İngilizce Word Formation: Önek ve Soneklerle Kelime Türetme
Word Formation: Building Words
Bu sayfada
Hedef
Bu dersin sonunda İngilizce kelimelerin nasıl kurulduğunu — kökler, önekler (prefix), sonekler (suffix), conversion (tür değiştirme) ve compounding (birleştirme) ile — tanıyabilecek; bunu bilmediğiniz kelimeleri anlamak, cümlede doğru kelime türünü seçmek ve sensible / sensitive, economic / economical gibi karıştırılan çiftlerden kaçınmak için kullanabileceksiniz.
Temel Fikir
İngilizcenin kelime hazinesi çok büyük görünür, ama büyük bölümü daha küçük bir parça kümesinden kurulur. Kök temel anlamı taşır (employ). Önüne gelen bir önek anlamı değiştirir (unemployed). Arkasına gelen bir sonek ise genellikle kelime türünü değiştirir (employ → employment, employer, employable).
Bir kelime ailesini bir ağaç gibi düşünün. Kök gövdedir. Her sonek, yeni bir kelime türünde bir dal çıkarır: -ment fiilden isim, -ful isimden sıfat, -ise/-ize sıfattan ya da isimden fiil yapar. Önekler bir dalın anlamını değiştirir, ama türünü nadiren değiştirir. Her parçanın ne yaptığını öğrenirseniz hiç görmediğiniz kelimeleri de gövdeye kadar izleyebilirsiniz: unsustainability = un + sustain + able + ity.
İngilizce hiç yeni parça eklemeden de kelime üretir: bir kelime türünü değiştirebilir (conversion: to email, an email) ya da başka bir kelimeyle birleşebilir (compounding: laptop, babysitter). Kalıplar size yol gösterecek kadar düzenlidir, ama her kelimeyi tahmin etmenize yetecek kadar değil — her ağaçta her dal çıkmaz; bu yüzden yeni türettiğiniz bir kelimenin gerçekten var olup olmadığını mutlaka kontrol edin.
Türkçe ve İngilizce Yan Yana
Bu konuda Türkçe size büyük bir avantaj sağlar: Türkçe de kelimeleri eklerle türetir ve parçaları ayırmaya alışkınsınız. "İşsizlik" kelimesi İngilizcedeki unemployment ile neredeyse birebir aynı şekilde kurulmuştur.
| Türkçe | İngilizce | Parçalar |
|---|---|---|
| iş-siz-lik | unemployment | un + employ + ment |
| mutlu-luk | happiness | happy + ness |
| dikkat-li / dikkat-siz | careful / careless | care + ful / less |
| öğret-men | teacher | teach + er |
| arkadaş-lık | friendship | friend + ship |
| basit-leş-tirmek | simplify | simple + ify |
| imkân-sız | impossible | im + possible |
İki önemli fark var. Birincisi, Türkçe olumsuzluğu çoğu zaman sonla yapar ("-sız", "-me"), İngilizce ise çoğu zaman başla yapar (un-, im-, dis-). İkincisi, Türkçe ekler çok düzenlidir: "-lık" neredeyse her sıfata gelir. İngilizcede ise hangi kelimenin hangi eki aldığı sabittir ve tek tek öğrenilir.
Yapı
İsim yapan sonekler
| Sonek | Eklendiği kelime | Örnekler |
|---|---|---|
| -tion / -sion / -ation | fiiller | inform → information, decide → decision |
| -ment | fiiller | improve → improvement, agree → agreement |
| -ness | sıfatlar | happy → happiness, aware → awareness |
| -ity | sıfatlar | possible → possibility, popular → popularity |
| -ance / -ence | fiiller, sıfatlar | perform → performance, confident → confidence |
| -ship | isimler (statü, ilişki) | friend → friendship, leader → leadership |
| -hood | isimler (durum, hayat dönemi, topluluk) | child → childhood, neighbour → neighbourhood |
| -er / -or / -ist | fiiller, isimler (kişi ya da şey) | teach → teacher, act → actor, science → scientist |
Sıfat yapan sonekler
| Sonek | Anlam | Örnekler |
|---|---|---|
| -ful / -less | -li / -siz | careful, careless; hopeful, hopeless |
| -able / -ible | yapılabilir | washable, reliable, flexible, visible |
| -ous | o niteliğe sahip | dangerous, famous, ambitious |
| -ive | bu niteliği olan; eğilimli | creative, attractive, talkative |
| -al / -ic | … ile ilgili | national, cultural; artistic, economic |
| -ish | -imsi, yaklaşık; … gibi (çoğu zaman olumsuz); milliyet | reddish, childish, British |
Fiil ve zarf yapan sonekler
| Sonek | Eklendiği kelime | Örnekler |
|---|---|---|
| -ise (UK) / -ize (US, UK'de de olur) | sıfatlar, isimler | modernise / modernize, organise / organize |
| -en | sıfatlar | wide → widen, short → shorten, weak → weaken |
| -ify | sıfatlar, isimler | simple → simplify, class → classify, just → justify |
| -ly | sıfat → zarf | quick → quickly, careful → carefully |
Önekler
| Önek | Anlam | Örnekler |
|---|---|---|
| un- | değil / bir eylemi geri almak | unhappy, unusual, unlock |
| in- / im- / il- / ir- | değil | incorrect, impossible, illegal, irregular |
| dis- | değil / ters eylem | dishonest, disagree, disappear |
| non- | değil (nötr, çoğu zaman teknik) | non-smoker, non-fiction, non-essential |
| mis- | yanlış şekilde | misunderstand, mispronounce |
| re- | yeniden | rewrite, rebuild |
| over- / under- | fazla / az | overcook, underestimate |
| pre- / post- | önce / sonra | pre-war, postgraduate |
| co- | birlikte | co-author, co-operate |
| anti- | karşı | antivirus, antisocial |
| self- | kendi kendine, kendi | self-employed, self-confidence |
Kullanımlar
1İsim yapan sonekler
Eylemleri, nitelikleri, durumları ve kişileri adlandırmak için isim yapan sonekleri kullanın. Hangi sonekin geleceği genellikle kelimeye göre sabittir; bu yüzden kelimeleri aileler hâlinde öğrenin. Bu isimlerin resmî yazıda kullanımı için bkz. C1-11.
2Sıfat yapan sonekler
Sıfat yapan sonekler kelime türünü değiştirmenin yanında bir anlam da ekler. -ful / -less gibi çiftlerin ikisi de her zaman mümkün değildir: careful / careless vardır, ama beautiless diye bir kelime yoktur.
3Fiil ve zarf yapan sonekler
-ise/-ize, -en ve -ify sıfatları ve isimleri fiile çevirir; anlam genellikle "(daha) X yapmak"tır. -ly ise çoğu sıfatı zarfa çevirir (A2-09).
4Önekler
Önekler anlamı değiştirir, ama kelime türünü nadiren değiştirir. "Değil" anlamında in- genellikle m ve p'den önce im-, l'den önce il-, r'den önce ir- olur. Ama en yaygın olumsuzluk öneki un-'dur ve birçok kelime onu alır (unpopular, unreal). Dis- ve un- "bir eylemi geri almak" anlamına da gelebilir (disconnect, unlock).
5Conversion ve compounding
Conversion'da bir kelime biçimi hiç değişmeden tür değiştirir: email, text, google, bottle hem isim hem fiil olabilir. Bazı iki heceli kelimelerde vurgu kayar: isim ilk heceden, fiil ikinci heceden vurgulanır. Compounding'de iki kelime birleşip yeni bir kelime yapar; tek kelime, iki ayrı kelime ya da tireli olarak yazılabilir.
6Karıştırılan kelime biçimleri
Aynı kökten gelen bazı kelimelerin anlamları farklıdır. İngilizcenin kendi içindeki bu "yalancı eşler" ileri seviyede bile birçok hataya yol açar.
Sık Yapılan Hatalar
Türkçe Konuşanlar İçin Tuzaklar
1. "-sız" ekini her yerde "-less" yapmak. Türkçede "-sız" neredeyse her isme eklenebilir: sabırsız, sorumsuz, saygısız. İngilizcede -less ise yalnızca belirli kelimelere gelir; birçok "-sız" kelimesinin karşılığı bir önekle kurulur.
2. İngilizce ekleri Türkçe ekler kadar düzenli sanmak. Türkçede "-lık" ya da "-sız" eklemek neredeyse her zaman gerçek bir kelime verir. İngilizcede hangi önekin ya da sonekin geleceği kelimeye göre sabittir; tahmin edilen biçim çoğu zaman yoktur.
3. Türkçede tek kelime olan çiftleri karıştırmak. "Klasik" Türkçede hem "tipik, herkesin bildiği" hem de "klasik müzik, antik çağ" anlamına gelir; "elektrik" de hem "elektrikle çalışan" hem de "elektrikle ilgili" olabilir. İngilizce bu anlamları ayrı kelimelerle verir.
4. "Sempatik" kelimesini "sympathetic" sanmak. Türkçedeki "sempatik" "sevimli, cana yakın" demektir. İngilizcedeki sympathetic ise "anlayışlı, derdinizi paylaşan" anlamındadır.
5. Conversion'da vurguyu kaydırmamak. Türkçede vurgu çoğu zaman son hecededir ve isim ile fiil arasında vurgu farkı yoktur. İngilizcede increase, record, present gibi kelimelerde isim ilk heceden, fiil ikinci heceden vurgulanır.
Karıştırılmasın
-ic ve -ical — Bazı çiftlerin anlamı farklıdır (economic / economical, historic / historical, classic / classical); bazıları ise neredeyse eş anlamlıdır (symmetric / symmetrical). Her çifti ayrı ayrı kontrol edin.
un- ve non- — Un- çoğu zaman bir değerlendirme ekler; non- ise nötr ve betimleyicidir.
-ed ve -ing sıfatları — Bunlar yeni kelimeler değil, fiilin participle biçimleridir; bkz. A2-30.
Yazım ve Telaffuz
- Sondaki -e genellikle ünlüyle başlayan bir sonekten önce düşer (create → creative), ünsüzle başlayan bir sonekten önce ise kalır (hope → hopeful, move → movement). İstisnalar: argue → argument'te e ünsüzden önce düşer; noticeable, manageable'da ise c ve g yumuşak okunsun diye e ünlüden önce kalır.
- Ünsüzden sonra gelen sondaki -y genellikle -i olur: happy → happiness, beauty → beautiful, rely → reliable (ama shy → shyness, dry → dryness).
- Sondaki ünsüz ikilenebilir: forget → forgettable, begin → beginner.
- Sonekler vurguyu kaydırabilir: photograph /ˈfəʊtəɡrɑːf/ (UK), /ˈfoʊtəɡræf/ (US) → photography /fəˈtɒɡrəfi/ (UK), /fəˈtɑːɡrəfi/ (US) → photographic /ˌfəʊtəˈɡræfɪk/ (UK), /ˌfoʊtəˈɡræfɪk/ (US): vurgu önce "FOU", sonra "TOG", sonra "GREF" hecesinde. -ic, -ical, -ity ve -tion ile biten kelimelerde vurgu genellikle sonekten hemen önceki hecededir: ecoNOMic, possiBILity, inforMAtion.
- Conversion'da vurgu kayması: an increase /ˈɪnkriːs/ ("İN-kriis") / to increase /ɪnˈkriːs/ ("in-KRİİS"); record, present, object, permit de böyledir — isimler ilk heceden, fiiller ikinci heceden vurgulanır.
- -ise olağan İngiliz yazımıdır; -ize Amerikan yazımıdır ve İngiltere'de de kabul edilir. Bir metinde tutarlı olun. Bazı kelimeler ABD'de bile her zaman -ise ile yazılır: advertise, exercise, surprise, advise.
Altın Kural
Kelimeleri gövdeye kadar izleyin: önek anlamı değiştirir, sonek genellikle kelime türünü değiştirir, kök ise temel anlamı taşır. Sonra kelimenin gerçekten var olup olmadığını kontrol edin — kelime türetme size yol gösterecek kadar düzenlidir, ama garanti verecek kadar değil.
Alıştırmalar
A. Yapı
Verilen kelimeden türetilmiş doğru biçimi yazın.
-
happy kelimesinden isim: Money can't buy .
-
agree kelimesinden isim: We finally reached an .
-
legal kelimesinin olumsuzu: Parking here is .
-
short kelimesinden fiil: Can you this text to 200 words?
-
simple kelimesinden fiil: We need to the application process.
-
rely kelimesinden sıfat: She's a very colleague.
-
Bu kelimeyi parçalarına ayırın: unemployment
B. Anlam
Anlama göre doğru seçeneği işaretleyin.
-
Doğru olanı seçin: Turn off the heating when you go out — it's more ….
-
Doğru olanı seçin: The fall of the Berlin Wall was a … moment.
-
Doğru olanı seçin: Don't be so … — it was only a joke!
-
"overcooked" ne demek? …
-
"record" fiilinde hangi hece vurgulanır? …
C. Hatayı Bul
Hatalı cümleyi düzeltin. Cümle doğruysa "correct" yazın.
-
Her explain was very clear.
-
I think you have underestimated the difficult of the task.
-
The instructions were completely unclear.
-
He was very disappoint with the result.
D. Bağlam İçinde
İş ilanını parantezdeki kelimelerden türetilmiş doğru biçimlerle tamamlayın.
We are looking for a 17 (create) and 18 (rely) designer to join our team. You will work closely with our 19 (manage) and help to 20 (modern) our brand. Ours is a 21 (smoking) office, so smoking is only allowed outside. Experience is not essential, but a good 22 (know) of design software is required. We offer excellent 23 (opportune) for career development.
E. Sıra Sende
-
"decide" ile aynı aileden üç kelime yazın ve birini bir cümlede kullanın.
-
İşiniz ya da okulunuz hakkında "over-" ya da "under-" ile başlayan bir kelime içeren bir cümle kurun.
F. Karışık Tekrar
Önceki derslerden karışık sorular.
-
B1-29 İngilizcede Sıfat Sırası (Adjective Order) ve Birleşik Sıfatlar Birleşik sıfat yapın: a holiday that lasts two weeksholiday (UK); vacation (US)
-
A2-30 İngilizce -ed ve -ing Sıfatları: Bored mı Boring mi? Doğru olanı seçin: The film was so … that I fell asleep.
-
A2-09 İngilizce Adverbs (Zarflar): Quickly, Well, Hard ve -ly Eki Zarf yapın: She speaks (fluent) .
Cevap anahtarı
A. Yapı
- happiness
- agreement
- illegal
- shorten
- simplify
- reliable
- un + employ + ment
B. Anlam
- economical
- historic
- sensitive
- cooked too much
- cord
C. Hatayı Bul
- Her explanation was very clear.
- I think you have underestimated the difficulty of the task.
- ✓ The instructions were completely unclear.
- He was very disappointed with the result.
D. Bağlam İçinde
- creative
- reliable
- management / managers / manager
- modernise / modernize
- non-smoking / no-smoking
- knowledge
- opportunities
E. Sıra Sende
- decision, decisive, decisively. She made a quick decision.
- I always underestimate how long my homework will take.
F. Karışık Tekrar
- a two-week holiday
- boring
- fluently
