Сөзжасам қазақша: ағылшын тіліндегі жұрнақтар мен префикстер (-tion, -ness, -ful, un-, dis-)
Word Formation: Building Words
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз ағылшын сөздерінің қалай құралатынын — түбір, префикс, жұрнақ, конверсия және сөз біріктіру арқылы — тани аласыз және мұны бейтаныс сөздерді түсінуге, сөйлемге керекті сөз табын таңдауға әрі sensible / sensitive, economic / economical сияқты шатастыратын жұптардан аулақ болуға пайдалана аласыз.
Негізгі идея
Ағылшын сөздігі өте үлкен көрінеді, бірақ оның көп бөлігі шағын бөлшектер жиынтығынан құралған. Түбір негізгі мағынаны береді (employ). Оның алдындағы префикс мағынаны өзгертеді (unemployed). Одан кейінгі жұрнақ әдетте сөз табын өзгертеді (employ → employment, employer, employable).
Сөз ұясын ағаш деп елестетіңіз. Түбір — діңі. Әр жұрнақ жаңа сөз табына жататын бұтақ өсіреді: -ment етістіктен зат есім, -ful зат есімнен сын есім, -ise/-ize сын есімнен не зат есімнен етістік өсіреді. Префикстер бұтақтың мағынасын өзгертеді, бірақ сөз табын сирек өзгертеді. Әр бөлшектің не істейтінін білсеңіз, бұрын көрмеген сөздерді діңге дейін қадағалай аласыз: unsustainability = un + sustain + able + ity.
Ағылшын тілі жаңа бөлшек қоспай да сөз жасайды: сөз жай ғана сөз табын ауыстыра алады (конверсия: to email, an email) не басқа сөзбен бірігеді (сөз біріктіру: laptop, babysitter). Үлгілер бағыт беретіндей жүйелі, бірақ әр сөзді болжауға жететіндей жүйелі емес — әр ағашта әр бұтақ өсе бермейді, сондықтан жаңа сөздің шынымен бар екенін әрдайым тексеріңіз.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Жақсы жаңалық: қазақ тілі — жалғамалы тіл, сөзжасамның өзі бізге етене таныс. Біз де түбірге жұрнақ жалғап, жаңа сөз жасаймыз: -шы / -ушы (-er: жазушы = writer), -лық / -лік (-ship, -hood: достық = friendship, балалық шақ = childhood), -лы / -сыз (-ful / -less: пайдалы = useful, пайдасыз = useless), -ла / -ле (етістік жасау: тазала = clean). Айырмашылық екеу. Біріншіден, қазақ тілінде төл префикс жоқ: болымсыздықты көбіне -сыз, -ма / -ме не емес сөзі береді, ал ағылшынша un-, in-, im-, dis- сияқты префикстердің бірін дұрыс таңдау керек. Бей- («бейресми» = informal) сияқты кірме қосымшалар сирек. Екіншіден, ағылшынша конверсия өте жиі: бір сөз өзгермей зат есім де, етістік те бола береді (an email / to email), ал қазақша етістік жасау үшін әдетте жұрнақ не көмекші етістік керек («хат жаз», «гуглда»).
| Қазақша | Не істейді | Ағылшынша |
|---|---|---|
| жазушы, аудармашы | -ушы / -шы: іс иесі | writer, translator |
| достық, балалық шақ | -тық / -лық: күй, кезең | friendship, childhood |
| пайдалы / пайдасыз | -лы / -сыз: бар / жоқ | useful / useless |
| жеңілдет, қысқарт | етістік жасайтын жұрнақ | simplify, shorten |
| мүмкін емес, бейресми | емес, бей- | impossible, informal |
| хат жаз, интернеттен ізде | етістік бөлек | to text, to google |
Құрылым
Зат есім жасайтын жұрнақтар
| Жұрнақ | Неге жалғанады | Мысалдар |
|---|---|---|
| -tion / -sion / -ation | етістіктерге | inform → information, decide → decision |
| -ment | етістіктерге | improve → improvement, agree → agreement |
| -ness | сын есімдерге | happy → happiness, aware → awareness |
| -ity | сын есімдерге | possible → possibility, popular → popularity |
| -ance / -ence | етістіктерге, сын есімдерге | perform → performance, confident → confidence |
| -ship | зат есімдерге (мәртебе, қарым-қатынас) | friend → friendship, leader → leadership |
| -hood | зат есімдерге (күй, өмір кезеңі, топ) | child → childhood, neighbour → neighbourhood |
| -er / -or / -ist | етістіктерге, зат есімдерге (адам не зат) | teach → teacher, act → actor, science → scientist |
Сын есім жасайтын жұрнақтар
| Жұрнақ | Мағынасы | Мысалдар |
|---|---|---|
| -ful / -less | бар / жоқ | careful, careless; hopeful, hopeless |
| -able / -ible | істеуге болады | washable, reliable, flexible, visible |
| -ous | сол сапасы бар | dangerous, famous, ambitious |
| -ive | сол сапасы бар; бейім | creative, attractive, talkative |
| -al / -ic | қатысты | national, cultural; artistic, economic |
| -ish | сәл, шамамен; сияқты (көбіне жағымсыз); ұлт | reddish, childish, British |
Етістік пен үстеу жасайтын жұрнақтар
| Жұрнақ | Неге жалғанады | Мысалдар |
|---|---|---|
| -ise (UK) / -ize (US, UK-те де) | сын есімдерге, зат есімдерге | modernise / modernize, organise / organize |
| -en | сын есімдерге | wide → widen, short → shorten, weak → weaken |
| -ify | сын есімдерге, зат есімдерге | simple → simplify, class → classify, just → justify |
| -ly | сын есім → үстеу | quick → quickly, careful → carefully |
Префикстер
| Префикс | Мағынасы | Мысалдар |
|---|---|---|
| un- | емес / әрекетті кері қайтару | unhappy, unusual, unlock |
| in- / im- / il- / ir- | емес | incorrect, impossible, illegal, irregular |
| dis- | емес / қарама-қарсы әрекет | dishonest, disagree, disappear |
| non- | емес (бейтарап, көбіне техникалық) | non-smoker, non-fiction, non-essential |
| mis- | қате | misunderstand, mispronounce |
| re- | қайта | rewrite, rebuild |
| over- / under- | тым көп / тым аз | overcook, underestimate |
| pre- / post- | бұрын / кейін | pre-war, postgraduate |
| co- | бірге | co-author, co-operate |
| anti- | қарсы | antivirus, antisocial |
| self- | өзі, өзін | self-employed, self-confidence |
Қолданылуы
1Зат есім жасайтын жұрнақтар
Зат есім жасайтын жұрнақтар әрекетті, сапаны, күйді және адамдарды атайды. Жұрнақты әдетте сөздің өзі анықтайды, сондықтан сөздерді ұясымен үйреніңіз. Бұл зат есімдерді ресми жазуда қолдану үшін C1-11 қараңыз.
2Сын есім жасайтын жұрнақтар
Сын есім жасайтын жұрнақтар сөз табын өзгертумен бірге мағына да қосады. -ful / -less сияқты жұптардың екеуі де бола бермейді: careful / careless бар, бірақ beautiless деген сөз жоқ.
3Етістік пен үстеу жасайтын жұрнақтар
-ise/-ize, -en және -ify сын есім мен зат есімді етістікке айналдырады, әдетте «X-ке айналдыру, X-тау ету» мағынасында. -ly сын есімдердің көбін үстеуге айналдырады (A2-09).
4Префикстер
Префикстер мағынаны өзгертеді, бірақ сөз табын сирек өзгертеді. «Емес» мағынасында in- әдетте m мен p дыбыстарының алдында im-, l алдында il-, r алдында ir- болады. Бірақ ең жиі болымсыз префикс — un-, көп сөз соны алады (unpopular, unreal). Dis- пен un- «әрекетті кері қайтару» дегенді де білдіре алады (disconnect, unlock).
5Конверсия және сөз біріктіру
Конверсияда сөз пішінін өзгертпей сөз табын ауыстырады: email, text, google, bottle зат есім де, етістік те бола алады. Екі буынды кейбір сөздерде екпін ауысады: зат есімде екпін бірінші буында, етістікте екінші буында. Сөз біріктіруде екі сөз қосылып, жаңа сөз жасайды; ол бір сөз болып, екі сөз болып не дефиспен жазылуы мүмкін.
6Шатастыратын сөз түрлері
Бір түбірден шыққан кейбір сөздердің мағынасы әртүрлі. Ағылшын тілінің ішіндегі бұл «жалған достар» жоғары деңгейде де көп қате тудырады.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «Экономикалық» → economical. Қазақтың «экономикалық» сөзі -ical жұрнағына ұқсайды, сондықтан ағылшынша economical деп жаза салу оңай. Бірақ экономикаға қатысты нәрсе economic; economical тек «үнемді» дегенді білдіреді.
2. «-шы» → әр іс иесіне -er. Қазақтың «-шы / -ушы» жұрнағы етістіктердің көбіне еркін жалғанады («жүргізуші», «тамақ пісіруші»). Ағылшынша -er әрдайым адамды білдірмейді: a cooker — пеш (плита), ал тамақ пісіретін адам — a cook.
3. Соңғы буынға екпін → an inCREASE. Қазақ тілінде екпін әдетте соңғы буынға түседі, сондықтан екі буынды сөздің зат есім түрін де етістік сияқты айтып жібереміз. Ағылшынша increase, record, present сияқты сөздердің зат есімінде екпін бірінші буында.
Шатастырмаңыз
-ic және -ical — Кейбір жұптардың мағынасы әртүрлі (economic / economical, historic / historical, classic / classical); кейбірі мағыналас (symmetric / symmetrical). Әр жұпты тексеріңіз.
un- және non- — Un- көбіне баға қосады; non- бейтарап, жай сипаттайды.
-ed және -ing сын есімдер — Бұлар жаңа сөз емес, есімше формалары; A2-30 қараңыз.
Жазылуы мен айтылуы
- Соңғы -e дауысты дыбыстан басталатын жұрнақтың алдында әдетте түсіп қалады (create → creative), ал дауыссыздан басталатын жұрнақтың алдында сақталады (hope → hopeful, move → movement). Ерекшеліктер: argue → argument сөзінде e дауыссыздың алдында түседі; noticeable, manageable сөздерінде c мен g жұмсақ айтылуы үшін e дауыстының алдында сақталады.
- Дауыссыздан кейінгі соңғы -y әдетте -i болады: happy → happiness, beauty → beautiful, rely → reliable (бірақ shy → shyness, dry → dryness).
- Соңғы дауыссыз екі еселенуі мүмкін: forget → forgettable, begin → beginner.
- Жұрнақтар екпінді жылжытуы мүмкін: photograph /ˈfəʊtəɡrɑːf/ (UK), /ˈfoʊtəɡræf/ (US) → photography /fəˈtɒɡrəfi/ (UK), /fəˈtɑːɡrəfi/ (US) → photographic /ˌfəʊtəˈɡræfɪk/ (UK), /ˌfoʊtəˈɡræfɪk/ (US): екпін алдымен "pho", содан кейін "tog", содан кейін "graph" буынында. Қазақша әдетпен photograph сөзінің соңғы буынына екпін қоймаңыз. -ic, -ical, -ity және -tion жұрнақтары бар сөздерде екпін әдетте жұрнақтың дәл алдындағы буынға түседі: economic, possibility, information.
- Конверсиядағы екпін ауысуы: an increase /ˈɪnkriːs/ / to increase /ɪnˈkriːs/; сондай-ақ record, present, object, permit — зат есімде екпін бірінші буында, етістікте екінші буында.
- -ise — UK-тегі әдеттегі жазылуы; -ize — US-тағы жазылуы, UK-те де қабылданады. Бір мәтінде біреуін ғана ұстаныңыз. Кейбір сөздер US-та да әрқашан -ise: advertise, exercise, surprise, advise.
Алтын ереже
Сөздерді діңіне дейін қадағалаңыз: префикс мағынаны өзгертеді, жұрнақ әдетте сөз табын өзгертеді, ал түбір негізгі мағынаны береді. Содан кейін сөздің шынымен бар екенін тексеріңіз — сөзжасам бағыт беретіндей жүйелі, бірақ кепілдік беретіндей жүйелі емес. Есте сақтаңыз: қазақша жұрнақтар өте өнімді, ал ағылшынша әр ағашта әр бұтақ өсе бермейді.
Жаттығулар
A. Құрылым
Берілген сөзден керекті сөзді жасаңыз.
-
happy сөзінен зат есім: Money can't buy .
-
agree сөзінен зат есім: We finally reached an .
-
legal сөзінің болымсыз түрі: Parking here is .
-
short сөзінен етістік: Can you this text to 200 words?
-
simple сөзінен етістік: We need to the application process.
-
rely сөзінен сын есім: She's a very colleague.
-
Бұл сөзді бөлшектерге бөліңіз: unemployment
B. Мағына
Дұрыс жауапты таңдаңыз.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: Turn off the heating when you go out — it's more ….
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: The fall of the Berlin Wall was a … moment.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: Don't be so … — it was only a joke!
-
"overcooked" сөзі нені білдіреді? …
-
«record» етістігінде қай буын екпінді? …
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
Her explain was very clear.
-
I think you have underestimated the difficult of the task.
-
The instructions were completely unclear.
-
He was very disappoint with the result.
D. Мәтін ішінде
Жақшадағы сөзден мәтінге сай келетін сөз жасап, дұрыс сөзді қойыңыз.
We are looking for a 17 (create) and 18 (rely) designer to join our team. You will work closely with our 19 (manage) and help to 20 (modern) our brand. Ours is a 21 (smoking) office, so smoking is only allowed outside. Experience is not essential, but a good 22 (know) of design software is required. We offer excellent 23 (opportune) for career development.
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
«decide» сөзінің ұясынан үш сөз жазып, соның біреуін сөйлемде қолданыңыз.
-
«over-» не «under-» бар сөзді қолданып, жұмысыңыз не оқуыңыз туралы бір сөйлем құрастырыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
B1-29 Adjective order қазақша: сын есімдердің реті және a ten-minute walk сияқты күрделі сын есімдер Біріккен сын есім жасаңыз: a holiday that lasts two weeksholiday (UK); vacation (US)
-
A2-30 Bored пе, boring пе? -ed және -ing сын есімдері қазақша Дұрыс жауапты таңдаңыз: The film was so … that I fell asleep.
-
A2-09 Adverbs қазақша: quickly, well, hard үстеулері қалай жасалады? Үстеу жасаңыз: She speaks (fluent) .
Жауаптар
A. Құрылым
- happiness
- agreement
- illegal
- shorten
- simplify
- reliable
- un + employ + ment
B. Мағына
- economical
- historic
- sensitive
- cooked too much
- cord
C. Қатені табыңыз
- Her explanation was very clear.
- I think you have underestimated the difficulty of the task.
- ✓ The instructions were completely unclear.
- He was very disappointed with the result.
D. Мәтін ішінде
- creative
- reliable
- management / managers / manager
- modernise / modernize
- non-smoking / no-smoking
- knowledge
- opportunities
E. Сіздің кезегіңіз
- decision, decisive, decisively. She made a quick decision.
- I always underestimate how long my homework will take.
F. Аралас қайталау
- a two-week holiday
- boring
- fluently
