SlowingoГрамматика
+ 2 / 3

Сөзжасам қазақша: ағылшын тіліндегі жұрнақтар мен префикстер (-tion, -ness, -ful, un-, dis-)

Word Formation: Building Words

Осы бетте
  1. Мақсат
  2. Негізгі идея
  3. Қазақ тілі мен ағылшын тілі
  4. Құрылым
  5. Қолданылуы
  6. Жиі кездесетін қателер
  7. Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
  8. Шатастырмаңыз
  9. Жазылуы мен айтылуы
  10. Алтын ереже
  11. Жаттығулар

Мақсат

Осы сабақтан кейін сіз ағылшын сөздерінің қалай құралатынын — түбір, префикс, жұрнақ, конверсия және сөз біріктіру арқылы — тани аласыз және мұны бейтаныс сөздерді түсінуге, сөйлемге керекті сөз табын таңдауға әрі sensible / sensitive, economic / economical сияқты шатастыратын жұптардан аулақ болуға пайдалана аласыз.

Негізгі идея

Ағылшын сөздігі өте үлкен көрінеді, бірақ оның көп бөлігі шағын бөлшектер жиынтығынан құралған. Түбір негізгі мағынаны береді (employ). Оның алдындағы префикс мағынаны өзгертеді (unemployed). Одан кейінгі жұрнақ әдетте сөз табын өзгертеді (employ → employment, employer, employable).

Сөз ұясын ағаш деп елестетіңіз. Түбір — діңі. Әр жұрнақ жаңа сөз табына жататын бұтақ өсіреді: -ment етістіктен зат есім, -ful зат есімнен сын есім, -ise/-ize сын есімнен не зат есімнен етістік өсіреді. Префикстер бұтақтың мағынасын өзгертеді, бірақ сөз табын сирек өзгертеді. Әр бөлшектің не істейтінін білсеңіз, бұрын көрмеген сөздерді діңге дейін қадағалай аласыз: unsustainability = un + sustain + able + ity.

Ағылшын тілі жаңа бөлшек қоспай да сөз жасайды: сөз жай ғана сөз табын ауыстыра алады (конверсия: to email, an email) не басқа сөзбен бірігеді (сөз біріктіру: laptop, babysitter). Үлгілер бағыт беретіндей жүйелі, бірақ әр сөзді болжауға жететіндей жүйелі емес — әр ағашта әр бұтақ өсе бермейді, сондықтан жаңа сөздің шынымен бар екенін әрдайым тексеріңіз.

Қазақ тілі мен ағылшын тілі

Жақсы жаңалық: қазақ тілі — жалғамалы тіл, сөзжасамның өзі бізге етене таныс. Біз де түбірге жұрнақ жалғап, жаңа сөз жасаймыз: -шы / -ушы (-er: жазушы = writer), -лық / -лік (-ship, -hood: достық = friendship, балалық шақ = childhood), -лы / -сыз (-ful / -less: пайдалы = useful, пайдасыз = useless), -ла / -ле (етістік жасау: тазала = clean). Айырмашылық екеу. Біріншіден, қазақ тілінде төл префикс жоқ: болымсыздықты көбіне -сыз, -ма / -ме не емес сөзі береді, ал ағылшынша un-, in-, im-, dis- сияқты префикстердің бірін дұрыс таңдау керек. Бей- («бейресми» = informal) сияқты кірме қосымшалар сирек. Екіншіден, ағылшынша конверсия өте жиі: бір сөз өзгермей зат есім де, етістік те бола береді (an email / to email), ал қазақша етістік жасау үшін әдетте жұрнақ не көмекші етістік керек («хат жаз», «гуглда»).

ҚазақшаНе істейдіАғылшынша
жазушы, аудармашы-ушы / -шы: іс иесіwriter, translator
достық, балалық шақ-тық / -лық: күй, кезеңfriendship, childhood
пайдалы / пайдасыз-лы / -сыз: бар / жоқuseful / useless
жеңілдет, қысқартетістік жасайтын жұрнақsimplify, shorten
мүмкін емес, бейресмиемес, бей-impossible, informal
хат жаз, интернеттен іздеетістік бөлекto text, to google

Құрылым

Зат есім жасайтын жұрнақтар

ЖұрнақНеге жалғанадыМысалдар
-tion / -sion / -ationетістіктергеinform → information, decide → decision
-mentетістіктергеimprove → improvement, agree → agreement
-nessсын есімдергеhappy → happiness, aware → awareness
-ityсын есімдергеpossible → possibility, popular → popularity
-ance / -enceетістіктерге, сын есімдергеperform → performance, confident → confidence
-shipзат есімдерге (мәртебе, қарым-қатынас)friend → friendship, leader → leadership
-hoodзат есімдерге (күй, өмір кезеңі, топ)child → childhood, neighbour → neighbourhood
-er / -or / -istетістіктерге, зат есімдерге (адам не зат)teach → teacher, act → actor, science → scientist

Сын есім жасайтын жұрнақтар

ЖұрнақМағынасыМысалдар
-ful / -lessбар / жоқcareful, careless; hopeful, hopeless
-able / -ibleістеуге боладыwashable, reliable, flexible, visible
-ousсол сапасы барdangerous, famous, ambitious
-iveсол сапасы бар; бейімcreative, attractive, talkative
-al / -icқатыстыnational, cultural; artistic, economic
-ishсәл, шамамен; сияқты (көбіне жағымсыз); ұлтreddish, childish, British

Етістік пен үстеу жасайтын жұрнақтар

ЖұрнақНеге жалғанадыМысалдар
-ise (UK) / -ize (US, UK-те де)сын есімдерге, зат есімдергеmodernise / modernize, organise / organize
-enсын есімдергеwide → widen, short → shorten, weak → weaken
-ifyсын есімдерге, зат есімдергеsimple → simplify, class → classify, just → justify
-lyсын есім → үстеуquick → quickly, careful → carefully

Префикстер

ПрефиксМағынасыМысалдар
un-емес / әрекетті кері қайтаруunhappy, unusual, unlock
in- / im- / il- / ir-емесincorrect, impossible, illegal, irregular
dis-емес / қарама-қарсы әрекетdishonest, disagree, disappear
non-емес (бейтарап, көбіне техникалық)non-smoker, non-fiction, non-essential
mis-қатеmisunderstand, mispronounce
re-қайтаrewrite, rebuild
over- / under-тым көп / тым азovercook, underestimate
pre- / post-бұрын / кейінpre-war, postgraduate
co-біргеco-author, co-operate
anti-қарсыantivirus, antisocial
self-өзі, өзінself-employed, self-confidence

Қолданылуы

1Зат есім жасайтын жұрнақтар

Зат есім жасайтын жұрнақтар әрекетті, сапаны, күйді және адамдарды атайды. Жұрнақты әдетте сөздің өзі анықтайды, сондықтан сөздерді ұясымен үйреніңіз. Бұл зат есімдерді ресми жазуда қолдану үшін C1-11 қараңыз.

The improvement in her English has been remarkable.
Оның ағылшын тіліндегі ілгерілеуі таңғаларлық болды.
improve → improvement
There's a growing awareness of mental health at work.
Жұмыста психикалық денсаулық туралы хабардарлық артып келеді.
Her childhood was spent moving between army bases.
Оның балалық шағы әскери базалардың арасында көшумен өтті.
-hood ≈ -лық
The partnership between the two universities began in 2018.
Екі университеттің серіктестігі 2018 жылы басталды.
-ship ≈ -тық
The popularity of electric bikes has exploded in cities.
Қалаларда электр велосипедтерінің танымалдығы күрт артты.
She's a scientist, and her husband is a translator.
Ол ғалым, ал күйеуі аудармашы.
-or ≈ -шы

2Сын есім жасайтын жұрнақтар

Сын есім жасайтын жұрнақтар сөз табын өзгертумен бірге мағына да қосады. -ful / -less сияқты жұптардың екеуі де бола бермейді: careful / careless бар, бірақ beautiless деген сөз жоқ.

The instructions were helpful, but the app itself was useless.
Нұсқаулық пайдалы болды, бірақ қосымшаның өзі пайдасыз екен.
-ful / -less ≈ -лы / -сыз
Is this jacket washable?
Бұл күртешені жууға бола ма?
He's very ambitious and extremely creative.
Ол өте өршіл әрі ерекше шығармашыл адам.
The film is a bit childish, but the kids loved it.
Фильм сәл балаңдау, бірақ балаларға қатты ұнады.
-ish = бала сияқты (жағымсыз)
Let's meet at sixish.
Сағат алтыларда кездесейік.
-ish = шамамен (бейресми); «-лар» ≈ -ish
There are serious environmental concerns about the new airport.
Жаңа әуежайға қатысты экологиялық алаңдаушылық көп.

3Етістік пен үстеу жасайтын жұрнақтар

-ise/-ize, -en және -ify сын есім мен зат есімді етістікке айналдырады, әдетте «X-ке айналдыру, X-тау ету» мағынасында. -ly сын есімдердің көбін үстеуге айналдырады (A2-09).

The council plans to widen the road next year.
Әкімдік келесі жылы жолды кеңейтуді жоспарлап отыр.
кеңірек ету
Can you simplify the explanation for the new staff?
Жаңа қызметкерлер үшін түсіндірмені жеңілдете аласыз ба?
We need to modernise our website.
Сайтымызды жаңартуымыз керек.
modernize да дұрыс, US-та әдеттегі түрі
The medicine may weaken your immune system.
Бұл дәрі иммунитетіңізді әлсіретуі мүмкін.
She answered the question confidently.
Ол сұраққа сенімді жауап берді.

4Префикстер

Префикстер мағынаны өзгертеді, бірақ сөз табын сирек өзгертеді. «Емес» мағынасында in- әдетте m мен p дыбыстарының алдында im-, l алдында il-, r алдында ir- болады. Бірақ ең жиі болымсыз префикс — un-, көп сөз соны алады (unpopular, unreal). Dis- пен un- «әрекетті кері қайтару» дегенді де білдіре алады (disconnect, unlock).

It's impossible to park in the centre on Saturdays.
Сенбі күндері орталықта көлік қою мүмкін емес.
қазақша «емес», ағылшынша im-
Driving without insurance is illegal.
Сақтандырусыз көлік жүргізу заңсыз.
il-
I think I misunderstood the question.
Сұрақты қате түсініп қалған сияқтымын.
She's been self-employed for ten years.
Ол он жылдан бері өз бетінше жұмыс істейді.
«… бері» + осы шақ, ағылшынша Present Perfect
The museum is closed while the old wing is rebuilt.
Ескі қанаты қайта салынып жатқанда мұражай жабық.
We seriously underestimated how long the move would take.
Көшуге қанша уақыт кететінін тым аз бағалап қойыппыз.

5Конверсия және сөз біріктіру

Конверсияда сөз пішінін өзгертпей сөз табын ауыстырады: email, text, google, bottle зат есім де, етістік те бола алады. Екі буынды кейбір сөздерде екпін ауысады: зат есімде екпін бірінші буында, етістікте екінші буында. Сөз біріктіруде екі сөз қосылып, жаңа сөз жасайды; ол бір сөз болып, екі сөз болып не дефиспен жазылуы мүмкін.

Just google the address.
Мекенжайды интернеттен іздеп көрші.
зат есім → етістік; қазақша етістік бөлек
I'll text you when I arrive.
Жеткенде саған хабарлама жазамын.
There's been an increase in demand.
Сұраныс артты.
зат есім: екпін «in» буынында
Prices will probably increase again.
Бағалар тағы өсетін шығар.
етістік: екпін «crease» буынында
Can you recommend a good babysitter?
Жақсы бала күтушіні ұсына аласыз ба?
біріккен зат есім
She left her laptop on the train.
Ол ноутбугін пойызда ұмытып кетті.

6Шатастыратын сөз түрлері

Бір түбірден шыққан кейбір сөздердің мағынасы әртүрлі. Ағылшын тілінің ішіндегі бұл «жалған достар» жоғары деңгейде де көп қате тудырады.

It was a sensible decision to save some money.
Біраз ақша жинау ақылға қонымды шешім болды.
sensible = парасатты, ақылға қонымды
Be careful what you say — he's very sensitive about his weight.
Не айтатыныңа абай бол, ол салмағы туралы әңгімеге өте сезімтал.
sensitive = тез ренжитін, сезімтал
The country is facing an economic crisis.
Ел экономикалық дағдарысқа тап болып отыр.
economic = экономикаға қатысты
A smaller car is more economical to run.
Кішірек көлікті ұстау үнемдірек.
economical = үнемді
It was a historic win for the team.
Бұл команда үшін тарихи жеңіс болды.
historic = тарихта маңызды
The museum has an archive of historical documents.
Мұражайда тарихи құжаттар мұрағаты бар.
historical = өткенге қатысты; қазақша екеуі де «тарихи»

Жиі кездесетін қателер

❌It's unpossible.
✅It's impossible.
possible сөзі un- емес, im- алады.
❌I unagree with you.
✅I disagree with you.
agree сөзі dis- алады.
❌There was a big improve in sales.
✅There was a big improvement in sales.
Артикль мен сын есімнен кейін зат есім қолданыңыз.
❌She's very confidence.
✅She's very confident.
be + very тіркесінен кейін сын есім қолданыңыз.
❌We need to wider the road.
✅We need to widen the road.
Етістік -en арқылы жасалады.
❌He's a very sensible person — he cries at every film.
✅He's a very sensitive person — he cries at every film.
Сөз қате: sensible = парасатты; sensitive = сезімтал.
❌The economical situation is getting worse.
✅The economic situation is getting worse.
Сөз қате: economic = экономикаға қатысты; economical = үнемді.

Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар

1. «Экономикалық» → economical. Қазақтың «экономикалық» сөзі -ical жұрнағына ұқсайды, сондықтан ағылшынша economical деп жаза салу оңай. Бірақ экономикаға қатысты нәрсе economic; economical тек «үнемді» дегенді білдіреді.

❌Kazakhstan's economical growth slowed down last year.
✅Kazakhstan's economic growth slowed down last year.

2. «-шы» → әр іс иесіне -er. Қазақтың «-шы / -ушы» жұрнағы етістіктердің көбіне еркін жалғанады («жүргізуші», «тамақ пісіруші»). Ағылшынша -er әрдайым адамды білдірмейді: a cooker — пеш (плита), ал тамақ пісіретін адам — a cook.

❌My father is a very good cooker; his beshbarmak is famous.
✅My father is a very good cook; his beshbarmak is famous.

3. Соңғы буынға екпін → an inCREASE. Қазақ тілінде екпін әдетте соңғы буынға түседі, сондықтан екі буынды сөздің зат есім түрін де етістік сияқты айтып жібереміз. Ағылшынша increase, record, present сияқты сөздердің зат есімінде екпін бірінші буында.

⚠️There has been a sharp increase in rents this year. (stress on "crease", like the verb)
✅There has been a sharp increase in rents this year. (noun: stress on "in")
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ айтылуы қате: тыңдаушы етістікті естігендей болады.

Шатастырмаңыз

-ic және -ical — Кейбір жұптардың мағынасы әртүрлі (economic / economical, historic / historical, classic / classical); кейбірі мағыналас (symmetric / symmetrical). Әр жұпты тексеріңіз.

A white T-shirt with jeans is a classic look.
Ақ футболка мен джинсы ешқашан ескірмейтін киім үлгісі.
classic = үлгілі, ескірмейтін
She plays classical music on the violin.
Ол скрипкада классикалық музыка ойнайды.
classical = дәстүрлі батыс өнеріне қатысты

un- және non- — Un- көбіне баға қосады; non- бейтарап, жай сипаттайды.

That was a very unprofessional comment.
Бұл өте кәсіби емес пікір болды.
сын
Most of the roles in the film are played by non-professional actors.
Фильмдегі рөлдердің көбін кәсіби емес актерлер ойнайды.
бейтарап санат

-ed және -ing сын есімдер — Бұлар жаңа сөз емес, есімше формалары; A2-30 қараңыз.

The lecture was boring, so I was bored.
Дәріс қызықсыз болды, сондықтан іш пыстым.
boring = қызықсыз, bored = іші пысқан

Жазылуы мен айтылуы

  • Соңғы -e дауысты дыбыстан басталатын жұрнақтың алдында әдетте түсіп қалады (create → creative), ал дауыссыздан басталатын жұрнақтың алдында сақталады (hope → hopeful, move → movement). Ерекшеліктер: argue → argument сөзінде e дауыссыздың алдында түседі; noticeable, manageable сөздерінде c мен g жұмсақ айтылуы үшін e дауыстының алдында сақталады.
  • Дауыссыздан кейінгі соңғы -y әдетте -i болады: happy → happiness, beauty → beautiful, rely → reliable (бірақ shy → shyness, dry → dryness).
  • Соңғы дауыссыз екі еселенуі мүмкін: forget → forgettable, begin → beginner.
  • Жұрнақтар екпінді жылжытуы мүмкін: photograph /ˈfəʊtəɡrɑːf/ (UK), /ˈfoʊtəɡræf/ (US) → photography /fəˈtɒɡrəfi/ (UK), /fəˈtɑːɡrəfi/ (US) → photographic /ˌfəʊtəˈɡræfɪk/ (UK), /ˌfoʊtəˈɡræfɪk/ (US): екпін алдымен "pho", содан кейін "tog", содан кейін "graph" буынында. Қазақша әдетпен photograph сөзінің соңғы буынына екпін қоймаңыз. -ic, -ical, -ity және -tion жұрнақтары бар сөздерде екпін әдетте жұрнақтың дәл алдындағы буынға түседі: economic, possibility, information.
  • Конверсиядағы екпін ауысуы: an increase /ˈɪnkriːs/ / to increase /ɪnˈkriːs/; сондай-ақ record, present, object, permit — зат есімде екпін бірінші буында, етістікте екінші буында.
  • -ise — UK-тегі әдеттегі жазылуы; -ize — US-тағы жазылуы, UK-те де қабылданады. Бір мәтінде біреуін ғана ұстаныңыз. Кейбір сөздер US-та да әрқашан -ise: advertise, exercise, surprise, advise.

Алтын ереже

Сөздерді діңіне дейін қадағалаңыз: префикс мағынаны өзгертеді, жұрнақ әдетте сөз табын өзгертеді, ал түбір негізгі мағынаны береді. Содан кейін сөздің шынымен бар екенін тексеріңіз — сөзжасам бағыт беретіндей жүйелі, бірақ кепілдік беретіндей жүйелі емес. Есте сақтаңыз: қазақша жұрнақтар өте өнімді, ал ағылшынша әр ағашта әр бұтақ өсе бермейді.

Жаттығулар

A. Құрылым

Берілген сөзден керекті сөзді жасаңыз.

  1. happy сөзінен зат есім: Money can't buy .
  2. agree сөзінен зат есім: We finally reached an .
  3. legal сөзінің болымсыз түрі: Parking here is .
  4. short сөзінен етістік: Can you this text to 200 words?
  5. simple сөзінен етістік: We need to the application process.
  6. rely сөзінен сын есім: She's a very colleague.
  7. Бұл сөзді бөлшектерге бөліңіз: unemployment

B. Мағына

Дұрыс жауапты таңдаңыз.

  1. Дұрыс жауапты таңдаңыз: Turn off the heating when you go out — it's more ….
  2. Дұрыс жауапты таңдаңыз: The fall of the Berlin Wall was a … moment.
  3. Дұрыс жауапты таңдаңыз: Don't be so … — it was only a joke!
  4. "overcooked" сөзі нені білдіреді? …
  5. «record» етістігінде қай буын екпінді? …

C. Қатені табыңыз

Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.

  1. Her explain was very clear.
  2. I think you have underestimated the difficult of the task.
  3. The instructions were completely unclear.
  4. He was very disappoint with the result.

D. Мәтін ішінде

Жақшадағы сөзден мәтінге сай келетін сөз жасап, дұрыс сөзді қойыңыз.

A job advert
We are looking for a 17 (create) and 18 (rely) designer to join our team. You will work closely with our 19 (manage) and help to 20 (modern) our brand. Ours is a 21 (smoking) office, so smoking is only allowed outside. Experience is not essential, but a good 22 (know) of design software is required. We offer excellent 23 (opportune) for career development.

E. Сіздің кезегіңіз

Ағылшынша жазыңыз.

  1. «decide» сөзінің ұясынан үш сөз жазып, соның біреуін сөйлемде қолданыңыз.
  2. «over-» не «under-» бар сөзді қолданып, жұмысыңыз не оқуыңыз туралы бір сөйлем құрастырыңыз.

F. Аралас қайталау

Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.

  1. B1-29 Adjective order қазақша: сын есімдердің реті және a ten-minute walk сияқты күрделі сын есімдер
    Біріккен сын есім жасаңыз: a holiday that lasts two weeks
  2. A2-30 Bored пе, boring пе? -ed және -ing сын есімдері қазақша
    Дұрыс жауапты таңдаңыз: The film was so … that I fell asleep.
  3. A2-09 Adverbs қазақша: quickly, well, hard үстеулері қалай жасалады?
    Үстеу жасаңыз: She speaks (fluent) .
Жауаптар

A. Құрылым

  1. happiness
  2. agreement
  3. illegal
  4. shorten
  5. simplify
  6. reliable
  7. un + employ + ment

B. Мағына

  1. economical
  2. historic
  3. sensitive
  4. cooked too much
  5. cord

C. Қатені табыңыз

  1. Her explanation was very clear.
  2. I think you have underestimated the difficulty of the task.
  3. ✓ The instructions were completely unclear.
  4. He was very disappointed with the result.

D. Мәтін ішінде

  1. creative
  2. reliable
  3. management / managers / manager
  4. modernise / modernize
  5. non-smoking / no-smoking
  6. knowledge
  7. opportunities

E. Сіздің кезегіңіз

  1. decision, decisive, decisively. She made a quick decision.
  2. I always underestimate how long my homework will take.

F. Аралас қайталау

  1. a two-week holiday
  2. boring
  3. fluently
Android қолданбасыЖолда үйреніңіз Google Play