SlowingoGramatyka
+ 2 / 3

Słowotwórstwo angielskie (word formation): przedrostki, przyrostki i rodziny wyrazów

Word Formation: Building Words

Na tej stronie
  1. Cel lekcji
  2. Główna idea
  3. Polski a angielski
  4. Budowa
  5. Użycie
  6. Częste błędy
  7. Pułapki dla Polaków
  8. Nie myl
  9. Pisownia i wymowa
  10. Złota zasada
  11. Ćwiczenia

Cel lekcji

Po tej lekcji rozpoznasz, jak zbudowane są angielskie słowa — z rdzeni, przedrostków, przyrostków, przez konwersję i złożenia — i wykorzystasz to, żeby zrozumieć nieznane słowa, wybrać właściwą część mowy w zdaniu i nie mylić par takich jak sensible / sensitive czy economic / economical.

Główna idea

Angielskie słownictwo wydaje się ogromne, ale duża jego część powstaje z niewielkiego zestawu części. Rdzeń (root) niesie główne znaczenie (employ). Przedrostek (prefix) przed nim zmienia znaczenie (unemployed). Przyrostek (suffix) po nim zwykle zmienia część mowy (employ → employment, employer, employable).

Wyobraź sobie rodzinę wyrazów jako drzewo. Rdzeń to pień. Każdy przyrostek wypuszcza gałąź w nowej części mowy: -ment robi rzeczownik z czasownika, -ful przymiotnik z rzeczownika, -ise/-ize czasownik z przymiotnika albo rzeczownika. Przedrostki zmieniają znaczenie gałęzi, ale rzadko jej część mowy. Jeśli wiesz, co robi każda część, możesz prześledzić aż do pnia nawet słowo, które widzisz pierwszy raz: unsustainability to un + sustain + able + ity.

Angielski tworzy też słowa w ogóle bez nowych części: wyraz może po prostu zmienić część mowy (konwersja: to email, an email) albo połączyć się z innym (złożenie: laptop, babysitter). Wzorce są na tyle regularne, że pomagają, ale nie na tyle, żeby zgadnąć każde słowo — nie każda gałąź wyrasta na każdym drzewie, więc zawsze sprawdź, czy nowa forma naprawdę istnieje.

Polski a angielski

Polskie słowotwórstwo jest bardzo bogate i działa podobnie: rdzeń + przedrostek + przyrostek („zatrudnić → zatrudnienie → bezrobocie”). Różnice są trzy. Po pierwsze, polskie „nie-” pasuje do prawie każdego przymiotnika, a angielski ma kilka przedrostków przeczących i każde słowo wybiera swój (un-, in-, im-, il-, ir-, dis-, non-). Po drugie, polski czasownik prawie zawsze potrzebuje przyrostka („mail → mailować”, „Google → googlować”), a angielski często zmienia część mowy bez żadnej zmiany formy. Po trzecie, polski akcent prawie zawsze pada na przedostatnią sylabę, a angielski przesuwa się razem z przyrostkiem. Do tego dochodzą wyrazy łacińskie, które wyglądają znajomo, ale znaczą co innego.

PolskiAngielskiCo się dzieje
niemożliwy, nielegalny, nieregularny, nieuczciwyimpossible, illegal, irregular, dishonestjedno „nie-” → różne przedrostki
mailować, googlowaćto email, to googlepo angielsku ta sama forma co rzeczownik (konwersja)
ekonomicznyeconomic (gospodarczy) / economical (oszczędny)jedno polskie słowo → dwa angielskie
historycznyhistoric (przełomowy) / historical (dotyczący przeszłości)jedno polskie słowo → dwa angielskie
klasycznyclassic (typowy, ponadczasowy) / classical (klasyczny w sensie tradycji)jedno polskie słowo → dwa angielskie
konsekwentnyconsistentconsequent = wynikający z czegoś
sympatycznynice, friendlysympathetic = współczujący
realizować projektcarry out / complete a projectrealise = zdać sobie sprawę
fotograf → fotografia (akcent zawsze na przedostatniej)PHOtograph → phoTOgraphy → photoGRAphicakcent skacze razem z przyrostkiem

Budowa

Przyrostki rzeczownikowe

PrzyrostekDodawany doPrzykłady
-tion / -sion / -ationczasownikówinform → information, decide → decision
-mentczasownikówimprove → improvement, agree → agreement
-nessprzymiotnikówhappy → happiness, aware → awareness
-ityprzymiotnikówpossible → possibility, popular → popularity
-ance / -enceczasowników, przymiotnikówperform → performance, confident → confidence
-shiprzeczowników (status, relacja)friend → friendship, leader → leadership
-hoodrzeczowników (stan, okres życia, grupa)child → childhood, neighbour → neighbourhood
-er / -or / -istczasowników, rzeczowników (osoba albo rzecz)teach → teacher, act → actor, science → scientist

Przyrostki przymiotnikowe

PrzyrostekZnaczeniePrzykłady
-ful / -lessz czymś / bez czegoścareful, careless; hopeful, hopeless
-able / -ibleda się zrobićwashable, reliable, flexible, visible
-ousmający daną cechędangerous, famous, ambitious
-ivemający cechę; skłonny docreative, attractive, talkative
-al / -iczwiązany znational, cultural; artistic, economic
-ishtrochę, mniej więcej; jak (często negatywnie); narodowośćreddish, childish, British

Przyrostki czasownikowe i przysłówkowe

PrzyrostekDodawany doPrzykłady
-ise (UK) / -ize (US, także UK)przymiotników, rzeczownikówmodernise / modernize, organise / organize
-enprzymiotnikówwide → widen, short → shorten, weak → weaken
-ifyprzymiotników, rzeczownikówsimple → simplify, class → classify, just → justify
-lyprzymiotników → przysłówkiquick → quickly, careful → carefully

Przedrostki

PrzedrostekZnaczeniePrzykłady
un-nie / odwrócenie czynnościunhappy, unusual, unlock
in- / im- / il- / ir-nieincorrect, impossible, illegal, irregular
dis-nie / czynność przeciwnadishonest, disagree, disappear
non-nie (neutralnie, często technicznie)non-smoker, non-fiction, non-essential
mis-błędniemisunderstand, mispronounce
re-ponownierewrite, rebuild
over- / under-za dużo / za małoovercook, underestimate
pre- / post-przed / popre-war, postgraduate
co-razemco-author, co-operate
anti-przeciwantivirus, antisocial
self-sam, samego siebieself-employed, self-confidence

Użycie

1Przyrostki rzeczownikowe

Przyrostkami rzeczownikowymi nazywasz czynności, cechy, stany i ludzi. Wybór przyrostka zwykle zależy od konkretnego słowa, więc ucz się całych rodzin wyrazów. O użyciu takich rzeczowników w piśmie formalnym — zob. C1-11.

The improvement in her English has been remarkable.
Jej angielski niezwykle się poprawił.
po polsku często czasownik, po angielsku rzeczownik na -ment
There's a growing awareness of mental health at work.
W pracy rośnie świadomość dotycząca zdrowia psychicznego.
Her childhood was spent moving between army bases.
Dzieciństwo spędziła, przeprowadzając się z jednej bazy wojskowej do drugiej.
The partnership between the two universities began in 2018.
Współpraca między tymi dwiema uczelniami zaczęła się w 2018 roku.
The popularity of electric bikes has exploded in cities.
Popularność rowerów elektrycznych w miastach gwałtownie wzrosła.
She's a scientist, and her husband is a translator.
Ona jest naukowczynią, a jej mąż tłumaczem.
-ist i -or: osoba

2Przyrostki przymiotnikowe

Przyrostki przymiotnikowe dodają znaczenie, a nie tylko zmieniają część mowy. Pary typu -ful / -less nie zawsze istnieją w obu wersjach: są careful / careless, ale nie ma beautiless.

The instructions were helpful, but the app itself was useless.
Instrukcja była pomocna, ale sama aplikacja
bezużyteczna.
Is this jacket washable?
Czy tę kurtkę można prać?
He's very ambitious and extremely creative.
Jest bardzo ambitny i niezwykle kreatywny.
The film is a bit childish, but the kids loved it.
Film jest trochę infantylny, ale dzieciom bardzo się podobał.
-ish = jak dziecko (negatywnie)
Let's meet at sixish.
Spotkajmy się koło szóstej.
-ish = mniej więcej (potocznie)
There are serious environmental concerns about the new airport.
Nowe lotnisko budzi poważne obawy ekologiczne.

3Przyrostki czasownikowe i przysłówkowe

-ise/-ize, -en i -ify zmieniają przymiotniki i rzeczowniki w czasowniki, zwykle ze znaczeniem „uczynić (bardziej) X”. Polski robi to często przedrostkiem i przyrostkiem naraz („poszerzyć”, „uprościć”). -ly zmienia większość przymiotników w przysłówki (A2-09).

The council plans to widen the road next year.
Władze miasta planują w przyszłym roku poszerzyć drogę.
uczynić szerszym
Can you simplify the explanation for the new staff?
Możesz uprościć to wyjaśnienie dla nowych pracowników?
We need to modernise our website.
Musimy unowocześnić naszą stronę internetową.
modernize też jest poprawne i zwykłe w USA
The medicine may weaken your immune system.
Ten lek może osłabić układ odpornościowy.
She answered the question confidently.
Odpowiedziała na pytanie z pewnością siebie.

4Przedrostki

Przedrostki zmieniają znaczenie, ale rzadko zmieniają część mowy. W znaczeniu „nie” in- zwykle zmienia się w im- przed m i p, w il- przed l i w ir- przed r. Ale un- to najczęstszy przedrostek przeczący i wiele słów łączy się właśnie z nim (unpopular, unreal). Dis- i un- mogą też oznaczać odwrócenie czynności (disconnect, unlock). Polskie „nie-” nie podpowie ci, który wybrać — ucz się słowa razem z jego przedrostkiem.

It's impossible to park in the centre on Saturdays.
W soboty nie da się zaparkować w centrum.
„niemożliwy” → im-, nie un-
Driving without insurance is illegal.
Jazda bez ubezpieczenia jest nielegalna.
il- przed l
I think I misunderstood the question.
Chyba źle zrozumiałam pytanie.
mis- = źle
She's been self-employed for ten years.
Od dziesięciu lat prowadzi własną działalność.
„od” + czas teraźniejszy → present perfect
The museum is closed while the old wing is rebuilt.
Muzeum jest zamknięte na czas odbudowy starego skrzydła.
We seriously underestimated how long the move would take.
Mocno niedoszacowaliśmy, ile potrwa przeprowadzka.

5Konwersja i złożenia

W konwersji słowo zmienia część mowy bez zmiany formy: email, text, google, bottle mogą być rzeczownikami albo czasownikami. W niektórych słowach dwusylabowych przesuwa się akcent: rzeczownik ma akcent na pierwszej sylabie, czasownik — na drugiej. W złożeniach dwa słowa łączą się w nowe; zapisuje się je razem, osobno albo z łącznikiem.

Just google the address.
Po prostu wygoogluj ten adres.
rzeczownik → czasownik; po polsku z przyrostkiem
I'll text you when I arrive.
Napiszę ci SMS-a, jak dojadę.
po polsku trzeba całego wyrażenia
There's been an increase in demand.
Popyt wzrósł.
rzeczownik: akcent na „in”
Prices will probably increase again.
Ceny prawdopodobnie znowu wzrosną.
czasownik: akcent na „crease”
Can you recommend a good babysitter?
Możesz polecić dobrą opiekunkę do dziecka?
złożenie
She left her laptop on the train.
Zostawiła laptopa w pociągu.

6Mylone formy słów

Niektóre słowa z tym samym rdzeniem znaczą co innego. Ci „fałszywi przyjaciele” wewnątrz angielskiego są źródłem wielu błędów, nawet na wysokim poziomie — zwłaszcza że polski ma często tylko jedno słowo na oba znaczenia.

It was a sensible decision to save some money.
Odłożenie części pieniędzy było rozsądną decyzją.
sensible = rozsądny
Be careful what you say — he's very sensitive about his weight.
Uważaj, co mówisz
jest bardzo wrażliwy na punkcie swojej wagi. — sensitive = wrażliwy
The country is facing an economic crisis.
Kraj stoi w obliczu kryzysu gospodarczego.
economic = gospodarczy
A smaller car is more economical to run.
Mniejszy samochód jest tańszy w utrzymaniu.
economical = oszczędny
It was a historic win for the team.
To było historyczne zwycięstwo drużyny.
historic = przełomowe, ważne dla historii
The museum has an archive of historical documents.
Muzeum ma archiwum dokumentów historycznych.
historical = dotyczący przeszłości

Częste błędy

❌It's unpossible.
✅It's impossible.
possible łączy się z im-, nie z un-.
❌I unagree with you.
✅I disagree with you.
agree łączy się z dis-.
❌There was a big improve in sales.
✅There was a big improvement in sales.
Po przedimku i przymiotniku potrzebny jest rzeczownik.
❌She's very confidence.
✅She's very confident.
Po be + very potrzebny jest przymiotnik.
❌We need to wider the road.
✅We need to widen the road.
Czasownik tworzy się z -en.
❌He's a very sensible person — he cries at every film.
✅He's a very sensitive person — he cries at every film.
Złe słowo: sensible = rozsądny; sensitive = wrażliwy.
❌The economical situation is getting worse.
✅The economic situation is getting worse.
Złe słowo: economic = gospodarczy; economical = oszczędny.

Pułapki dla Polaków

1. Un- zamiast polskiego „nie-” do wszystkiego. Polskie „nie-” pasuje do prawie każdego przymiotnika, więc kusi, żeby po angielsku zawsze używać un-. Wiele słów wymaga jednak in-/im-/il-/ir- albo dis-.

❌English has many unregular verbs.
✅English has many irregular verbs.
❌It was unresponsible to leave the children alone.
✅It was irresponsible to leave the children alone.
❌The seller was completely unhonest with us.
✅The seller was completely dishonest with us.

2. Jedno polskie słowo, dwa angielskie. „Ekonomiczny”, „historyczny”, „klasyczny” mają po angielsku po dwa odpowiedniki o różnych znaczeniach: -ic i -ical. Wybierz według znaczenia, a nie według podobieństwa do polskiego.

⚠️She listens to classic music while she works.
✅She listens to classical music while she works.
Classic = typowy, ponadczasowy; muzyka poważna to classical music.

3. Łacińskie słowa, które wyglądają znajomo. Wiele angielskich przymiotników i czasowników z przyrostkami -ent, -etic, -ise przypomina polskie słowa, ale znaczy co innego. Zdanie bywa poprawne gramatycznie, ale mówi coś innego, niż chcesz.

⚠️Our new neighbours are very sympathetic. (meaning "sympatyczni")
✅Our new neighbours are very nice.
Sympathetic = współczujący, wyrozumiały.
⚠️She is very consequent in her decisions.
✅She is very consistent in her decisions.
Consequent = wynikający z czegoś; „konsekwentny” to consistent.
⚠️Our team realised the project in six months.
✅Our team carried out the project in six months.
Realise = zdać sobie sprawę; „zrealizować” to carry out, complete albo deliver.

4. Polski stały akcent w angielskich parach. Po polsku akcent nigdy nie zmienia znaczenia słowa. Po angielsku w parach rzeczownik–czasownik (present, object, permit, increase) akcent pokazuje część mowy.

⚠️I'd like to present our new product. (with stress on "PRE-")
✅I'd like to present our new product. (with stress on "-SENT")
Czasownik: akcent na drugiej sylabie; PREsent to rzeczownik („prezent” albo „teraźniejszość”).

Nie myl

-ic i -ical — niektóre pary różnią się znaczeniem (economic / economical, historic / historical, classic / classical); inne są niemal synonimami (symmetric / symmetrical). Sprawdzaj każdą parę.

A white T-shirt with jeans is a classic look.
Biały T-shirt z dżinsami to klasyczny zestaw.
classic = typowy, ponadczasowy
She plays classical music on the violin.
Gra na skrzypcach muzykę klasyczną.
classical = należący do zachodniej tradycji muzyki poważnej

un- i non- — un- często dodaje ocenę; non- jest neutralne i opisowe.

That was a very unprofessional comment.
To był bardzo nieprofesjonalny komentarz.
krytyka
Most of the roles in the film are played by non-professional actors.
Większość ról w filmie grają aktorzy niezawodowi.
neutralna kategoria

przymiotniki na -ed i na -ing — to imiesłowy, a nie nowe słowa; zob. A2-30.

The lecture was boring, so I was bored.
Wykład był nudny, więc się nudziłam.
lecture = wykład, nie „lektura”

Pisownia i wymowa

  • Końcowe -e zwykle znika przed przyrostkiem zaczynającym się od samogłoski (create → creative), ale zostaje przed przyrostkiem zaczynającym się od spółgłoski (hope → hopeful, move → movement). Wyjątki: argue → argument traci e przed spółgłoską; noticeable, manageable zachowują e przed samogłoską, żeby c i g zostały miękkie.
  • Końcowe -y po spółgłosce zwykle zmienia się w -i: happy → happiness, beauty → beautiful, rely → reliable (ale shy → shyness, dry → dryness).
  • Końcowa spółgłoska bywa podwajana: forget → forgettable, begin → beginner.
  • Przyrostki mogą przesuwać akcent: photograph /ˈfəʊtəɡrɑːf/ (UK), /ˈfoʊtəɡræf/ (US) → photography /fəˈtɒɡrəfi/ (UK), /fəˈtɑːɡrəfi/ (US) → photographic /ˌfəʊtəˈɡræfɪk/ (UK), /ˌfoʊtəˈɡræfɪk/ (US). Słowa na -ic, -ical, -ity i -tion zwykle akcentują sylabę tuż przed przyrostkiem: economic, possibility, information. Po polsku akcent też pada przed końcówką, ale z innego powodu (zawsze przedostatnia sylaba) — w -ical i -ity to już nie przedostatnia: possiBIlity, a nie — jak podpowiada polski nawyk — possibiLIty.
  • Nieakcentowane sylaby w tych słowach mają zwykle słabą samogłoskę /ə/: photography /fəˈtɒɡrəfi/. Nie wymawiaj każdej sylaby pełno, jak po polsku.
  • Przesunięcie akcentu w konwersji: an increase /ˈɪnkriːs/ / to increase /ɪnˈkriːs/; podobnie record, present, object, permit — rzeczowniki z akcentem na pierwszej sylabie, czasowniki na drugiej.
  • -ise to zwykła pisownia brytyjska; -ize — amerykańska, akceptowana też w Wielkiej Brytanii. W jednym tekście trzymaj się jednej pisowni. Niektóre słowa mają zawsze -ise, nawet w USA: advertise, exercise, surprise, advise.

Złota zasada

Śledź słowa aż do pnia: przedrostek zmienia znaczenie, przyrostek zwykle zmienia część mowy, a rdzeń niesie główny sens. Potem sprawdź, czy słowo naprawdę istnieje — słowotwórstwo jest na tyle regularne, żeby prowadzić, ale nie na tyle, żeby gwarantować. Nie zakładaj, że polskie „nie-” to un-, a słowo podobne do polskiego znaczy to samo.

Ćwiczenia

A. Forma

Utwórz właściwe słowo z podanego wyrazu.

  1. Rzeczownik od happy: Money can't buy .
  2. Rzeczownik od agree: We finally reached an .
  3. Przeczenie od legal: Parking here is .
  4. Czasownik od short: Can you this text to 200 words?
  5. Czasownik od simple: We need to the application process.
  6. Przymiotnik od rely: She's a very colleague.
  7. Rozłóż to słowo na części: unemployment

B. Znaczenie

Wybierz poprawną odpowiedź.

  1. Wybierz poprawną odpowiedź: Turn off the heating when you go out — it's more ….
  2. Wybierz poprawną odpowiedź: The fall of the Berlin Wall was a … moment.
  3. Wybierz poprawną odpowiedź: Don't be so … — it was only a joke!
  4. Co znaczy "overcooked"? …
  5. Która sylaba jest akcentowana w czasowniku "record"? …

C. Znajdź błąd

Popraw błąd. Jeśli zdanie jest poprawne, napisz correct.

  1. Her explain was very clear.
  2. I think you have underestimated the difficult of the task.
  3. The instructions were completely unclear.
  4. He was very disappoint with the result.

D. W kontekście

Utwórz właściwą formę słowa podanego w nawiasie.

A job advert
We are looking for a 17 (create) and 18 (rely) designer to join our team. You will work closely with our 19 (manage) and help to 20 (modern) our brand. Ours is a 21 (smoking) office, so smoking is only allowed outside. Experience is not essential, but a good 22 (know) of design software is required. We offer excellent 23 (opportune) for career development.

E. Twoja kolej

Pisz po angielsku.

  1. Napisz trzy słowa z tej samej rodziny co "decide" i użyj jednego z nich w zdaniu.
  2. Ułóż zdanie o swojej pracy albo nauce ze słowem z "over-" albo "under-".

F. Powtórka mieszana

Powtórz materiał z poprzednich lekcji.

  1. B1-29 Kolejność przymiotników (adjective order) i przymiotniki złożone: a ten-minute walk
    Utwórz przymiotnik złożony: a holiday that lasts two weeks
  2. A2-30 Bored czy boring? Przymiotniki z -ed i -ing po angielsku
    Wybierz poprawną odpowiedź: The film was so … that I fell asleep.
  3. A2-09 Przysłówki po angielsku: quickly, well, hard i look good czy look well
    Utwórz przysłówek: She speaks (fluent) .
Odpowiedzi

A. Forma

  1. happiness
  2. agreement
  3. illegal
  4. shorten
  5. simplify
  6. reliable
  7. un + employ + ment

B. Znaczenie

  1. economical
  2. historic
  3. sensitive
  4. cooked too much
  5. cord

C. Znajdź błąd

  1. Her explanation was very clear.
  2. I think you have underestimated the difficulty of the task.
  3. ✓ The instructions were completely unclear.
  4. He was very disappointed with the result.

D. W kontekście

  1. creative
  2. reliable
  3. management / managers / manager
  4. modernise / modernize
  5. non-smoking / no-smoking
  6. knowledge
  7. opportunities

E. Twoja kolej

  1. decision, decisive, decisively. She made a quick decision.
  2. I always underestimate how long my homework will take.

F. Powtórka mieszana

  1. a two-week holiday
  2. boring
  3. fluently
Aplikacja AndroidUcz się w drodze Google Play