Word Formation: Prefix, Suffix र शब्द परिवार — अङ्ग्रेजी शब्द कसरी बन्छन्, सजिलो नेपालीमा
Word Formation: Building Words
यस पृष्ठमा
लक्ष्य
यो पाठपछि तपाईं अङ्ग्रेजी शब्दहरू कसरी बन्छन् भनेर चिन्न सक्नुहुनेछ: मूल (root), उपसर्ग (prefix), प्रत्यय (suffix), conversion र compounding बाट। यसको सहायताले तपाईं नयाँ शब्दको अर्थ बुझ्न, वाक्यमा सही शब्दवर्ग (नाम, विशेषण, क्रिया…) छान्न, र sensible / sensitive, economic / economical जस्ता अलमल्याउने जोडीबाट बच्न सक्नुहुनेछ।
मुख्य विचार
अङ्ग्रेजीको शब्दभण्डार विशाल देखिन्छ, तर यसको धेरै भाग थोरै टुक्राबाट बनेको छ। Root (मूल) ले मुख्य अर्थ बोक्छ (employ)। यसको अगाडि आउने prefix (उपसर्ग) ले अर्थ बदल्छ (unemployed)। पछाडि आउने suffix (प्रत्यय) ले प्रायः शब्दवर्ग बदल्छ (employ → employment, employer, employable)।
शब्द परिवारलाई रूखजस्तो सोच्नुहोस्। Root मूल काण्ड हो। हरेक suffix ले नयाँ शब्दवर्गमा एउटा हाँगा उमार्छ: -ment ले क्रियाबाट नाम, -ful ले नामबाट विशेषण, -ise/-ize ले विशेषण वा नामबाट क्रिया। Prefix ले हाँगाको अर्थ बदल्छ, तर विरलै वर्ग बदल्छ। हरेक टुक्राले के गर्छ भन्ने सिक्नुहोस्, अनि कहिल्यै नदेखेका शब्दलाई पनि काण्डसम्म पछ्याउन सक्नुहुन्छ: unsustainability = un + sustain + able + ity।
अङ्ग्रेजीले नयाँ टुक्रा नथपी पनि शब्द बनाउँछ: शब्दले सिधै वर्ग बदल्न सक्छ (conversion: to email, an email), वा अर्को शब्दसँग जोडिन सक्छ (compounding: laptop, babysitter)। ढाँचाहरू मार्गदर्शन गर्न पुग्ने गरी नियमित छन्, तर हरेक शब्द अनुमान गर्न पुग्ने गरी होइनन्: हरेक रूखमा हरेक हाँगा उम्रिँदैन, त्यसैले नयाँ बनाएको शब्द साँच्चै छ कि छैन, सधैँ जाँच्नुहोस्।
नेपाली र अङ्ग्रेजी
नेपालीमा पनि उपसर्ग र प्रत्ययबाट शब्द बन्छन्, त्यसैले विचार परिचित छ: “असम्भव”, “बेइमान”, “गैरकानुनी”; “सुन्दरता”, “बालपन”, “कलाकार”। तर नेपालीमा “नहुनु” जनाउन प्रायः “अ- / अन्-” नै पुग्छ, जबकि अङ्ग्रेजीमा शब्दअनुसार un-, in-, im-, il-, ir-, dis-, non- छुट्टाछुट्टै लाग्छन्। गुण जनाउने नाम बनाउन नेपालीमा प्रायः “-ता” लाग्छ, तर अङ्ग्रेजीमा -ness, -ity, -ty, -ce मध्ये शब्दअनुसार एउटा मात्र मिल्छ। Conversion नेपालीमा प्रायः “नाम + गर्नु” ले हुन्छ (“इमेल गर्नु”, “गुगल गर्नु”); अङ्ग्रेजीमा शब्द आफैँ क्रिया बन्छ: to email, to google। अनि नेपालीको एउटै शब्दले अङ्ग्रेजीका दुई शब्दको काम गर्न सक्छ: “आर्थिक” = economic (कहिलेकाहीँ financial), तर economical = “मितव्ययी”; “ऐतिहासिक” = historic र historical दुवै।
| नेपाली | अङ्ग्रेजी | टिप्पणी |
|---|---|---|
| असम्भव, गैरकानुनी | impossible, illegal | नेपालीमा थोरै उपसर्ग; अङ्ग्रेजीमा शब्दअनुसार |
| लोकप्रियता, सचेतता | popularity, awareness | “-ता” → -ity वा -ness |
| बालपन / बाल्यकाल | childhood | अवस्था / जीवनको समय |
| कलाकार, अनुवादक | artist, translator | व्यक्ति जनाउने प्रत्यय |
| ठेगाना गुगल गर्नु | to google the address | नेपालीमा “गर्नु”; अङ्ग्रेजीमा conversion |
| आर्थिक सङ्कट | economic crisis | “आर्थिक” = economic, economical होइन |
संरचना
नाम बनाउने suffixes
| Suffix | कुनमा लाग्छ | उदाहरण |
|---|---|---|
| -tion / -sion / -ation | क्रिया | inform → information, decide → decision |
| -ment | क्रिया | improve → improvement, agree → agreement |
| -ness | विशेषण | happy → happiness, aware → awareness |
| -ity | विशेषण | possible → possibility, popular → popularity |
| -ance / -ence | क्रिया, विशेषण | perform → performance, confident → confidence |
| -ship | नाम (हैसियत, सम्बन्ध) | friend → friendship, leader → leadership |
| -hood | नाम (अवस्था, जीवनको समय, समूह) | child → childhood, neighbour → neighbourhood |
| -er / -or / -ist | क्रिया, नाम (व्यक्ति वा वस्तु) | teach → teacher, act → actor, science → scientist |
विशेषण बनाउने suffixes
| Suffix | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| -ful / -less | सहित / बिना | careful, careless; hopeful, hopeless |
| -able / -ible | गर्न सकिने | washable, reliable, flexible, visible |
| -ous | त्यो गुण भएको | dangerous, famous, ambitious |
| -ive | त्यो गुण भएको; त्यसतर्फ झुकाव भएको | creative, attractive, talkative |
| -al / -ic | सम्बन्धी | national, cultural; artistic, economic |
| -ish | अलिअलि, लगभग; जस्तो (प्रायः नकारात्मक); राष्ट्रियता | reddish, childish, British |
क्रिया र क्रियाविशेषण बनाउने suffixes
| Suffix | कुनमा लाग्छ | उदाहरण |
|---|---|---|
| -ise (UK) / -ize (US, UK मा पनि) | विशेषण, नाम | modernise / modernize, organise / organize |
| -en | विशेषण | wide → widen, short → shorten, weak → weaken |
| -ify | विशेषण, नाम | simple → simplify, class → classify, just → justify |
| -ly | विशेषण → क्रियाविशेषण | quick → quickly, careful → carefully |
Prefixes
| Prefix | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| un- | होइन / काम उल्टाउनु | unhappy, unusual, unlock |
| in- / im- / il- / ir- | होइन | incorrect, impossible, illegal, irregular |
| dis- | होइन / उल्टो काम | dishonest, disagree, disappear |
| non- | होइन (तटस्थ, प्रायः प्राविधिक) | non-smoker, non-fiction, non-essential |
| mis- | गलत तरिकाले | misunderstand, mispronounce |
| re- | फेरि | rewrite, rebuild |
| over- / under- | धेरै बढी / धेरै कम | overcook, underestimate |
| pre- / post- | अघि / पछि | pre-war, postgraduate |
| co- | सँगै | co-author, co-operate |
| anti- | विरुद्ध | antivirus, antisocial |
| self- | आफैँद्वारा वा आफ्नै | self-employed, self-confidence |
प्रयोग
1नाम बनाउने suffixes
काम, गुण, अवस्था र व्यक्तिको नाम बनाउन नाम बनाउने suffixes प्रयोग गर्नुहोस्। कुन suffix लाग्छ भन्ने कुरा प्रायः शब्दले नै तय गर्छ, त्यसैले शब्दहरू परिवारका रूपमा सिक्नुहोस्। औपचारिक लेखाइमा यस्ता नामको प्रयोगका लागि C1-11 हेर्नुहोस्।
2विशेषण बनाउने suffixes
विशेषण बनाउने suffixes ले शब्दवर्ग मात्र बदल्दैनन्, अर्थ पनि थप्छन्। -ful / -less जस्ता जोडी सधैँ दुवै सम्भव हुँदैनन्: careful / careless छन्, तर beautiless भन्ने शब्द छैन।
3क्रिया र क्रियाविशेषण बनाउने suffixes
-ise/-ize, -en र -ify ले विशेषण र नामलाई क्रिया बनाउँछन्, प्रायः “X (अझ) बनाउनु” भन्ने अर्थमा। -ly ले धेरैजसो विशेषणलाई क्रियाविशेषण बनाउँछ (A2-09)। नेपालीमा यो काम प्रायः “बनाउनु / गर्नु” ले हुन्छ (“चौडा गर्नु”, “सरल बनाउनु”)।
4Prefixes
Prefix ले अर्थ बदल्छ, तर विरलै शब्दवर्ग बदल्छ। “होइन” को अर्थमा in- प्रायः m र p अघि im-, l अघि il-, र r अघि ir- बन्छ। तर सबैभन्दा धेरै लाग्ने नकारात्मक prefix un- हो, र धेरै शब्दले त्यसैलाई लिन्छन् (unpopular, unreal)। Dis- र un- ले काम उल्टाउने अर्थ पनि दिन सक्छन् (disconnect, unlock)। नेपालीको “अ-” जस्तो एउटै prefix सबैतिर नलगाउनुहोस्; हरेक शब्दको prefix सँगै सिक्नुहोस्।
5Conversion र compounding
Conversion मा शब्दको रूप नबदली वर्ग बदलिन्छ: email, text, google, bottle नाम पनि हुन सक्छन्, क्रिया पनि। केही दुई अक्षरे शब्दमा जोड सर्छ: नाममा पहिलो अक्षरमा, क्रियामा दोस्रो अक्षरमा। Compounding मा दुई शब्द जोडिएर नयाँ शब्द बन्छ, जुन एउटै शब्दका रूपमा, दुई शब्दका रूपमा, वा हाइफनसहित लेखिन्छ।
6अलमल्याउने शब्दरूप
एउटै मूलबाट बनेका केही शब्दको अर्थ फरक हुन्छ। अङ्ग्रेजीभित्रैका यी “झुटा साथी” ले उच्च तहमा पनि धेरै गल्ती गराउँछन्। नेपालीको एउटै शब्द (“आर्थिक”, “ऐतिहासिक”) ले कहिलेकाहीँ दुवैलाई जनाउने भएकाले विशेष ध्यान दिनुहोस्।
सामान्य गल्तीहरू
नेपाली भाषीहरूका लागि पासोहरू
1. “-ता” → सबैतिर -ness। नेपालीमा गुण जनाउने नाम प्रायः “-ता” बाट बन्छ (सरलता, नम्रता), त्यसैले धेरैले अङ्ग्रेजीमा पनि हरेक विशेषणमा -ness जोड्छन्। तर धेरै शब्दको आफ्नै निश्चित नाम रूप हुन्छ: honest → honesty, curious → curiosity, patient → patience। शङ्का लागे शब्दकोश हेर्नुहोस्।
2. “अ-” → सबैतिर un-। नेपालीमा “नहुनु” जनाउन प्रायः “अ-” पुग्छ (अनुत्तरदायी, अशिष्ट), त्यसैले अङ्ग्रेजीमा पनि सबैभन्दा परिचित un- सबै शब्दमा लगाइन्छ। हरेक शब्दको आफ्नै नकारात्मक prefix हुन्छ: irresponsible, impolite।
3. “आर्थिक समस्या” → economical problems। नेपालीको “आर्थिक” अर्थतन्त्र र पैसा दुवैसँग सम्बन्धित छ, र धेरैले यसलाई economical मा अनुवाद गर्छन्। Economical को अर्थ भने “मितव्ययी, पैसा बचाउने” हो। देश वा अर्थतन्त्रका लागि economic, व्यक्ति वा परिवारको पैसाको समस्याका लागि प्रायः financial प्रयोग गर्नुहोस्।
नझुक्किनुहोस्
-ic र -ical — केही जोडीको अर्थ फरक छ (economic / economical, historic / historical, classic / classical); केही लगभग पर्यायवाची छन् (symmetric / symmetrical)। हरेक जोडी जाँच्नुहोस्।
un- र non- — Un- ले प्रायः मूल्याङ्कन थप्छ; non- तटस्थ र वर्णनात्मक हुन्छ।
-ed र -ing विशेषण — यी नयाँ शब्द होइनन्, कृदन्तका रूप हुन्; A2-30 हेर्नुहोस्।
हिज्जे र उच्चारण
- स्वरबाट सुरु हुने suffix अघि अन्त्यको -e प्रायः हट्छ (create → creative), तर व्यञ्जनबाट सुरु हुने suffix अघि रहन्छ (hope → hopeful, move → movement)। अपवाद: argue → argument मा व्यञ्जन suffix अघि पनि e हट्छ; noticeable, manageable मा स्वर suffix अघि पनि e रहन्छ, ताकि c र g नरम रहून्।
- व्यञ्जनपछिको अन्त्यको -y प्रायः -i बन्छ: happy → happiness, beauty → beautiful, rely → reliable (तर shy → shyness, dry → dryness)।
- अन्त्यको व्यञ्जन दोब्बर हुन सक्छ: forget → forgettable, begin → beginner।
- Suffix ले जोड सार्न सक्छ: photograph /ˈfəʊtəɡrɑːf/ (UK), /ˈfoʊtəɡræf/ (US) → photography /fəˈtɒɡrəfi/ (UK), /fəˈtɑːɡrəfi/ (US) → photographic /ˌfəʊtəˈɡræfɪk/ (UK), /ˌfoʊtəˈɡræfɪk/ (US): जोड पहिले "pho" मा, त्यसपछि "tog" मा, अनि "graph" मा। -ic, -ical, -ity र -tion मा सकिने शब्दमा प्रायः suffix भन्दा ठीक अघिको अक्षरमा जोड पर्छ: economic, possibility, information। नेपालीमा प्रयोग हुने आगन्तुक शब्द (फोटोग्राफी, इकोनोमिक्स) को नेपाली उच्चारण अङ्ग्रेजीमा नसार्नुहोस्; हरेक नयाँ शब्दको जोड जाँच्नुहोस्।
- Conversion मा जोड सर्नु: an increase /ˈɪnkriːs/ / to increase /ɪnˈkriːs/; record, present, object, permit मा पनि नाममा पहिलो, क्रियामा दोस्रो अक्षरमा जोड। नेपालीमा शब्दको जोडले अर्थ बदल्दैन, त्यसैले यसमा विशेष ध्यान दिनुहोस्।
- -ise सामान्य UK हिज्जे हो; -ize US हो, र UK मा पनि स्वीकार्य छ। एउटा पाठमा एउटै राख्नुहोस्। केही शब्द US मा पनि सधैँ -ise नै हुन्छन्: advertise, exercise, surprise, advise।
सुनौलो नियम
शब्दलाई मूल काण्डसम्म पछ्याउनुहोस्: prefix ले अर्थ बदल्छ, suffix ले प्रायः शब्दवर्ग बदल्छ, र root ले मुख्य अर्थ बोक्छ। नेपालीको “अ-” र “-ता” जस्तो एउटै टुक्रा सबैतिर नलगाउनुहोस्; त्यसपछि शब्द साँच्चै छ कि छैन, जाँच्नुहोस्। शब्द निर्माण मार्गदर्शन गर्न पुग्ने गरी नियमित छ, तर ग्यारेन्टी दिन पुग्ने गरी होइन।
अभ्यास
A. संरचना
कोष्ठक वा निर्देशनमा दिइएको शब्दबाट सही रूप बनाउनुहोस्।
-
happy बाट नाम: Money can't buy .
-
agree बाट नाम: We finally reached an .
-
legal को नकारात्मक रूप: Parking here is .
-
short बाट क्रिया: Can you this text to 200 words?
-
simple बाट क्रिया: We need to the application process.
-
rely बाट विशेषण: She's a very colleague.
-
यो शब्दलाई टुक्रामा छुट्याउनुहोस्: unemployment
B. अर्थ
हरेक प्रश्नको सही उत्तर दिनुहोस्।
-
सही उत्तर छान्नुहोस्: Turn off the heating when you go out — it's more ….
-
सही उत्तर छान्नुहोस्: The fall of the Berlin Wall was a … moment.
-
सही उत्तर छान्नुहोस्: Don't be so … — it was only a joke!
-
"overcooked" को अर्थ के हो? …
-
क्रिया "record" मा कुन अक्षरमा जोड पर्छ? …
C. गल्ती पत्ता लगाउनुहोस्
हरेक वाक्यमा एउटा गल्ती छ, वा वाक्य सही छ। सच्याइएको वाक्य लेख्नुहोस्, वा "correct" लेख्नुहोस्।
-
Her explain was very clear.
-
I think you have underestimated the difficult of the task.
-
The instructions were completely unclear.
-
He was very disappoint with the result.
D. पाठभित्र
कोष्ठकमा दिइएको शब्दबाट सही रूप बनाएर विज्ञापन पूरा गर्नुहोस्।
We are looking for a 17 (create) and 18 (rely) designer to join our team. You will work closely with our 19 (manage) and help to 20 (modern) our brand. Ours is a 21 (smoking) office, so smoking is only allowed outside. Experience is not essential, but a good 22 (know) of design software is required. We offer excellent 23 (opportune) for career development.
E. तपाईंको पालो
अङ्ग्रेजीमा लेख्नुहोस्।
-
"decide" को परिवारका तीनवटा शब्द लेख्नुहोस्, र तीमध्ये एउटालाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्।
-
"over-" वा "under-" भएको शब्द प्रयोग गरेर आफ्नो काम वा पढाइबारे एउटा वाक्य बनाउनुहोस्।
F. मिश्रित दोहोर्याइ
अघिल्ला पाठहरू दोहोर्याउनुहोस्।
-
B1-29 विशेषणको क्रम र Compound Adjectives: a lovely old wooden table, a ten-minute walk — सजिलो नेपालीमा compound adjective बनाउनुहोस्: a holiday that lasts two weeksholiday (UK); vacation (US)
-
A2-30 Bored कि Boring? -ed र -ing विशेषणको फरक — सजिलो नेपालीमा सही उत्तर छान्नुहोस्: The film was so … that I fell asleep.
-
A2-09 Adverb (क्रियाविशेषण): Quickly, Well, Hard — सजिलो नेपालीमा adverb बनाउनुहोस्: She speaks (fluent) .
उत्तरहरू
A. संरचना
- happiness
- agreement
- illegal
- shorten
- simplify
- reliable
- un + employ + ment
B. अर्थ
- economical
- historic
- sensitive
- cooked too much
- cord
C. गल्ती पत्ता लगाउनुहोस्
- Her explanation was very clear.
- I think you have underestimated the difficulty of the task.
- ✓ The instructions were completely unclear.
- He was very disappointed with the result.
D. पाठभित्र
- creative
- reliable
- management / managers / manager
- modernise / modernize
- non-smoking / no-smoking
- knowledge
- opportunities
E. तपाईंको पालो
- decision, decisive, decisively. She made a quick decision.
- I always underestimate how long my homework will take.
F. मिश्रित दोहोर्याइ
- a two-week holiday
- boring
- fluently
