Söz yaradıcılığı azərbaycanca: ingiliscə şəkilçilər və prefikslər (-tion, -ness, -ful, un-, im-, dis-)
Word Formation: Building Words
Bu səhifədə
Məqsəd
Bu dərsdən sonra siz ingiliscə sözlərin necə qurulduğunu tanıya biləcəksiniz: kök, prefiks (önşəkilçi), şəkilçi, konversiya və mürəkkəb sözlər. Bundan tanımadığınız sözləri başa düşmək, cümlədə düzgün nitq hissəsini seçmək və sensible / sensitive, economic / economical kimi qarışıq cütlərdə səhv etməmək üçün istifadə edəcəksiniz.
Əsas fikir
İngilis dilinin söz ehtiyatı nəhəng görünür, amma onun böyük hissəsi daha kiçik hissələr toplusundan qurulub. Kök əsas mənanı daşıyır (employ). Ondan əvvəl gələn prefiks mənanı dəyişir (unemployed). Ondan sonra gələn şəkilçi isə adətən nitq hissəsini dəyişir (employ → employment, employer, employable).
Söz ailəsini ağac kimi təsəvvür edin. Kök gövdədir. Hər şəkilçi yeni nitq hissəsində bir budaq böyüdür: -ment feildən isim, -ful isimdən sifət, -ise/-ize sifətdən və ya isimdən feil düzəldir. Prefikslər budağın mənasını dəyişir, amma nitq hissəsini nadir hallarda. Hər hissənin nə etdiyini bilsəniz, heç görmədiyiniz sözləri də gövdəyə qədər izləyə bilərsiniz: unsustainability = un + sustain + able + ity.
İngiliscə yeni hissə əlavə etmədən də söz yaradır: söz sadəcə nitq hissəsini dəyişə bilər (konversiya: to email, an email) və ya başqa sözlə birləşə bilər (mürəkkəb söz: laptop, babysitter). Qəliblər yol göstərəcək qədər qaydalıdır, amma hər sözü təxmin etmək üçün yetərincə qaydalı deyil: hər budaq hər ağacda bitmir, ona görə yeni düzəltdiyiniz sözün həqiqətən olub-olmadığını həmişə yoxlayın.
Azərbaycan dili və ingilis dili
Azərbaycan dili şəkilçilərlə işləməkdə çox güclüdür, ona görə bu dərsin məntiqi sizə tanışdır. Bizdə də şəkilçi nitq hissəsini dəyişir: «dost → dostluq» (friendship), «uşaq → uşaqlıq» (childhood), «iş → işçi» (worker). -lı/-li və -sız/-siz cütü ingiliscədəki -ful / -less cütünə çox bənzəyir: «ümidli / ümidsiz» → hopeful / hopeless, «diqqətli / diqqətsiz» → careful / careless. Feil düzəldən -laş/-ləş də var: «müasirləşdirmək» → modernise.
Fərq prefikslərdədir. Bizim dildə prefiks azdır («qeyri-qanuni», «naməlum», «bivec»), inkarı çox vaxt -sız/-siz və ya «deyil» ilə bildiririk. İngiliscədə isə un-, in-, im-, il-, ir-, dis-, non- kimi bir neçə inkar prefiksi var və hansının hansı sözə gəldiyini əzbərləmək lazımdır. Bundan başqa, bizdə sifət çox vaxt elə zərf kimi də işlənir («yaxşı oxuyur», «ehtiyatlı sürür»), ingiliscədə isə zərf üçün çox vaxt -ly lazımdır. Konversiya da bizdə azdır: «mesaj» isimdir, feil üçün «mesaj yazmaq» deyirik, ingiliscədə isə text həm isim, həm feildir.
| Azərbaycanca | İngiliscə | Fərq |
|---|---|---|
| uşaqlıq, dostluq | childhood, friendship | isim şəkilçisi: oxşar məntiq |
| diqqətli / diqqətsiz | careful / careless | -lı / -sız: oxşar cüt |
| qeyri-qanuni, mümkün deyil | illegal, impossible | inkar: prefiksi seçmək lazımdır |
| müasirləşdirmək | modernise | feil şəkilçisi |
| Cavabı inamla verdi. | She answered the question confidently. | zərf üçün -ly |
| Sənə mesaj yazaram. | I'll text you. | konversiya: isim → feil |
Quruluş
İsim şəkilçiləri
| Şəkilçi | Hansı sözə | Nümunələr |
|---|---|---|
| -tion / -sion / -ation | feillərə | inform → information, decide → decision |
| -ment | feillərə | improve → improvement, agree → agreement |
| -ness | sifətlərə | happy → happiness, aware → awareness |
| -ity | sifətlərə | possible → possibility, popular → popularity |
| -ance / -ence | feillərə, sifətlərə | perform → performance, confident → confidence |
| -ship | isimlərə (status, münasibət) | friend → friendship, leader → leadership |
| -hood | isimlərə (vəziyyət, həyat dövrü, qrup) | child → childhood, neighbour → neighbourhood |
| -er / -or / -ist | feillərə, isimlərə (şəxs və ya əşya) | teach → teacher, act → actor, science → scientist |
Sifət şəkilçiləri
| Şəkilçi | Mənası | Nümunələr |
|---|---|---|
| -ful / -less | -lı / -sız | careful, careless; hopeful, hopeless |
| -able / -ible | etmək olar | washable, reliable, flexible, visible |
| -ous | bu keyfiyyətə malik | dangerous, famous, ambitious |
| -ive | bu keyfiyyətə malik; meylli | creative, attractive, talkative |
| -al / -ic | … ilə bağlı | national, cultural; artistic, economic |
| -ish | bir qədər, təxminən; … kimi (çox vaxt mənfi); millət | reddish, childish, British |
Feil və zərf şəkilçiləri
| Şəkilçi | Hansı sözə | Nümunələr |
|---|---|---|
| -ise (UK) / -ize (US, UK-də də) | sifətlərə, isimlərə | modernise / modernize, organise / organize |
| -en | sifətlərə | wide → widen, short → shorten, weak → weaken |
| -ify | sifətlərə, isimlərə | simple → simplify, class → classify, just → justify |
| -ly | sifətlər → zərflər | quick → quickly, careful → carefully |
Prefikslər
| Prefiks | Mənası | Nümunələr |
|---|---|---|
| un- | deyil / hərəkəti geri qaytarmaq | unhappy, unusual, unlock |
| in- / im- / il- / ir- | deyil | incorrect, impossible, illegal, irregular |
| dis- | deyil / əks hərəkət | dishonest, disagree, disappear |
| non- | deyil (neytral, çox vaxt texniki) | non-smoker, non-fiction, non-essential |
| mis- | səhv | misunderstand, mispronounce |
| re- | yenidən | rewrite, rebuild |
| over- / under- | həddən artıq / həddən az | overcook, underestimate |
| pre- / post- | əvvəl / sonra | pre-war, postgraduate |
| co- | birlikdə | co-author, co-operate |
| anti- | əleyhinə | antivirus, antisocial |
| self- | özü, özünə | self-employed, self-confidence |
İstifadə
1İsim şəkilçiləri
İsim şəkilçiləri ilə hərəkətləri, keyfiyyətləri, vəziyyətləri və şəxsləri adlandırın. Şəkilçinin seçimi adətən sözə görə sabitdir, ona görə sözləri ailə şəklində öyrənin. Bu isimlərin rəsmi yazıda işlənməsi üçün C1-11 dərsinə baxın.
2Sifət şəkilçiləri
Sifət şəkilçiləri nitq hissəsini dəyişməklə yanaşı məna da əlavə edir. -ful / -less kimi cütlərin hər iki üzvü həmişə mövcud olmur: careful / careless var, amma beautiless yoxdur. Bizim «-lı / -sız» cütümüzə əsaslanıb yeni söz düzəltməyin, lüğətdə yoxlayın.
3Feil və zərf şəkilçiləri
-ise/-ize, -en və -ify sifətləri və isimləri feilə çevirir, adətən «X etmək, daha X etmək» mənasında. -ly sifətlərin çoxunu zərfə çevirir (A2-09 dərsinə baxın). Azərbaycancada sifət çox vaxt dəyişmədən zərf kimi işlənir; ingiliscədə isə adətən -ly lazımdır.
4Prefikslər
Prefikslər mənanı dəyişir, amma nitq hissəsini nadir hallarda dəyişir. «Deyil» mənasında in- adətən m və p hərflərindən əvvəl im-, l hərfindən əvvəl il-, r hərfindən əvvəl ir- olur. Amma ən çox işlənən inkar prefiksi un- sözüdür və bir çox söz in- yerinə onu qəbul edir (unpopular, unreal). Dis- və un- həm də «hərəkəti geri qaytarmaq» mənasını verə bilər (disconnect, unlock).
5Konversiya və mürəkkəb sözlər
Konversiyada söz formasını dəyişmədən başqa nitq hissəsinə keçir: email, text, google, bottle həm isim, həm feil ola bilər. Bəzi ikihecalı sözlərdə vurğu yerini dəyişir: isimdə birinci, feildə ikinci heca vurğulu olur. Mürəkkəb sözlərdə iki söz birləşib yeni söz yaradır; bitişik, ayrı və ya defislə yazıla bilər.
6Qarışdırılan söz formaları
Eyni kökdən olan bəzi sözlərin mənaları fərqlidir. İngilis dilinin daxilindəki bu «yalançı dostlar» hətta irəli səviyyədə də çox səhvə səbəb olur.
Tez-tez edilən səhvlər
Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
1. «Qeyri-», «-sız» → yanlış inkar prefiksi. Azərbaycancada inkarı çox vaxt bir yolla, «qeyri-» və ya «-sız» ilə düzəldirik: «məsuliyyətsiz», «qeyri-qanuni». İngiliscədə isə hər sözün öz prefiksi var və öyrənənlər çox vaxt hər yerdə un- işlədir.
2. «Uğur qazanmaq» → success / succeed qarışığı. Biz bu mənanı isim + feil ilə deyirik: «uğur qazanmaq». İngiliscədə isim (success), feil (succeed) və sifət (successful) fərqli formalardır.
3. Sifət zərf kimi. Azərbaycancada «Murad qarda çox ehtiyatlı sürür» deyirik: sifət dəyişmədən feili təsvir edir. İngiliscədə feili təsvir edən söz adətən -ly alır.
4. «Qənaətcil» → economic. «İqtisadi» və «qənaətcil» bizdə tamam fərqli sözlərdir, amma ingiliscədə ikisi də eyni kökdəndir və öyrənənlər daha qısa economic sözünü seçir.
Qarışdırmayın
-ic və -ical — Bəzi cütlərin mənası fərqlidir (economic / economical, historic / historical, classic / classical); bəziləri isə demək olar ki, sinonimdir (symmetric / symmetrical). Hər cütü yoxlayın.
un- və non- — Un- çox vaxt qiymət bildirir; non- isə neytral, təsviri prefiksdir.
-ed və -ing sifətləri — Bunlar yeni sözlər yox, feili sifət formalarıdır; A2-30 dərsinə baxın.
Yazılış və tələffüz
- Sözün sonundakı -e adətən saitlə başlayan şəkilçidən əvvəl düşür (create → creative), samitlə başlayan şəkilçidən əvvəl isə qalır (hope → hopeful, move → movement). İstisnalar: argue → argument sözündə e samitli şəkilçidən əvvəl düşür; noticeable, manageable sözlərində isə e saitli şəkilçidən əvvəl qalır ki, c və g yumşaq oxunsun.
- Samitdən sonra gələn son -y adətən -i olur: happy → happiness, beauty → beautiful, rely → reliable (amma shy → shyness, dry → dryness).
- Son samit qoşalaşa bilər: forget → forgettable, begin → beginner.
- Şəkilçilər vurğunu yerindən oynada bilər: photograph /ˈfəʊtəɡrɑːf/ (UK), /ˈfoʊtəɡræf/ (US) → photography /fəˈtɒɡrəfi/ (UK), /fəˈtɑːɡrəfi/ (US) → photographic /ˌfəʊtəˈɡræfɪk/ (UK), /ˌfoʊtəˈɡræfɪk/ (US): vurğu əvvəl "pho", sonra "tog", sonra "graph" hecasına düşür. -ic, -ical, -ity və -tion ilə bitən sözlərdə vurğu adətən şəkilçidən dərhal əvvəlki hecaya düşür: economic, possibility, information. Azərbaycancada vurğu adətən son hecaya düşür; ingiliscə sözlərdə sonu avtomatik vurğulamayın.
- Konversiyada vurğunun yerdəyişməsi: an increase /ˈɪnkriːs/ / to increase /ɪnˈkriːs/; həmçinin record, present, object, permit: isimlərdə birinci, feillərdə ikinci heca vurğuludur.
- -ise adi UK yazılışıdır; -ize ABŞ-da işlənir və UK-də də qəbul edilir. Bir mətndə ardıcıl olun. Bəzi sözlər, hətta ABŞ-da da, həmişə -ise ilə yazılır: advertise, exercise, surprise, advise.
Qızıl qayda
Sözləri gövdəyə qədər izləyin: prefiks mənanı dəyişir, şəkilçi adətən nitq hissəsini dəyişir, kök isə əsas mənanı daşıyır. Sonra sözün həqiqətən mövcud olduğunu yoxlayın: söz yaradıcılığı yol göstərəcək qədər qaydalıdır, amma zəmanət verəcək qədər yox. Hər inkar üçün un- işlətməyin, feili təsvir edəndə -ly sözünü unutmayın.
Tapşırıqlar
A. Quruluş
Sözün düzgün formasını düzəldin.
-
happy sözündən isim: Money can't buy .
-
agree sözündən isim: We finally reached an .
-
legal sözünün inkarı: Parking here is .
-
short sözündən feil: Can you this text to 200 words?
-
simple sözündən feil: We need to the application process.
-
rely sözündən sifət: She's a very colleague.
-
Bu sözü hissələrə ayırın: unemployment
B. Məna
Düzgün cavabı seçin.
-
Düzgün cavabı seçin: Turn off the heating when you go out — it's more ….
-
Düzgün cavabı seçin: The fall of the Berlin Wall was a … moment.
-
Düzgün cavabı seçin: Don't be so … — it was only a joke!
-
"overcooked" nə deməkdir? …
-
"record" feilində hansı heca vurğuludur? …
C. Səhvi tapın
Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.
-
Her explain was very clear.
-
I think you have underestimated the difficult of the task.
-
The instructions were completely unclear.
-
He was very disappoint with the result.
D. Mətndə
Mötərizədəki sözün düzgün formasını yazın.
We are looking for a 17 (create) and 18 (rely) designer to join our team. You will work closely with our 19 (manage) and help to 20 (modern) our brand. Ours is a 21 (smoking) office, so smoking is only allowed outside. Experience is not essential, but a good 22 (know) of design software is required. We offer excellent 23 (opportune) for career development.
E. Sizin növbəniz
İngiliscə yazın.
-
"decide" sözü ilə eyni ailədən üç söz yazın və onlardan birini cümlədə işlədin.
-
İşiniz və ya təhsiliniz haqqında "over-" və ya "under-" ilə başlayan sözü olan bir cümlə düşünün.
F. Qarışıq təkrar
Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.
-
B1-29 Sifətlərin sırası və mürəkkəb sifətlər azərbaycanca: a lovely old wooden table, a ten-minute walk Mürəkkəb sifət düzəldin: a holiday that lasts two weeksholiday (UK); vacation (US)
-
A2-30 Bored, yoxsa boring? -ed və -ing sifətlərinin fərqi sadə dillə Düzgün cavabı seçin: The film was so … that I fell asleep.
-
A2-09 Adverbs azərbaycanca: quickly, well, hard. Sifət, yoxsa zərf? Zərf düzəldin: She speaks (fluent) .
Cavablar
A. Quruluş
- happiness
- agreement
- illegal
- shorten
- simplify
- reliable
- un + employ + ment
B. Məna
- economical
- historic
- sensitive
- cooked too much
- cord
C. Səhvi tapın
- Her explanation was very clear.
- I think you have underestimated the difficulty of the task.
- ✓ The instructions were completely unclear.
- He was very disappointed with the result.
D. Mətndə
- creative
- reliable
- management / managers / manager
- modernise / modernize
- non-smoking / no-smoking
- knowledge
- opportunities
E. Sizin növbəniz
- decision, decisive, decisively. She made a quick decision.
- I always underestimate how long my homework will take.
F. Qarışıq təkrar
- a two-week holiday
- boring
- fluently
