zərf şəkilçiləri

-ise/-ize, -en və -ify sifətləri və isimləri feilə çevirir, adətən «X etmək, daha X etmək» mənasında. -ly sifətlərin çoxunu zərfə çevirir (A2-09 dərsinə baxın). Azərbaycancada sifət çox vaxt dəyişmədən zərf kimi işlənir; ingiliscədə isə adətən -ly lazımdır.

The council plans to widen the road next year.
Bələdiyyə gələn il yolu genişləndirməyi planlaşdırır.
daha geniş etmək
Can you simplify the explanation for the new staff?
Yeni işçilər üçün izahı sadələşdirə bilərsiniz?
We need to modernise our website.
Saytımızı müasirləşdirməliyik.
modernize da düzgündür və ABŞ-da adidir
The medicine may weaken your immune system.
Dərman immun sisteminizi zəiflədə bilər.
She answered the question confidently.
O, suala inamla cavab verdi.

4Prefikslər

Prefikslər mənanı dəyişir, amma nitq hissəsini nadir hallarda dəyişir. «Deyil» mənasında in- adətən m və p hərflərindən əvvəl im-, l hərfindən əvvəl il-, r hərfindən əvvəl ir- olur. Amma ən çox işlənən inkar prefiksi un- sözüdür və bir çox söz in- yerinə onu qəbul edir (unpopular, unreal). Dis- və un- həm də «hərəkəti geri qaytarmaq» mənasını verə bilər (disconnect, unlock).

It's impossible to park in the centre on Saturdays.
Şənbə günləri mərkəzdə maşın saxlamaq mümkün deyil.
Driving without insurance is illegal.
Sığortasız maşın sürmək qeyri-qanunidir.
I think I misunderstood the question.
Deyəsən, sualı səhv başa düşdüm.
She's been self-employed for ten years.
O, on ildir ki, özü üçün işləyir.
The museum is closed while the old wing is rebuilt.
Köhnə korpus yenidən tikilənə qədər muzey bağlıdır.
We seriously underestimated how long the move would take.
Köçün nə qədər çəkəcəyini ciddi şəkildə az qiymətləndirmişdik.

5Konversiya və mürəkkəb sözlər

Konversiyada söz formasını dəyişmədən başqa nitq hissəsinə keçir: email, text, google, bottle həm isim, həm feil ola bilər. Bəzi ikihecalı sözlərdə vurğu yerini dəyişir: isimdə birinci, feildə ikinci heca vurğulu olur. Mürəkkəb sözlərdə iki söz birləşib yeni söz yaradır; bitişik, ayrı və ya defislə yazıla bilər.

Just google the address.
Ünvanı sadəcə Google ilə axtar.
isim → feil
I'll text you when I arrive.
Çatanda sənə mesaj yazaram.
There's been an increase in demand.
Tələbat artıb.
isim: vurğu "in" hecasındadır
Prices will probably increase again.
Qiymətlər yəqin ki, yenə artacaq.
feil: vurğu "crease" hecasındadır
Can you recommend a good babysitter?
Yaxşı bir dayə tövsiyə edə bilərsiniz?
mürəkkəb isim
She left her laptop on the train.
O, noutbukunu qatarda unudub.

6Qarışdırılan söz formaları

Eyni kökdən olan bəzi sözlərin mənaları fərqlidir. İngilis dilinin daxilindəki bu «yalançı dostlar» hətta irəli səviyyədə də çox səhvə səbəb olur.

It was a sensible decision to save some money.
Bir az pul yığmaq ağıllı qərar idi.
sensible = məntiqli, ağıllı
Be careful what you say — he's very sensitive about his weight.
Nə dediyinə diqqət et, o, çəkisi məsələsində çox həssasdır.
sensitive = tez inciyən, həssas
The country is facing an economic crisis.
Ölkə iqtisadi böhranla üzləşir.
economic = iqtisadiyyatla bağlı
A smaller car is more economical to run.
Kiçik maşın daha qənaətcildir.
economical = pula qənaət edən
It was a historic win for the team.
Bu, komanda üçün tarixi qələbə idi.
historic = tarixdə mühüm
The museum has an archive of historical documents.
Muzeyin tarixi sənədlər arxivi var.
historical = keçmişə aid

Tez-tez edilən səhvlər

❌It's unpossible.
✅It's impossible.
possible sözü un- yox, im- qəbul edir.
❌I unagree with you.
✅I disagree with you.
agree sözü dis- qəbul edir.
❌There was a big improve in sales.
✅There was a big improvement in sales.
Artikl və sifətdən sonra isim işlədin.
❌She's very confidence.
✅She's very confident.
be + very ilə sifət işlədin.
❌We need to wider the road.
✅We need to widen the road.
Feil -en ilə düzəlir.
❌He's a very sensible person — he cries at every film.
✅He's a very sensitive person — he cries at every film.
Səhv söz: sensible = ağıllı, məntiqli; sensitive = həssas.
❌The economical situation is getting worse.
✅The economic situation is getting worse.
Səhv söz: economic = iqtisadi; economical = qənaətcil.

Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər

1. «Qeyri-», «-sız» → yanlış inkar prefiksi. Azərbaycancada inkarı çox vaxt bir yolla, «qeyri-» və ya «-sız» ilə düzəldirik: «məsuliyyətsiz», «qeyri-qanuni». İngiliscədə isə hər sözün öz prefiksi var və öyrənənlər çox vaxt hər yerdə un- işlədir.

❌It was very unresponsible of Tural to leave the door open.
✅It was very irresponsible of Tural to leave the door open.
r hərfindən əvvəl ir-: irresponsible.

2. «Uğur qazanmaq» → success / succeed qarışığı. Biz bu mənanı isim + feil ilə deyirik: «uğur qazanmaq». İngiliscədə isim (success), feil (succeed) və sifət (successful) fərqli formalardır.

❌Aysel really wants to success in her new career.
✅Aysel really wants to succeed in her new career.
to sözündən sonra feil: succeed.

3. Sifət zərf kimi. Azərbaycancada «Murad qarda çox ehtiyatlı sürür» deyirik: sifət dəyişmədən feili təsvir edir. İngiliscədə feili təsvir edən söz adətən -ly alır.

❌Murad drives very careful in the snow.
✅Murad drives very carefully in the snow.
feili zərf təsvir edir: carefully.

4. «Qənaətcil» → economic. «İqtisadi» və «qənaətcil» bizdə tamam fərqli sözlərdir, amma ingiliscədə ikisi də eyni kökdəndir və öyrənənlər daha qısa economic sözünü seçir.

❌Leyla bought a small, economic car for the city.
✅Leyla bought a small, economical car for the city.
qənaətcil = economical; iqtisadi = economic.

Qarışdırmayın

-ic və -ical — Bəzi cütlərin mənası fərqlidir (economic / economical, historic / historical, classic / classical); bəziləri isə demək olar ki, sinonimdir (symmetric / symmetrical). Hər cütü yoxlayın.

A white T-shirt with jeans is a classic look.
Cinslə ağ futbolka klassik görünüşdür.
classic = tipik, zamandan kənar
She plays classical music on the violin.
O, skripkada klassik musiqi ifa edir.
classical = Qərbin rəsmi musiqi ənənəsinə aid

un- və non- — Un- çox vaxt qiymət bildirir; non- isə neytral, təsviri prefiksdir.

That was a very unprofessional comment.
Bu, çox qeyri-peşəkar irad idi.
tənqid
Most of the roles in the film are played by non-professional actors.
Filmdəki rolların çoxunu peşəkar olmayan aktyorlar oynayır.
neytral kateqoriya

-ed və -ing sifətləri — Bunlar yeni sözlər yox, feili sifət formalarıdır; A2-30 dərsinə baxın.

The lecture was boring, so I was bored.
Mühazirə darıxdırıcı idi, ona görə darıxdım.

Yazılış və tələffüz

  • Sözün sonundakı -e adətən saitlə başlayan şəkilçidən əvvəl düşür (create → creative), samitlə başlayan şəkilçidən əvvəl isə qalır (hope → hopeful, move → movement). İstisnalar: argue → argument sözündə e samitli şəkilçidən əvvəl düşür; noticeable, manageable sözlərində isə e saitli şəkilçidən əvvəl qalır ki, c və g yumşaq oxunsun.
  • Samitdən sonra gələn son -y adətən -i olur: happy → happiness, beauty → beautiful, rely → reliable (amma shy → shyness, dry → dryness).
  • Son samit qoşalaşa bilər: forget → forgettable, begin → beginner.
  • Şəkilçilər vurğunu yerindən oynada bilər: photograph /ˈfəʊtəɡrɑːf/ (UK), /ˈfoʊtəɡræf/ (US) → photography /fəˈtɒɡrəfi/ (UK), /fəˈtɑːɡrəfi/ (US) → photographic /ˌfəʊtəˈɡræfɪk/ (UK), /ˌfoʊtəˈɡræfɪk/ (US): vurğu əvvəl "pho", sonra "tog", sonra "graph" hecasına düşür. -ic, -ical, -ity və -tion ilə bitən sözlərdə vurğu adətən şəkilçidən dərhal əvvəlki hecaya düşür: economic, possibility, information. Azərbaycancada vurğu adətən son hecaya düşür; ingiliscə sözlərdə sonu avtomatik vurğulamayın.
  • Konversiyada vurğunun yerdəyişməsi: an increase /ˈɪnkriːs/ / to increase /ɪnˈkriːs/; həmçinin record, present, object, permit: isimlərdə birinci, feillərdə ikinci heca vurğuludur.
  • -ise adi UK yazılışıdır; -ize ABŞ-da işlənir və UK-də də qəbul edilir. Bir mətndə ardıcıl olun. Bəzi sözlər, hətta ABŞ-da da, həmişə -ise ilə yazılır: advertise, exercise, surprise, advise.

Qızıl qayda

Sözləri gövdəyə qədər izləyin: prefiks mənanı dəyişir, şəkilçi adətən nitq hissəsini dəyişir, kök isə əsas mənanı daşıyır. Sonra sözün həqiqətən mövcud olduğunu yoxlayın: söz yaradıcılığı yol göstərəcək qədər qaydalıdır, amma zəmanət verəcək qədər yox. Hər inkar üçün un- işlətməyin, feili təsvir edəndə -ly sözünü unutmayın.

Tapşırıqlar

A. Quruluş

Sözün düzgün formasını düzəldin.

  1. happy sözündən isim: Money can't buy .
  2. agree sözündən isim: We finally reached an .
  3. legal sözünün inkarı: Parking here is .
  4. short sözündən feil: Can you this text to 200 words?
  5. simple sözündən feil: We need to the application process.
  6. rely sözündən sifət: She's a very colleague.
  7. Bu sözü hissələrə ayırın: unemployment

B. Məna

Düzgün cavabı seçin.

  1. Düzgün cavabı seçin: Turn off the heating when you go out — it's more ….
  2. Düzgün cavabı seçin: The fall of the Berlin Wall was a … moment.
  3. Düzgün cavabı seçin: Don't be so … — it was only a joke!
  4. "overcooked" nə deməkdir? …
  5. "record" feilində hansı heca vurğuludur? …

C. Səhvi tapın

Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.

  1. Her explain was very clear.
  2. I think you have underestimated the difficult of the task.
  3. The instructions were completely unclear.
  4. He was very disappoint with the result.

D. Mətndə

Mötərizədəki sözün düzgün formasını yazın.

A job advert
We are looking for a 17 (create) and 18 (rely) designer to join our team. You will work closely with our 19 (manage) and help to 20 (modern) our brand. Ours is a 21 (smoking) office, so smoking is only allowed outside. Experience is not essential, but a good 22 (know) of design software is required. We offer excellent 23 (opportune) for career development.

E. Sizin növbəniz

İngiliscə yazın.

  1. "decide" sözü ilə eyni ailədən üç söz yazın və onlardan birini cümlədə işlədin.
  2. İşiniz və ya təhsiliniz haqqında "over-" və ya "under-" ilə başlayan sözü olan bir cümlə düşünün.

F. Qarışıq təkrar

Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.

  1. B1-29 Sifətlərin sırası və mürəkkəb sifətlər azərbaycanca: a lovely old wooden table, a ten-minute walk
    Mürəkkəb sifət düzəldin: a holiday that lasts two weeks
  2. A2-30 Bored, yoxsa boring? -ed və -ing sifətlərinin fərqi sadə dillə
    Düzgün cavabı seçin: The film was so … that I fell asleep.
  3. A2-09 Adverbs azərbaycanca: quickly, well, hard. Sifət, yoxsa zərf?
    Zərf düzəldin: She speaks (fluent) .
Cavablar

A. Quruluş

  1. happiness
  2. agreement
  3. illegal
  4. shorten
  5. simplify
  6. reliable
  7. un + employ + ment

B. Məna

  1. economical
  2. historic
  3. sensitive
  4. cooked too much
  5. cord

C. Səhvi tapın

  1. Her explanation was very clear.
  2. I think you have underestimated the difficulty of the task.
  3. ✓ The instructions were completely unclear.
  4. He was very disappointed with the result.

D. Mətndə

  1. creative
  2. reliable
  3. management / managers / manager
  4. modernise / modernize
  5. non-smoking / no-smoking
  6. knowledge
  7. opportunities

E. Sizin növbəniz

  1. decision, decisive, decisively. She made a quick decision.
  2. I always underestimate how long my homework will take.

F. Qarışıq təkrar

  1. a two-week holiday
  2. boring
  3. fluently
Android TətbiqiHər Yerdə Öyrənin Google Play