Англисче сөз жасоо кыргызча: префикстер, суффикстер, конверсия жана sensible / sensitive сыяктуу жуптар
Word Formation: Building Words
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз англисче сөздөр кантип курулганын – уңгудан, префикстерден, суффикстерден, конверсиядан жана сөздөрдү бириктирүүдөн – тааный аласыз, муну белгисиз сөздөрдү түшүнүү, сүйлөмдө туура сөз түркүмүн тандоо жана sensible / sensitive, economic / economical сыяктуу чаташтырылуучу жуптардан качуу үчүн колдоно аласыз.
Негизги ой
Англис тилинин сөз байлыгы чоң көрүнөт, бирок анын көбү азыраак бөлүктөрдөн курулган. Уңгу (root) негизги маанини алып жүрөт (employ). Анын алдындагы префикс маанини өзгөртөт (unemployed). Андан кийинки суффикс көбүнчө сөз түркүмүн өзгөртөт (employ → employment, employer, employable).
Сөз үй-бүлөсүн дарак катары элестетиңиз. Уңгу – дарактын сөңгөгү. Ар бир суффикс жаңы сөз түркүмүндө жаңы бутак өстүрөт: -ment этиштен зат атооч, -ful зат атоочтон сын атооч, -ise/-ize сын атоочтон же зат атоочтон этиш өстүрөт. Префикстер бутактын маанисин өзгөртөт, бирок анын түркүмүн сейрек өзгөртөт. Ар бир бөлүк эмне кыларын билсеңиз, эч качан көрбөгөн сөздөрдү да сөңгөгүнө чейин ээрчий аласыз: unsustainability = un + sustain + able + ity.
Англис тили жаңы бөлүктөрсүз да сөз жасайт: сөз жөн гана түркүмүн алмаштырат (конверсия: to email, an email) же башка сөз менен бириктирилет (бириктирүү, compounding: laptop, babysitter). Бул үлгүлөр сизге жол көрсөтө тургандай мыйзам ченемдүү, бирок ар бир сөздү таап алгыдай мыйзам ченемдүү эмес – ар бир бутак ар бир даракта өсө бербейт, ошондуктан жаңы сөз чындап эле бар экенин дайыма текшериңиз.
Кыргыз тили жана англис тили
Кыргыз тили – мүчөлөрдүн тили, ошондуктан суффикстер менен сөз жасоо сизге тааныш. Бул жерде да ушундай: «окуу» → «окуучу» (-er), «пайда» → «пайдалуу» (-ful), «үмүт» → «үмүтсүз» (-less), «дос» → «достук» (-ship). Бирок эки чоң айырма бар. Биринчиден, кыргызча дээрлик префикс жок («бейтааныш» сыяктуу бир нече сөздү эсептебегенде): «эмес» деген маанини мүчө же өзүнчө сөз берет («мүмкүн эмес», «тажрыйбасыз»), ал эми англисчеде un-, im-, dis-, in- сыяктуу префикстердин бирин тандап, жаттап алуу керек. Экинчиден, кыргызча бир мүчө англисчедеги бир нече суффикстин ишин аткарат: -лык / -лук «балалык» (childhood), «достук» (friendship), «бакыттуулук» (happiness), «мүмкүнчүлүк» (possibility) – англисчеде ар бири үчүн өз суффикси бар. Кыргызча мүчөлөр көбүнчө каалаган сөзгө жалганат («жумушсуз», «сабырсыз»), ал эми англис суффикстери тандап жалганат: ар бир сөздүн бар экенин текшериңиз. Конверсия да кыргызча сейрек: зат атоочтон этиш жасоо үчүн мүчө керек («иш» → «иште»), англисче болсо email → to email.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| оку → окуучу, котор → котормочу | teach → teacher, translate → translator | Бул жерде да ушундай: адамды билдирген суффикс |
| үмүт → үмүтсүз, пайда → пайдалуу | hope → hopeless, use → useful | Бул жерде да ушундай: «-сыз» ≈ -less, «-луу» ≈ -ful |
| тажрыйбасыз, сабырсыз | inexperienced, impatient | кыргызча «-сыз»; англисчеде көбүнчө префикс |
| балалык, достук, бакыттуулук | childhood, friendship, happiness | бир кыргыз мүчөсү → бир нече англис суффикси |
| мүмкүн эмес | impossible | кыргызча өзүнчө сөз; англисче префикс |
| жөнөкөй → жөнөкөйлөт, кең → кеңейт | simple → simplify, wide → widen | Бул жерде да ушундай: этиш жасоочу мүчө |
| ишенимдүү жооп берди | answered confidently | кыргызча бир эле форма; англисче тактооч -ly алат |
| иш → иште | email (n) → email (v) | кыргызча мүчө керек; англисче конверсия |
| тарыхый жеңиш / тарыхый документтер | a historic win / historical documents | бир кыргыз сөзү → эки англис сөзү |
Кыскасы: кыргызча -чы, -сыз, -луу англисче -er, -less, -ful сыяктуу иштейт, бирок англисче суффикс ар бир сөзгө жалгана бербейт; «эмес» маанисин көбүнчө префикс (un-, im-, in-, dis-) берет; кыргызча бир эле «ишенимдүү» англисчеде сын атооч (confident) же тактооч (confidently) болот; «тарыхый», «экономикалык» сыяктуу сөздөр англисчеде эки сөзгө бөлүнөт.
Түзүлүшү
Зат атооч суффикстери
| Суффикс | Эмнеге жалганат | Мисалдар |
|---|---|---|
| -tion / -sion / -ation | этиштерге | inform → information, decide → decision |
| -ment | этиштерге | improve → improvement, agree → agreement |
| -ness | сын атоочторго | happy → happiness, aware → awareness |
| -ity | сын атоочторго | possible → possibility, popular → popularity |
| -ance / -ence | этиштерге, сын атоочторго | perform → performance, confident → confidence |
| -ship | зат атоочторго (статус, мамиле) | friend → friendship, leader → leadership |
| -hood | зат атоочторго (абал, жашоо мезгили, топ) | child → childhood, neighbour → neighbourhood |
| -er / -or / -ist | этиштерге, зат атоочторго (адам же нерсе) | teach → teacher, act → actor, science → scientist |
Сын атооч суффикстери
| Суффикс | Мааниси | Мисалдар |
|---|---|---|
| -ful / -less | менен / -сыз | careful, careless; hopeful, hopeless |
| -able / -ible | жасаганга болот | washable, reliable, flexible, visible |
| -ous | сапатка ээ | dangerous, famous, ambitious |
| -ive | ушундай сапатка ээ; ага жакын | creative, attractive, talkative |
| -al / -ic | … га тиешелүү | national, cultural; artistic, economic |
| -ish | бир аз, болжол менен; … га окшош (көбүнчө терс); улут | reddish, childish, British |
Этиш жана тактооч суффикстери
| Суффикс | Эмнеге жалганат | Мисалдар |
|---|---|---|
| -ise (UK) / -ize (US, ошондой эле UK) | сын атоочторго, зат атоочторго | modernise / modernize, organise / organize |
| -en | сын атоочторго | wide → widen, short → shorten, weak → weaken |
| -ify | сын атоочторго, зат атоочторго | simple → simplify, class → classify, just → justify |
| -ly | сын атоочтор → тактоочтор | quick → quickly, careful → carefully |
Префикстер
| Префикс | Мааниси | Мисалдар |
|---|---|---|
| un- | эмес / аракетти артка кайтаруу | unhappy, unusual, unlock |
| in- / im- / il- / ir- | эмес | incorrect, impossible, illegal, irregular |
| dis- | эмес / карама-каршы аракет | dishonest, disagree, disappear |
| non- | эмес (нейтралдуу, көбүнчө техникалык) | non-smoker, non-fiction, non-essential |
| mis- | туура эмес | misunderstand, mispronounce |
| re- | кайра | rewrite, rebuild |
| over- / under- | ашыкча / жетишсиз | overcook, underestimate |
| pre- / post- | мурун / кийин | pre-war, postgraduate |
| co- | бирге | co-author, co-operate |
| anti- | каршы | antivirus, antisocial |
| self- | өзү, өз алдынча | self-employed, self-confidence |
Колдонулушу
1Зат атооч суффикстери
Аракетти, сапатты, абалды жана адамдарды атоо үчүн зат атооч суффикстерин колдонуңуз. Суффикстин тандалышы көбүнчө сөздүн өзүнө бекитилген, ошондуктан сөздөрдү үй-бүлөсү менен үйрөнүңүз. Бул зат атоочторду расмий жазууда колдонуу үчүн C1-11 караңыз. Кыргызча -лык / -лук бул жерде көп ишти аткарат, бирок англисчеде ар бир сөздүн өз суффикси бар.
2Сын атооч суффикстери
Сын атооч суффикстери сөз түркүмүн өзгөртүү менен бирге маани да кошот. -ful / -less сыяктуу жуптардын экөө тең ар дайым эле боло бербейт: careful / careless бар, бирок beautiless деген сөз жок. Кыргызча «-сыз» каалаган зат атоочко жалгана берет, англисче -less болсо андай эмес.
3Этиш жана тактооч суффикстери
-ise/-ize, -en жана -ify сын атоочторду жана зат атоочторду этишке айлантат, көбүнчө «(көбүрөөк) X кылуу» деген маани менен. -ly сын атоочтордун көбүн тактоочко айлантат (A2-09). Кыргызча «ишенимдүү», «тез», «жакшы» бир эле формада сын атооч да, тактооч да боло алат, ошондуктан англисчеде -ly түшүп калышы оңой.
4Префикстер
Префикстер маанини өзгөртөт, бирок сөз түркүмүн сейрек өзгөртөт. «Эмес» маанисинде in- көбүнчө m жана p тамгаларынын алдында im-, l алдында il-, ал эми r алдында ir- болот. Бирок un- – эң көп колдонулган тануу префикси, жана көп сөздөр анын ордуна ушуну алат (unpopular, unreal). Dis- жана un- «аракетти артка кайтаруу» дегенди да билдириши мүмкүн (disconnect, unlock). Кыргызча дээрлик префикс жок, ошондуктан бул маанилерди «эмес», «кайра», «туура эмес», «өтө» сыяктуу сөздөр же мүчөлөр берет.
5Конверсия жана сөздөрдү бириктирүү
Конверсияда сөз формасы өзгөрбөй эле түркүмүн алмаштырат: email, text, google, bottle зат атооч да, этиш да боло алат. Айрым эки муундуу сөздөрдө басым жылат: зат атоочто басым биринчи муунда, этиште экинчи муунда. Бириктирүүдө эки сөз биригип, жаңы сөз жасалат; ал бир сөз катары, эки сөз катары же дефис менен жазылат. Кыргызча зат атоочтон этиш жасоо үчүн көбүнчө мүчө керек («иш» → «иште»), ошондуктан конверсия сизге адаттан тыш сезилиши мүмкүн.
6Чаташтырылуучу сөз формалары
Бир уңгудан чыккан айрым сөздөрдүн мааниси башка-башка. Англис тилинин ичиндеги бул «жалган достор» жогорку деңгээлде да көп катага алып келет. Кыргызча «тарыхый», «экономикалык» деген бир эле сөз эки англис сөзүнө туура келет, ошондуктан бул жерде өзгөчө көңүл буруңуз.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «-сыз» → -less. Кыргызча «-сыз / -сиз / -суз / -сүз» мүчөсү дээрлик каалаган зат атоочко жалгана берет: «тажрыйбасыз», «сабырсыз», «жоопкерчиликсиз». Ошондуктан англисчеде да -less мүчөсүн ошондой эле эркин колдонуп, жок сөздөрдү жасап коюу оңой. Англисчеде мындай маанилердин көбү префикс менен берилет: inexperienced, impatient, irresponsible.
2. «Ишенимдүү жооп берди» → -ly жок. Кыргызча «тез», «жакшы», «ишенимдүү», «кылдат» бир эле формада сын атооч да, тактооч да боло алат: «тез машина» жана «тез айдайт». Ошондуктан англисчеде этишти сүрөттөгөн сөзгө -ly кошуу унутулат. Англисчеде этишти сүрөттөгөн сөз көбүнчө тактооч болушу керек: confidently, carefully, quickly.
3. «Тарыхый», «экономикалык» → historical, economic. Кыргызча «тарыхый» – historic да, historical да; «экономикалык» – economic да, economical да («экономикалык машина» дешет, «үнөмдүү» маанисинде). Ошондуктан англисчеде туура эмес жупту тандоо оңой. Бул сүйлөмдөр грамматикалык жактан туура, бирок мааниси башка болуп калат.
4. «Тамак жасоочу» → cooker. Кыргызча -чы / -чу мүчөсү адамды билдирет: «ашпозчу», «тамак жасоочу». Англисче -er да көбүнчө адамды билдирет, ошондуктан cook этишинен cooker жасап алуу оңой. Бирок cooker (UK) – меш, плита; тамак жасаган адам – cook (же chef). Ушундай эле: a typist (адам) – a typewriter (машина).
Чаташтырбаңыз
-ic жана -ical – Айрым жуптардын мааниси башка (economic / economical, historic / historical, classic / classical); башкалары дээрлик синоним (symmetric / symmetrical). Ар бир жупту текшериңиз.
un- жана non- – Un- көбүнчө баа кошот; non- нейтралдуу жана жөн гана сүрөттөйт.
-ed жана -ing сын атоочтору – Булар жаңы сөздөр эмес, атоочтук формалар; A2-30 караңыз.
Жазылышы жана айтылышы
- Сөздүн аягындагы -e үндүү менен башталган суффикстин алдында көбүнчө түшүп калат (create → creative), ал эми үнсүз менен башталган суффикстин алдында сакталат (hope → hopeful, move → movement). Өзгөчөлүктөр: argue → argument үнсүз суффикстин алдында e тамгасын түшүрөт; noticeable, manageable үндүү суффикстин алдында e тамгасын сактайт, ошондо c жана g жумшак бойдон калат.
- Үнсүздөн кийинки акыркы -y көбүнчө -i болот: happy → happiness, beauty → beautiful, rely → reliable (бирок shy → shyness, dry → dryness).
- Акыркы үнсүз эки эселениши мүмкүн: forget → forgettable, begin → beginner.
- Суффикстер басымды жылдыра алат: photograph /ˈfəʊtəɡrɑːf/ (UK), /ˈfoʊtəɡræf/ (US) → photography /fəˈtɒɡrəfi/ (UK), /fəˈtɑːɡrəfi/ (US) → photographic /ˌfəʊtəˈɡræfɪk/ (UK), /ˌfoʊtəˈɡræfɪk/ (US): басым «pho», андан кийин «tog», андан кийин «graph» муунунда. -ic, -ical, -ity жана -tion менен бүткөн сөздөрдө басым көбүнчө суффикстин дал алдындагы муунга түшөт: economic, possibility, information. Кыргызча басым адатта акыркы муунда, ошондуктан photograph сөзүн «фотограф» деп акыркы муунга басым коюп айтпаңыз.
- Конверсиядагы басымдын жылышы: an increase /ˈɪnkriːs/ / to increase /ɪnˈkriːs/; ошондой эле record, present, object, permit – зат атоочтордо басым биринчи, этиштерде экинчи муунда.
- -ise – британ англисчесиндеги кадимки жазылыш; -ize – америкалык, бирок Британияда да кабыл алынат. Бир текстте бир вариантты колдонуңуз. Айрым сөздөр АКШда да дайыма -ise менен жазылат: advertise, exercise, surprise, advise.
Алтын эреже
Сөздөрдү сөңгөгүнө чейин ээрчиңиз: префикс маанини өзгөртөт, суффикс көбүнчө сөз түркүмүн өзгөртөт, ал эми уңгу негизги маанини алып жүрөт. Андан кийин ал сөз чындап эле бар экенин текшериңиз – сөз жасоо сизге жол көрсөтө тургандай мыйзам ченемдүү, бирок кепилдик бере тургандай эмес. Эсиңизде болсун: кыргызча «-сыз» ар бир сөзгө жалганса да, англисче -less андай эмес (inexperienced, experienceless эмес), ал эми этишти сүрөттөгөн сөз көбүнчө -ly алат.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Кашаадагы же тапшырмадагы сөздөн туура форманы жасаңыз.
-
happy сөзүнөн зат атооч: Money can't buy .
-
agree сөзүнөн зат атооч: We finally reached an .
-
legal сөзүнүн тануу формасы: Parking here is .
-
short сөзүнөн этиш: Can you this text to 200 words?
-
simple сөзүнөн этиш: We need to the application process.
-
rely сөзүнөн сын атооч: She's a very colleague.
-
Бул сөздү бөлүктөргө бөлүңүз: unemployment
B. Мааниси
Туура жоопту тандаңыз.
-
Туура жоопту тандаңыз: Turn off the heating when you go out — it's more ….
-
Туура жоопту тандаңыз: The fall of the Berlin Wall was a … moment.
-
Туура жоопту тандаңыз: Don't be so … — it was only a joke!
-
«overcooked» сөзү эмнени билдирет? …
-
«record» этишинде кайсы муун басымдуу? …
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
Her explain was very clear.
-
I think you have underestimated the difficult of the task.
-
The instructions were completely unclear.
-
He was very disappoint with the result.
D. Текстте
Кашаадагы сөздөн туура форманы жасап, жарыяны толуктаңыз.
We are looking for a 17 (create) and 18 (rely) designer to join our team. You will work closely with our 19 (manage) and help to 20 (modern) our brand. Ours is a 21 (smoking) office, so smoking is only allowed outside. Experience is not essential, but a good 22 (know) of design software is required. We offer excellent 23 (opportune) for career development.
E. Сиздин кезегиңиз
Англисче жазыңыз.
-
«decide» сөзү менен бир үй-бүлөдөгү үч сөз жазып, алардын бирин сүйлөмдө колдонуңуз.
-
«over-» же «under-» префикси бар сөз менен жумушуңуз же окууңуз жөнүндө сүйлөм ойлоп табыңыз.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
B1-29 Adjective order кыргызча: сын атоочтордун тартиби жана a ten-minute walk Бириккен сын атооч жасаңыз: a holiday that lasts two weeksholiday (UK); vacation (US)
-
A2-30 Bored же Boring? -ed жана -ing сын атоочтору кыргызча Туура жоопту тандаңыз: The film was so … that I fell asleep.
-
A2-09 Adverbs кыргызча: quickly, well, hard – тактооч же сын атооч? Тактооч жасаңыз: She speaks (fluent) .
Жооптор
A. Түзүлүшү
- happiness
- agreement
- illegal
- shorten
- simplify
- reliable
- un + employ + ment
B. Мааниси
- economical
- historic
- sensitive
- cooked too much
- cord
C. Катаны табыңыз
- Her explanation was very clear.
- I think you have underestimated the difficulty of the task.
- ✓ The instructions were completely unclear.
- He was very disappointed with the result.
D. Текстте
- creative
- reliable
- management / managers / manager
- modernise / modernize
- non-smoking / no-smoking
- knowledge
- opportunities
E. Сиздин кезегиңиз
- decision, decisive, decisively. She made a quick decision.
- I always underestimate how long my homework will take.
F. Аралаш кайталоо
- a two-week holiday
- boring
- fluently
