SlowingoDilbilgisi
+ 2 / 3

İngilizce Word Formation: Önek ve Soneklerle Kelime Türetme

Word Formation: Building Words

Bu sayfada
  1. Hedef
  2. Temel Fikir
  3. Türkçe ve İngilizce Yan Yana
  4. Yapı
  5. Kullanımlar
  6. Sık Yapılan Hatalar
  7. Türkçe Konuşanlar İçin Tuzaklar
  8. Karıştırılmasın
  9. Yazım ve Telaffuz
  10. Altın Kural
  11. Alıştırmalar

Hedef

Bu dersin sonunda İngilizce kelimelerin nasıl kurulduğunu — kökler, önekler (prefix), sonekler (suffix), conversion (tür değiştirme) ve compounding (birleştirme) ile — tanıyabilecek; bunu bilmediğiniz kelimeleri anlamak, cümlede doğru kelime türünü seçmek ve sensible / sensitive, economic / economical gibi karıştırılan çiftlerden kaçınmak için kullanabileceksiniz.

Temel Fikir

İngilizcenin kelime hazinesi çok büyük görünür, ama büyük bölümü daha küçük bir parça kümesinden kurulur. Kök temel anlamı taşır (employ). Önüne gelen bir önek anlamı değiştirir (unemployed). Arkasına gelen bir sonek ise genellikle kelime türünü değiştirir (employ → employment, employer, employable).

Bir kelime ailesini bir ağaç gibi düşünün. Kök gövdedir. Her sonek, yeni bir kelime türünde bir dal çıkarır: -ment fiilden isim, -ful isimden sıfat, -ise/-ize sıfattan ya da isimden fiil yapar. Önekler bir dalın anlamını değiştirir, ama türünü nadiren değiştirir. Her parçanın ne yaptığını öğrenirseniz hiç görmediğiniz kelimeleri de gövdeye kadar izleyebilirsiniz: unsustainability = un + sustain + able + ity.

İngilizce hiç yeni parça eklemeden de kelime üretir: bir kelime türünü değiştirebilir (conversion: to email, an email) ya da başka bir kelimeyle birleşebilir (compounding: laptop, babysitter). Kalıplar size yol gösterecek kadar düzenlidir, ama her kelimeyi tahmin etmenize yetecek kadar değil — her ağaçta her dal çıkmaz; bu yüzden yeni türettiğiniz bir kelimenin gerçekten var olup olmadığını mutlaka kontrol edin.

Türkçe ve İngilizce Yan Yana

Bu konuda Türkçe size büyük bir avantaj sağlar: Türkçe de kelimeleri eklerle türetir ve parçaları ayırmaya alışkınsınız. "İşsizlik" kelimesi İngilizcedeki unemployment ile neredeyse birebir aynı şekilde kurulmuştur.

TürkçeİngilizceParçalar
iş-siz-likunemploymentun + employ + ment
mutlu-lukhappinesshappy + ness
dikkat-li / dikkat-sizcareful / carelesscare + ful / less
öğret-menteacherteach + er
arkadaş-lıkfriendshipfriend + ship
basit-leş-tirmeksimplifysimple + ify
imkân-sızimpossibleim + possible

İki önemli fark var. Birincisi, Türkçe olumsuzluğu çoğu zaman sonla yapar ("-sız", "-me"), İngilizce ise çoğu zaman başla yapar (un-, im-, dis-). İkincisi, Türkçe ekler çok düzenlidir: "-lık" neredeyse her sıfata gelir. İngilizcede ise hangi kelimenin hangi eki aldığı sabittir ve tek tek öğrenilir.

Yapı

İsim yapan sonekler

SonekEklendiği kelimeÖrnekler
-tion / -sion / -ationfiillerinform → information, decide → decision
-mentfiillerimprove → improvement, agree → agreement
-nesssıfatlarhappy → happiness, aware → awareness
-itysıfatlarpossible → possibility, popular → popularity
-ance / -encefiiller, sıfatlarperform → performance, confident → confidence
-shipisimler (statü, ilişki)friend → friendship, leader → leadership
-hoodisimler (durum, hayat dönemi, topluluk)child → childhood, neighbour → neighbourhood
-er / -or / -istfiiller, isimler (kişi ya da şey)teach → teacher, act → actor, science → scientist

Sıfat yapan sonekler

SonekAnlamÖrnekler
-ful / -less-li / -sizcareful, careless; hopeful, hopeless
-able / -ibleyapılabilirwashable, reliable, flexible, visible
-ouso niteliğe sahipdangerous, famous, ambitious
-ivebu niteliği olan; eğilimlicreative, attractive, talkative
-al / -ic… ile ilgilinational, cultural; artistic, economic
-ish-imsi, yaklaşık; … gibi (çoğu zaman olumsuz); milliyetreddish, childish, British

Fiil ve zarf yapan sonekler

SonekEklendiği kelimeÖrnekler
-ise (UK) / -ize (US, UK'de de olur)sıfatlar, isimlermodernise / modernize, organise / organize
-ensıfatlarwide → widen, short → shorten, weak → weaken
-ifysıfatlar, isimlersimple → simplify, class → classify, just → justify
-lysıfat → zarfquick → quickly, careful → carefully

Önekler

ÖnekAnlamÖrnekler
un-değil / bir eylemi geri almakunhappy, unusual, unlock
in- / im- / il- / ir-değilincorrect, impossible, illegal, irregular
dis-değil / ters eylemdishonest, disagree, disappear
non-değil (nötr, çoğu zaman teknik)non-smoker, non-fiction, non-essential
mis-yanlış şekildemisunderstand, mispronounce
re-yenidenrewrite, rebuild
over- / under-fazla / azovercook, underestimate
pre- / post-önce / sonrapre-war, postgraduate
co-birlikteco-author, co-operate
anti-karşıantivirus, antisocial
self-kendi kendine, kendiself-employed, self-confidence

Kullanımlar

1İsim yapan sonekler

Eylemleri, nitelikleri, durumları ve kişileri adlandırmak için isim yapan sonekleri kullanın. Hangi sonekin geleceği genellikle kelimeye göre sabittir; bu yüzden kelimeleri aileler hâlinde öğrenin. Bu isimlerin resmî yazıda kullanımı için bkz. C1-11.

The improvement in her English has been remarkable.
İngilizcesindeki gelişme dikkat çekici.
There's a growing awareness of mental health at work.
İş yerinde ruh sağlığı konusunda giderek artan bir farkındalık var.
Her childhood was spent moving between army bases.
Çocukluğu askerî üsler arasında taşınarak geçti.
The partnership between the two universities began in 2018.
İki üniversite arasındaki ortaklık 2018'de başladı.
The popularity of electric bikes has exploded in cities.
Şehirlerde elektrikli bisikletlerin popülerliği patlama yaptı.
She's a scientist, and her husband is a translator.
Kendisi bilim insanı, kocası da çevirmen.

2Sıfat yapan sonekler

Sıfat yapan sonekler kelime türünü değiştirmenin yanında bir anlam da ekler. -ful / -less gibi çiftlerin ikisi de her zaman mümkün değildir: careful / careless vardır, ama beautiless diye bir kelime yoktur.

The instructions were helpful, but the app itself was useless.
Talimatlar yardımcıydı, ama uygulamanın kendisi işe yaramazdı.
Is this jacket washable?
Bu ceket yıkanabilir mi?
He's very ambitious and extremely creative.
Çok hırslı ve son derece yaratıcı.
The film is a bit childish, but the kids loved it.
Film biraz çocukça, ama çocuklar bayıldı.
-ish = çocuk gibi (olumsuz)
Let's meet at sixish.
Altı gibi buluşalım.
-ish = yaklaşık (gündelik)
There are serious environmental concerns about the new airport.
Yeni havalimanı konusunda ciddi çevresel kaygılar var.

3Fiil ve zarf yapan sonekler

-ise/-ize, -en ve -ify sıfatları ve isimleri fiile çevirir; anlam genellikle "(daha) X yapmak"tır. -ly ise çoğu sıfatı zarfa çevirir (A2-09).

The council plans to widen the road next year.
Belediye gelecek yıl yolu genişletmeyi planlıyor.
daha geniş yapmak
Can you simplify the explanation for the new staff?
Açıklamayı yeni personel için basitleştirebilir misin?
We need to modernise our website.
Web sitemizi modernleştirmemiz gerekiyor.
modernize de doğrudur ve ABD'de olağan biçimdir
The medicine may weaken your immune system.
İlaç bağışıklık sisteminizi zayıflatabilir.
She answered the question confidently.
Soruyu kendinden emin bir şekilde cevapladı.

4Önekler

Önekler anlamı değiştirir, ama kelime türünü nadiren değiştirir. "Değil" anlamında in- genellikle m ve p'den önce im-, l'den önce il-, r'den önce ir- olur. Ama en yaygın olumsuzluk öneki un-'dur ve birçok kelime onu alır (unpopular, unreal). Dis- ve un- "bir eylemi geri almak" anlamına da gelebilir (disconnect, unlock).

It's impossible to park in the centre on Saturdays.
Cumartesileri merkezde park etmek imkânsız.
Driving without insurance is illegal.
Sigortasız araç kullanmak yasa dışıdır.
I think I misunderstood the question.
Sanırım soruyu yanlış anladım.
She's been self-employed for ten years.
On yıldır kendi işini yapıyor.
The museum is closed while the old wing is rebuilt.
Eski kanat yeniden inşa edilirken müze kapalı.
We seriously underestimated how long the move would take.
Taşınmanın ne kadar süreceğini fena hâlde hafife almışız.

5Conversion ve compounding

Conversion'da bir kelime biçimi hiç değişmeden tür değiştirir: email, text, google, bottle hem isim hem fiil olabilir. Bazı iki heceli kelimelerde vurgu kayar: isim ilk heceden, fiil ikinci heceden vurgulanır. Compounding'de iki kelime birleşip yeni bir kelime yapar; tek kelime, iki ayrı kelime ya da tireli olarak yazılabilir.

Just google the address.
Adresi Google'da arat, o kadar.
isim → fiil
I'll text you when I arrive.
Varınca sana mesaj atarım.
There's been an increase in demand.
Talepte bir artış oldu.
isim: vurgu "in"de
Prices will probably increase again.
Fiyatlar muhtemelen yine artacak.
fiil: vurgu "crease"te
Can you recommend a good babysitter?
İyi bir çocuk bakıcısı önerebilir misin?
birleşik isim
She left her laptop on the train.
Dizüstü bilgisayarını trende unuttu.

6Karıştırılan kelime biçimleri

Aynı kökten gelen bazı kelimelerin anlamları farklıdır. İngilizcenin kendi içindeki bu "yalancı eşler" ileri seviyede bile birçok hataya yol açar.

It was a sensible decision to save some money.
Biraz para biriktirmek mantıklı bir karardı.
sensible = mantıklı, makul
Be careful what you say — he's very sensitive about his weight.
Ne dediğine dikkat et, kilosu konusunda çok hassas.
sensitive = kolay kırılan, hassas
The country is facing an economic crisis.
Ülke ekonomik bir krizle karşı karşıya.
economic = ekonomiyle ilgili
A smaller car is more economical to run.
Daha küçük bir araba daha az masraflıdır.
economical = tasarruflu, idareli
It was a historic win for the team.
Takım için tarihî bir galibiyetti.
historic = tarihe geçen, önemli
The museum has an archive of historical documents.
Müzenin tarihsel belgelerden oluşan bir arşivi var.
historical = geçmişle ilgili

Sık Yapılan Hatalar

❌It's unpossible.
✅It's impossible.
possible, un- değil im- alır.
❌I unagree with you.
✅I disagree with you.
agree, dis- alır.
❌There was a big improve in sales.
✅There was a big improvement in sales.
Article ve sıfattan sonra isim gerekir.
❌She's very confidence.
✅She's very confident.
be + very'den sonra sıfat gerekir.
❌We need to wider the road.
✅We need to widen the road.
Fiil -en ile yapılır.
❌He's a very sensible person — he cries at every film.
✅He's a very sensitive person — he cries at every film.
Yanlış kelime: sensible = mantıklı; sensitive = duygusal, hassas.
❌The economical situation is getting worse.
✅The economic situation is getting worse.
Yanlış kelime: economic = ekonomiyle ilgili; economical = tasarruflu.

Türkçe Konuşanlar İçin Tuzaklar

1. "-sız" ekini her yerde "-less" yapmak. Türkçede "-sız" neredeyse her isme eklenebilir: sabırsız, sorumsuz, saygısız. İngilizcede -less ise yalnızca belirli kelimelere gelir; birçok "-sız" kelimesinin karşılığı bir önekle kurulur.

❌He's very patientless.
✅He's very impatient.
❌That was a responsibleless decision.
✅That was an irresponsible decision.

2. İngilizce ekleri Türkçe ekler kadar düzenli sanmak. Türkçede "-lık" ya da "-sız" eklemek neredeyse her zaman gerçek bir kelime verir. İngilizcede hangi önekin ya da sonekin geleceği kelimeye göre sabittir; tahmin edilen biçim çoğu zaman yoktur.

❌It's unpossible.
✅It's impossible.
❌I unagree with you.
✅I disagree with you.

3. Türkçede tek kelime olan çiftleri karıştırmak. "Klasik" Türkçede hem "tipik, herkesin bildiği" hem de "klasik müzik, antik çağ" anlamına gelir; "elektrik" de hem "elektrikle çalışan" hem de "elektrikle ilgili" olabilir. İngilizce bu anlamları ayrı kelimelerle verir.

⚠️It was a classical mistake.
✅It was a classic mistake.
classical "klasik müzik, antik çağ" demektir; "tipik" anlamı için classic.
⚠️She works as an electric engineer.
✅She works as an electrical engineer.
electric "elektrikle çalışan" demektir (electric car); meslek ve alan için electrical.

4. "Sempatik" kelimesini "sympathetic" sanmak. Türkçedeki "sempatik" "sevimli, cana yakın" demektir. İngilizcedeki sympathetic ise "anlayışlı, derdinizi paylaşan" anlamındadır.

⚠️Your brother is very sympathetic. (meaning "sempatik")
✅Your brother is very likeable. ya da Your brother is really nice.

5. Conversion'da vurguyu kaydırmamak. Türkçede vurgu çoğu zaman son hecededir ve isim ile fiil arasında vurgu farkı yoktur. İngilizcede increase, record, present gibi kelimelerde isim ilk heceden, fiil ikinci heceden vurgulanır.

⚠️There's been an increase in demand. (vurgu "crease"te)
✅There's been an increase in demand. (vurgu "in"de: "İN-kriis")

Karıştırılmasın

-ic ve -ical — Bazı çiftlerin anlamı farklıdır (economic / economical, historic / historical, classic / classical); bazıları ise neredeyse eş anlamlıdır (symmetric / symmetrical). Her çifti ayrı ayrı kontrol edin.

A white T-shirt with jeans is a classic look.
Kot pantolonla beyaz tişört klasik bir görünümdür.
classic = tipik, zamansız
She plays classical music on the violin.
Kemanla klasik müzik çalıyor.
classical = Batı'nın klasik müzik geleneğine ait

un- ve non- — Un- çoğu zaman bir değerlendirme ekler; non- ise nötr ve betimleyicidir.

That was a very unprofessional comment.
Hiç profesyonelce olmayan bir yorumdu.
eleştiri
Most of the roles in the film are played by non-professional actors.
Filmdeki rollerin çoğunu profesyonel olmayan oyuncular canlandırıyor.
nötr bir kategori

-ed ve -ing sıfatları — Bunlar yeni kelimeler değil, fiilin participle biçimleridir; bkz. A2-30.

The lecture was boring, so I was bored.
Ders sıkıcıydı, bu yüzden sıkıldım.

Yazım ve Telaffuz

  • Sondaki -e genellikle ünlüyle başlayan bir sonekten önce düşer (create → creative), ünsüzle başlayan bir sonekten önce ise kalır (hope → hopeful, move → movement). İstisnalar: argue → argument'te e ünsüzden önce düşer; noticeable, manageable'da ise c ve g yumuşak okunsun diye e ünlüden önce kalır.
  • Ünsüzden sonra gelen sondaki -y genellikle -i olur: happy → happiness, beauty → beautiful, rely → reliable (ama shy → shyness, dry → dryness).
  • Sondaki ünsüz ikilenebilir: forget → forgettable, begin → beginner.
  • Sonekler vurguyu kaydırabilir: photograph /ˈfəʊtəɡrɑːf/ (UK), /ˈfoʊtəɡræf/ (US) → photography /fəˈtɒɡrəfi/ (UK), /fəˈtɑːɡrəfi/ (US) → photographic /ˌfəʊtəˈɡræfɪk/ (UK), /ˌfoʊtəˈɡræfɪk/ (US): vurgu önce "FOU", sonra "TOG", sonra "GREF" hecesinde. -ic, -ical, -ity ve -tion ile biten kelimelerde vurgu genellikle sonekten hemen önceki hecededir: ecoNOMic, possiBILity, inforMAtion.
  • Conversion'da vurgu kayması: an increase /ˈɪnkriːs/ ("İN-kriis") / to increase /ɪnˈkriːs/ ("in-KRİİS"); record, present, object, permit de böyledir — isimler ilk heceden, fiiller ikinci heceden vurgulanır.
  • -ise olağan İngiliz yazımıdır; -ize Amerikan yazımıdır ve İngiltere'de de kabul edilir. Bir metinde tutarlı olun. Bazı kelimeler ABD'de bile her zaman -ise ile yazılır: advertise, exercise, surprise, advise.

Altın Kural

Kelimeleri gövdeye kadar izleyin: önek anlamı değiştirir, sonek genellikle kelime türünü değiştirir, kök ise temel anlamı taşır. Sonra kelimenin gerçekten var olup olmadığını kontrol edin — kelime türetme size yol gösterecek kadar düzenlidir, ama garanti verecek kadar değil.

Alıştırmalar

A. Yapı

Verilen kelimeden türetilmiş doğru biçimi yazın.

  1. happy kelimesinden isim: Money can't buy .
  2. agree kelimesinden isim: We finally reached an .
  3. legal kelimesinin olumsuzu: Parking here is .
  4. short kelimesinden fiil: Can you this text to 200 words?
  5. simple kelimesinden fiil: We need to the application process.
  6. rely kelimesinden sıfat: She's a very colleague.
  7. Bu kelimeyi parçalarına ayırın: unemployment

B. Anlam

Anlama göre doğru seçeneği işaretleyin.

  1. Doğru olanı seçin: Turn off the heating when you go out — it's more ….
  2. Doğru olanı seçin: The fall of the Berlin Wall was a … moment.
  3. Doğru olanı seçin: Don't be so … — it was only a joke!
  4. "overcooked" ne demek? …
  5. "record" fiilinde hangi hece vurgulanır? …

C. Hatayı Bul

Hatalı cümleyi düzeltin. Cümle doğruysa "correct" yazın.

  1. Her explain was very clear.
  2. I think you have underestimated the difficult of the task.
  3. The instructions were completely unclear.
  4. He was very disappoint with the result.

D. Bağlam İçinde

İş ilanını parantezdeki kelimelerden türetilmiş doğru biçimlerle tamamlayın.

A job advert
We are looking for a 17 (create) and 18 (rely) designer to join our team. You will work closely with our 19 (manage) and help to 20 (modern) our brand. Ours is a 21 (smoking) office, so smoking is only allowed outside. Experience is not essential, but a good 22 (know) of design software is required. We offer excellent 23 (opportune) for career development.

E. Sıra Sende

  1. "decide" ile aynı aileden üç kelime yazın ve birini bir cümlede kullanın.
  2. İşiniz ya da okulunuz hakkında "over-" ya da "under-" ile başlayan bir kelime içeren bir cümle kurun.

F. Karışık Tekrar

Önceki derslerden karışık sorular.

  1. B1-29 İngilizcede Sıfat Sırası (Adjective Order) ve Birleşik Sıfatlar
    Birleşik sıfat yapın: a holiday that lasts two weeks
  2. A2-30 İngilizce -ed ve -ing Sıfatları: Bored mı Boring mi?
    Doğru olanı seçin: The film was so … that I fell asleep.
  3. A2-09 İngilizce Adverbs (Zarflar): Quickly, Well, Hard ve -ly Eki
    Zarf yapın: She speaks (fluent) .
Cevap anahtarı

A. Yapı

  1. happiness
  2. agreement
  3. illegal
  4. shorten
  5. simplify
  6. reliable
  7. un + employ + ment

B. Anlam

  1. economical
  2. historic
  3. sensitive
  4. cooked too much
  5. cord

C. Hatayı Bul

  1. Her explanation was very clear.
  2. I think you have underestimated the difficulty of the task.
  3. ✓ The instructions were completely unclear.
  4. He was very disappointed with the result.

D. Bağlam İçinde

  1. creative
  2. reliable
  3. management / managers / manager
  4. modernise / modernize
  5. non-smoking / no-smoking
  6. knowledge
  7. opportunities

E. Sıra Sende

  1. decision, decisive, decisively. She made a quick decision.
  2. I always underestimate how long my homework will take.

F. Karışık Tekrar

  1. a two-week holiday
  2. boring
  3. fluently
Android UygulamaHareket Halinde Öğren Google Play