Słowotwórstwo angielskie (word formation): przedrostki, przyrostki i rodziny wyrazów
Word Formation: Building Words
Na tej stronie
Cel lekcji
Po tej lekcji rozpoznasz, jak zbudowane są angielskie słowa — z rdzeni, przedrostków, przyrostków, przez konwersję i złożenia — i wykorzystasz to, żeby zrozumieć nieznane słowa, wybrać właściwą część mowy w zdaniu i nie mylić par takich jak sensible / sensitive czy economic / economical.
Główna idea
Angielskie słownictwo wydaje się ogromne, ale duża jego część powstaje z niewielkiego zestawu części. Rdzeń (root) niesie główne znaczenie (employ). Przedrostek (prefix) przed nim zmienia znaczenie (unemployed). Przyrostek (suffix) po nim zwykle zmienia część mowy (employ → employment, employer, employable).
Wyobraź sobie rodzinę wyrazów jako drzewo. Rdzeń to pień. Każdy przyrostek wypuszcza gałąź w nowej części mowy: -ment robi rzeczownik z czasownika, -ful przymiotnik z rzeczownika, -ise/-ize czasownik z przymiotnika albo rzeczownika. Przedrostki zmieniają znaczenie gałęzi, ale rzadko jej część mowy. Jeśli wiesz, co robi każda część, możesz prześledzić aż do pnia nawet słowo, które widzisz pierwszy raz: unsustainability to un + sustain + able + ity.
Angielski tworzy też słowa w ogóle bez nowych części: wyraz może po prostu zmienić część mowy (konwersja: to email, an email) albo połączyć się z innym (złożenie: laptop, babysitter). Wzorce są na tyle regularne, że pomagają, ale nie na tyle, żeby zgadnąć każde słowo — nie każda gałąź wyrasta na każdym drzewie, więc zawsze sprawdź, czy nowa forma naprawdę istnieje.
Polski a angielski
Polskie słowotwórstwo jest bardzo bogate i działa podobnie: rdzeń + przedrostek + przyrostek („zatrudnić → zatrudnienie → bezrobocie”). Różnice są trzy. Po pierwsze, polskie „nie-” pasuje do prawie każdego przymiotnika, a angielski ma kilka przedrostków przeczących i każde słowo wybiera swój (un-, in-, im-, il-, ir-, dis-, non-). Po drugie, polski czasownik prawie zawsze potrzebuje przyrostka („mail → mailować”, „Google → googlować”), a angielski często zmienia część mowy bez żadnej zmiany formy. Po trzecie, polski akcent prawie zawsze pada na przedostatnią sylabę, a angielski przesuwa się razem z przyrostkiem. Do tego dochodzą wyrazy łacińskie, które wyglądają znajomo, ale znaczą co innego.
| Polski | Angielski | Co się dzieje |
|---|---|---|
| niemożliwy, nielegalny, nieregularny, nieuczciwy | impossible, illegal, irregular, dishonest | jedno „nie-” → różne przedrostki |
| mailować, googlować | to email, to google | po angielsku ta sama forma co rzeczownik (konwersja) |
| ekonomiczny | economic (gospodarczy) / economical (oszczędny) | jedno polskie słowo → dwa angielskie |
| historyczny | historic (przełomowy) / historical (dotyczący przeszłości) | jedno polskie słowo → dwa angielskie |
| klasyczny | classic (typowy, ponadczasowy) / classical (klasyczny w sensie tradycji) | jedno polskie słowo → dwa angielskie |
| konsekwentny | consistent | consequent = wynikający z czegoś |
| sympatyczny | nice, friendly | sympathetic = współczujący |
| realizować projekt | carry out / complete a project | realise = zdać sobie sprawę |
| fotograf → fotografia (akcent zawsze na przedostatniej) | PHOtograph → phoTOgraphy → photoGRAphic | akcent skacze razem z przyrostkiem |
Budowa
Przyrostki rzeczownikowe
| Przyrostek | Dodawany do | Przykłady |
|---|---|---|
| -tion / -sion / -ation | czasowników | inform → information, decide → decision |
| -ment | czasowników | improve → improvement, agree → agreement |
| -ness | przymiotników | happy → happiness, aware → awareness |
| -ity | przymiotników | possible → possibility, popular → popularity |
| -ance / -ence | czasowników, przymiotników | perform → performance, confident → confidence |
| -ship | rzeczowników (status, relacja) | friend → friendship, leader → leadership |
| -hood | rzeczowników (stan, okres życia, grupa) | child → childhood, neighbour → neighbourhood |
| -er / -or / -ist | czasowników, rzeczowników (osoba albo rzecz) | teach → teacher, act → actor, science → scientist |
Przyrostki przymiotnikowe
| Przyrostek | Znaczenie | Przykłady |
|---|---|---|
| -ful / -less | z czymś / bez czegoś | careful, careless; hopeful, hopeless |
| -able / -ible | da się zrobić | washable, reliable, flexible, visible |
| -ous | mający daną cechę | dangerous, famous, ambitious |
| -ive | mający cechę; skłonny do | creative, attractive, talkative |
| -al / -ic | związany z | national, cultural; artistic, economic |
| -ish | trochę, mniej więcej; jak (często negatywnie); narodowość | reddish, childish, British |
Przyrostki czasownikowe i przysłówkowe
| Przyrostek | Dodawany do | Przykłady |
|---|---|---|
| -ise (UK) / -ize (US, także UK) | przymiotników, rzeczowników | modernise / modernize, organise / organize |
| -en | przymiotników | wide → widen, short → shorten, weak → weaken |
| -ify | przymiotników, rzeczowników | simple → simplify, class → classify, just → justify |
| -ly | przymiotników → przysłówki | quick → quickly, careful → carefully |
Przedrostki
| Przedrostek | Znaczenie | Przykłady |
|---|---|---|
| un- | nie / odwrócenie czynności | unhappy, unusual, unlock |
| in- / im- / il- / ir- | nie | incorrect, impossible, illegal, irregular |
| dis- | nie / czynność przeciwna | dishonest, disagree, disappear |
| non- | nie (neutralnie, często technicznie) | non-smoker, non-fiction, non-essential |
| mis- | błędnie | misunderstand, mispronounce |
| re- | ponownie | rewrite, rebuild |
| over- / under- | za dużo / za mało | overcook, underestimate |
| pre- / post- | przed / po | pre-war, postgraduate |
| co- | razem | co-author, co-operate |
| anti- | przeciw | antivirus, antisocial |
| self- | sam, samego siebie | self-employed, self-confidence |
Użycie
1Przyrostki rzeczownikowe
Przyrostkami rzeczownikowymi nazywasz czynności, cechy, stany i ludzi. Wybór przyrostka zwykle zależy od konkretnego słowa, więc ucz się całych rodzin wyrazów. O użyciu takich rzeczowników w piśmie formalnym — zob. C1-11.
2Przyrostki przymiotnikowe
Przyrostki przymiotnikowe dodają znaczenie, a nie tylko zmieniają część mowy. Pary typu -ful / -less nie zawsze istnieją w obu wersjach: są careful / careless, ale nie ma beautiless.
3Przyrostki czasownikowe i przysłówkowe
-ise/-ize, -en i -ify zmieniają przymiotniki i rzeczowniki w czasowniki, zwykle ze znaczeniem „uczynić (bardziej) X”. Polski robi to często przedrostkiem i przyrostkiem naraz („poszerzyć”, „uprościć”). -ly zmienia większość przymiotników w przysłówki (A2-09).
4Przedrostki
Przedrostki zmieniają znaczenie, ale rzadko zmieniają część mowy. W znaczeniu „nie” in- zwykle zmienia się w im- przed m i p, w il- przed l i w ir- przed r. Ale un- to najczęstszy przedrostek przeczący i wiele słów łączy się właśnie z nim (unpopular, unreal). Dis- i un- mogą też oznaczać odwrócenie czynności (disconnect, unlock). Polskie „nie-” nie podpowie ci, który wybrać — ucz się słowa razem z jego przedrostkiem.
5Konwersja i złożenia
W konwersji słowo zmienia część mowy bez zmiany formy: email, text, google, bottle mogą być rzeczownikami albo czasownikami. W niektórych słowach dwusylabowych przesuwa się akcent: rzeczownik ma akcent na pierwszej sylabie, czasownik — na drugiej. W złożeniach dwa słowa łączą się w nowe; zapisuje się je razem, osobno albo z łącznikiem.
6Mylone formy słów
Niektóre słowa z tym samym rdzeniem znaczą co innego. Ci „fałszywi przyjaciele” wewnątrz angielskiego są źródłem wielu błędów, nawet na wysokim poziomie — zwłaszcza że polski ma często tylko jedno słowo na oba znaczenia.
Częste błędy
Pułapki dla Polaków
1. Un- zamiast polskiego „nie-” do wszystkiego. Polskie „nie-” pasuje do prawie każdego przymiotnika, więc kusi, żeby po angielsku zawsze używać un-. Wiele słów wymaga jednak in-/im-/il-/ir- albo dis-.
2. Jedno polskie słowo, dwa angielskie. „Ekonomiczny”, „historyczny”, „klasyczny” mają po angielsku po dwa odpowiedniki o różnych znaczeniach: -ic i -ical. Wybierz według znaczenia, a nie według podobieństwa do polskiego.
3. Łacińskie słowa, które wyglądają znajomo. Wiele angielskich przymiotników i czasowników z przyrostkami -ent, -etic, -ise przypomina polskie słowa, ale znaczy co innego. Zdanie bywa poprawne gramatycznie, ale mówi coś innego, niż chcesz.
4. Polski stały akcent w angielskich parach. Po polsku akcent nigdy nie zmienia znaczenia słowa. Po angielsku w parach rzeczownik–czasownik (present, object, permit, increase) akcent pokazuje część mowy.
Nie myl
-ic i -ical — niektóre pary różnią się znaczeniem (economic / economical, historic / historical, classic / classical); inne są niemal synonimami (symmetric / symmetrical). Sprawdzaj każdą parę.
un- i non- — un- często dodaje ocenę; non- jest neutralne i opisowe.
przymiotniki na -ed i na -ing — to imiesłowy, a nie nowe słowa; zob. A2-30.
Pisownia i wymowa
- Końcowe -e zwykle znika przed przyrostkiem zaczynającym się od samogłoski (create → creative), ale zostaje przed przyrostkiem zaczynającym się od spółgłoski (hope → hopeful, move → movement). Wyjątki: argue → argument traci e przed spółgłoską; noticeable, manageable zachowują e przed samogłoską, żeby c i g zostały miękkie.
- Końcowe -y po spółgłosce zwykle zmienia się w -i: happy → happiness, beauty → beautiful, rely → reliable (ale shy → shyness, dry → dryness).
- Końcowa spółgłoska bywa podwajana: forget → forgettable, begin → beginner.
- Przyrostki mogą przesuwać akcent: photograph /ˈfəʊtəɡrɑːf/ (UK), /ˈfoʊtəɡræf/ (US) → photography /fəˈtɒɡrəfi/ (UK), /fəˈtɑːɡrəfi/ (US) → photographic /ˌfəʊtəˈɡræfɪk/ (UK), /ˌfoʊtəˈɡræfɪk/ (US). Słowa na -ic, -ical, -ity i -tion zwykle akcentują sylabę tuż przed przyrostkiem: economic, possibility, information. Po polsku akcent też pada przed końcówką, ale z innego powodu (zawsze przedostatnia sylaba) — w -ical i -ity to już nie przedostatnia: possiBIlity, a nie — jak podpowiada polski nawyk — possibiLIty.
- Nieakcentowane sylaby w tych słowach mają zwykle słabą samogłoskę /ə/: photography /fəˈtɒɡrəfi/. Nie wymawiaj każdej sylaby pełno, jak po polsku.
- Przesunięcie akcentu w konwersji: an increase /ˈɪnkriːs/ / to increase /ɪnˈkriːs/; podobnie record, present, object, permit — rzeczowniki z akcentem na pierwszej sylabie, czasowniki na drugiej.
- -ise to zwykła pisownia brytyjska; -ize — amerykańska, akceptowana też w Wielkiej Brytanii. W jednym tekście trzymaj się jednej pisowni. Niektóre słowa mają zawsze -ise, nawet w USA: advertise, exercise, surprise, advise.
Złota zasada
Śledź słowa aż do pnia: przedrostek zmienia znaczenie, przyrostek zwykle zmienia część mowy, a rdzeń niesie główny sens. Potem sprawdź, czy słowo naprawdę istnieje — słowotwórstwo jest na tyle regularne, żeby prowadzić, ale nie na tyle, żeby gwarantować. Nie zakładaj, że polskie „nie-” to un-, a słowo podobne do polskiego znaczy to samo.
Ćwiczenia
A. Forma
Utwórz właściwe słowo z podanego wyrazu.
-
Rzeczownik od happy: Money can't buy .
-
Rzeczownik od agree: We finally reached an .
-
Przeczenie od legal: Parking here is .
-
Czasownik od short: Can you this text to 200 words?
-
Czasownik od simple: We need to the application process.
-
Przymiotnik od rely: She's a very colleague.
-
Rozłóż to słowo na części: unemployment
B. Znaczenie
Wybierz poprawną odpowiedź.
-
Wybierz poprawną odpowiedź: Turn off the heating when you go out — it's more ….
-
Wybierz poprawną odpowiedź: The fall of the Berlin Wall was a … moment.
-
Wybierz poprawną odpowiedź: Don't be so … — it was only a joke!
-
Co znaczy "overcooked"? …
-
Która sylaba jest akcentowana w czasowniku "record"? …
C. Znajdź błąd
Popraw błąd. Jeśli zdanie jest poprawne, napisz correct.
-
Her explain was very clear.
-
I think you have underestimated the difficult of the task.
-
The instructions were completely unclear.
-
He was very disappoint with the result.
D. W kontekście
Utwórz właściwą formę słowa podanego w nawiasie.
We are looking for a 17 (create) and 18 (rely) designer to join our team. You will work closely with our 19 (manage) and help to 20 (modern) our brand. Ours is a 21 (smoking) office, so smoking is only allowed outside. Experience is not essential, but a good 22 (know) of design software is required. We offer excellent 23 (opportune) for career development.
E. Twoja kolej
Pisz po angielsku.
-
Napisz trzy słowa z tej samej rodziny co "decide" i użyj jednego z nich w zdaniu.
-
Ułóż zdanie o swojej pracy albo nauce ze słowem z "over-" albo "under-".
F. Powtórka mieszana
Powtórz materiał z poprzednich lekcji.
-
B1-29 Kolejność przymiotników (adjective order) i przymiotniki złożone: a ten-minute walk Utwórz przymiotnik złożony: a holiday that lasts two weeksholiday (UK); vacation (US)
-
A2-30 Bored czy boring? Przymiotniki z -ed i -ing po angielsku Wybierz poprawną odpowiedź: The film was so … that I fell asleep.
-
A2-09 Przysłówki po angielsku: quickly, well, hard i look good czy look well Utwórz przysłówek: She speaks (fluent) .
Odpowiedzi
A. Forma
- happiness
- agreement
- illegal
- shorten
- simplify
- reliable
- un + employ + ment
B. Znaczenie
- economical
- historic
- sensitive
- cooked too much
- cord
C. Znajdź błąd
- Her explanation was very clear.
- I think you have underestimated the difficulty of the task.
- ✓ The instructions were completely unclear.
- He was very disappointed with the result.
D. W kontekście
- creative
- reliable
- management / managers / manager
- modernise / modernize
- non-smoking / no-smoking
- knowledge
- opportunities
E. Twoja kolej
- decision, decisive, decisively. She made a quick decision.
- I always underestimate how long my homework will take.
F. Powtórka mieszana
- a two-week holiday
- boring
- fluently
