SlowingoGrammatika
+ 2 / 3

Word formation oʻzbekcha: ingliz tilida soʻz yasash (prefikslar, suffikslar, -tion, -ness, un-, im-, dis-)

Word Formation: Building Words

Bu sahifada
  1. Maqsad
  2. Asosiy gʻoya
  3. Oʻzbek va ingliz tillari
  4. Tuzilish
  5. Qoʻllanish
  6. Keng tarqalgan xatolar
  7. Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
  8. Adashtirmang
  9. Imlo va talaffuz
  10. Oltin qoida
  11. Mashqlar

Maqsad

Bu darsdan keyin siz inglizcha soʻzlar qanday qurilishini taniy olasiz: oʻzak, old qoʻshimcha (prefiks), soʻz yasovchi qoʻshimcha (suffiks), soʻz turkumining oʻzgarishi (conversion) va qoʻshma soʻzlar. Bu bilimdan notanish soʻzlarni tushunish, gapda toʻgʻri soʻz turkumini tanlash va sensible / sensitive, economic / economical kabi juftlarni adashtirmaslik uchun foydalanasiz.

Asosiy gʻoya

Ingliz tilining lugʻati juda katta koʻrinadi, lekin uning katta qismi kichikroq qismlar toʻplamidan qurilgan. Oʻzak asosiy maʼnoni tashiydi (employ). Undan oldingi prefiks maʼnoni oʻzgartiradi (unemployed). Undan keyingi suffiks odatda soʻz turkumini oʻzgartiradi (employ → employment, employer, employable).

Soʻzlar oilasini daraxt deb tasavvur qiling. Oʻzak tana. Har bir suffiks yangi soʻz turkumida yangi shox oʻstiradi: -ment feʼldan ot, -ful otdan sifat, -ise/-ize sifat yoki otdan feʼl yasaydi. Prefikslar shoxning maʼnosini oʻzgartiradi, lekin turkumini kamdan-kam oʻzgartiradi. Har bir qism nima qilishini bilsangiz, hech koʻrmagan soʻzingizni ham tanagacha kuzatib borasiz: unsustainability = un + sustain + able + ity.

Ingliz tili yangi qismlarsiz ham soʻz yasaydi: soʻz shunchaki turkumini almashtirishi mumkin (conversion: to email, an email) yoki boshqa soʻz bilan qoʻshilishi mumkin (qoʻshma soʻz: laptop, babysitter). Qoliplar yoʻl koʻrsatadigan darajada muntazam, lekin har bir soʻzni taxmin qiladigan darajada emas: har bir daraxtda har bir shox oʻsavermaydi, shuning uchun yangi yasalgan soʻz haqiqatan borligini doim tekshiring.

Oʻzbek va ingliz tillari

Soʻz yasash oʻzbek tilida sizga juda tanish: biz ham oʻzakka qoʻshimchalar qoʻshamiz va koʻp ingliz suffikslarining oʻzbekcha «egizagi» bor: -lik (-ship, -hood, -ness), -chi (-er), -li / -siz (-ful / -less), -lashtir (-ise). Asosiy farq prefikslarda. Oʻzbek tili deyarli faqat qoʻshimchalar bilan ishlaydi; old qoʻshimchalar kam va asosan oʻzlashma (no-, be-: «notoʻgʻri», «befoyda»). Inkorni koʻpincha qoʻshimcha beradi: «imkonsiz», «masʼuliyatsiz». Ingliz tilida esa inkor asosan prefiks bilan yasaladi va qaysi prefiks (un-, in-, im-, il-, ir-, dis-, non-) kelishi har bir soʻz uchun qotib qolgan. «Qayta yozmoq» kabi maʼnolarni oʻzbekchada alohida soʻz beradi, inglizchada esa prefiks: rewrite.

OʻzbekchaVazifasiInglizcha
doʻstlikmunosabat, holatfriendship
bolalikhayot davrichildhood
oʻqituvchishaxsteacher
foydali / befoydabor / yoʻquseful / useless
ishsizlikinkor + otunemployment
notoʻgʻriinkorincorrect
zamonaviylashtirmoqfeʼl yasashmodernise
qayta qurmoq«yana»rebuild

Tuzilish

Ot yasovchi suffikslar

SuffiksNimaga qoʻshiladiMisollar
-tion / -sion / -ationfeʼllargainform → information, decide → decision
-mentfeʼllargaimprove → improvement, agree → agreement
-nesssifatlargahappy → happiness, aware → awareness
-itysifatlargapossible → possibility, popular → popularity
-ance / -encefeʼl, sifatlargaperform → performance, confident → confidence
-shipotlarga (maqom, munosabat)friend → friendship, leader → leadership
-hoodotlarga (holat, hayot davri, guruh)child → childhood, neighbour → neighbourhood
-er / -or / -istfeʼl, otlarga (shaxs yoki narsa)teach → teacher, act → actor, science → scientist

Sifat yasovchi suffikslar

SuffiksMaʼnosiMisollar
-ful / -lessbor / yoʻqcareful, careless; hopeful, hopeless
-able / -ibleqilsa boʻladiganwashable, reliable, flexible, visible
-ousshu xususiyatga egadangerous, famous, ambitious
-iveshu xususiyatga ega; moyilcreative, attractive, talkative
-al / -ic… ga oidnational, cultural; artistic, economic
-ishbiroz, taxminan; …ga oʻxshash (koʻpincha salbiy); millatreddish, childish, British

Feʼl va ravish yasovchi suffikslar

SuffiksNimaga qoʻshiladiMisollar
-ise (UK) / -ize (US, UK da ham)sifat, otlargamodernise / modernize, organise / organize
-ensifatlargawide → widen, short → shorten, weak → weaken
-ifysifat, otlargasimple → simplify, class → classify, just → justify
-lysifat → ravishquick → quickly, careful → carefully

Prefikslar

PrefiksMaʼnosiMisollar
un-emas / harakatni teskari qilishunhappy, unusual, unlock
in- / im- / il- / ir-emasincorrect, impossible, illegal, irregular
dis-emas / teskari harakatdishonest, disagree, disappear
non-emas (neytral, koʻpincha texnik)non-smoker, non-fiction, non-essential
mis-notoʻgʻrimisunderstand, mispronounce
re-qaytarewrite, rebuild
over- / under-haddan ortiq / yetarlicha emasovercook, underestimate
pre- / post-oldin / keyinpre-war, postgraduate
co-birgalikdaco-author, co-operate
anti-qarshiantivirus, antisocial
self-oʻzi, oʻzigaself-employed, self-confidence

Qoʻllanish

1Ot yasovchi suffikslar

Harakat, xususiyat, holat va shaxslarni nomlash uchun ot yasovchi suffikslardan foydalaning. Qaysi suffiks kelishi odatda soʻzning oʻziga bogʻliq, shuning uchun soʻzlarni oila boʻyicha oʻrganing. Bu otlarni rasmiy yozuvda ishlatish uchun C1-11 ga qarang.

The improvement in her English has been remarkable.
Uning ingliz tilidagi oʻsishi hayratlanarli boʻldi.
improve → improvement; her → ayol
There's a growing awareness of mental health at work.
Ishxonalarda ruhiy salomatlik haqida xabardorlik ortib bormoqda.
aware → awareness
Her childhood was spent moving between army bases.
Uning bolaligi harbiy qismlar orasida koʻchib yurish bilan oʻtgan.
child → childhood; «bola-lik»
The partnership between the two universities began in 2018.
Ikki universitet oʻrtasidagi hamkorlik 2018-yilda boshlangan.
partner → partnership
The popularity of electric bikes has exploded in cities.
Shaharlarda elektr velosipedlarning mashhurligi keskin oshib ketdi.
popular → popularity
She's a scientist, and her husband is a translator.
U olima, eri esa tarjimon.
science → scientist, translate → translator; «u» ayol → she

2Sifat yasovchi suffikslar

Sifat yasovchi suffikslar soʻz turkumini oʻzgartirish bilan birga maʼno ham qoʻshadi. -ful / -less kabi juftlarning ikkalasi har doim ham mavjud emas: careful / careless bor, lekin beautiless yoʻq.

The instructions were helpful, but the app itself was useless.
Yoʻriqnoma foydali edi, lekin ilovaning oʻzi befoyda edi.
«-li / be-» → -ful / -less
Is this jacket washable?
Bu kurtkani yuvsa boʻladimi?
-able = … qilsa boʻladigan
He's very ambitious and extremely creative.
U juda intiluvchan va nihoyatda ijodkor.
ambition → ambitious, create → creative
The film is a bit childish, but the kids loved it.
Film biroz bolalarcha, lekin bolalarga juda yoqdi.
-ish = bolaga oʻxshash (salbiy)
Let's meet at sixish.
Soat oltilarda uchrashaylik.
-ish = taxminan (norasmiy); «-lar» ga oʻxshaydi
There are serious environmental concerns about the new airport.
Yangi aeroportning atrof-muhitga taʼsiri borasida jiddiy xavotirlar bor.
environment → environmental

3Feʼl va ravish yasovchi suffikslar

-ise/-ize, -en va -ify sifat va otlarni feʼlga aylantiradi, odatda «X qilmoq» yoki «X roq qilmoq» maʼnosida. -ly koʻp sifatlarni ravishga aylantiradi (A2-09).

The council plans to widen the road next year.
Shahar kengashi kelasi yili yoʻlni kengaytirmoqchi.
kengroq qilmoq: wide → widen
Can you simplify the explanation for the new staff?
Yangi xodimlar uchun tushuntirishni soddalashtira olasizmi?
simple → simplify
We need to modernise our website.
Saytimizni zamonaviylashtirishimiz kerak.
modernize ham toʻgʻri, AQShda odatiy
The medicine may weaken your immune system.
Bu dori immunitetingizni zaiflashtirishi mumkin.
weak → weaken
She answered the question confidently.
U savolga ishonch bilan javob berdi.
confident → confidently

4Prefikslar

Prefikslar maʼnoni oʻzgartiradi, lekin soʻz turkumini kamdan-kam oʻzgartiradi. «Emas» maʼnosida in- odatda m va p dan oldin im-, l dan oldin il-, r dan oldin ir- ga aylanadi. Lekin eng keng tarqalgan inkor prefiksi un-, va koʻp soʻzlar aynan uni oladi (unpopular, unreal). Dis- va un- «harakatni teskari qilish» maʼnosini ham berishi mumkin (disconnect, unlock).

It's impossible to park in the centre on Saturdays.
Shanba kunlari markazda mashina qoʻyishning iloji yoʻq.
p dan oldin im-
Driving without insurance is illegal.
Sugʻurtasiz mashina haydash noqonuniy.
l dan oldin il-; «no-» → il-
I think I misunderstood the question.
Menimcha, savolni notoʻgʻri tushundim.
mis- = notoʻgʻri
She's been self-employed for ten years.
U oʻn yildan beri oʻzi uchun ishlaydi.
«… dan beri» + hozirgi zamon → inglizchada Present Perfect
The museum is closed while the old wing is rebuilt.
Eski qanot qayta qurilayotgani uchun muzey yopiq.
re- = qayta
We seriously underestimated how long the move would take.
Koʻchish qancha vaqt olishini ancha past baholagan ekanmiz.
under- = yetarlicha emas

5Conversion va qoʻshma soʻzlar

Conversion da soʻz shaklini oʻzgartirmasdan turkumini almashtiradi: email, text, google, bottle ot ham, feʼl ham boʻla oladi. Baʼzi ikki boʻgʻinli soʻzlarda urgʻu koʻchadi: otda birinchi boʻgʻin, feʼlda ikkinchi boʻgʻin urgʻuli. Qoʻshma soʻz da ikki soʻz qoʻshilib yangi soʻz hosil qiladi; u qoʻshib, alohida yoki chiziqcha bilan yozilishi mumkin.

Just google the address.
Manzilni Google orqali qidirib qoʻya qoling.
ot → feʼl
I'll text you when I arrive.
Yetib borganimda sizga SMS yozaman.
text: ot ham, feʼl ham
There's been an increase in demand.
Talabda oʻsish kuzatildi.
ot: urgʻu "in" da
Prices will probably increase again.
Narxlar yana oshsa kerak.
feʼl: urgʻu "crease" da
Can you recommend a good babysitter?
Yaxshi enaga tavsiya qila olasizmi?
qoʻshma ot
She left her laptop on the train.
U noutbukini poyezdda qoldirib ketdi.
qoʻshma ot: lap + top

6Adashtiriladigan soʻz shakllari

Bir oʻzakdan yasalgan baʼzi soʻzlarning maʼnosi har xil. Ingliz tili ichidagi bu «soxta doʻstlar» hatto yuqori darajada ham koʻp xatoga sabab boʻladi. Oʻzbekchada ularning ikkalasiga koʻpincha bitta soʻz mos keladi («iqtisodiy», «tarixiy»), shuning uchun ehtiyot boʻling.

It was a sensible decision to save some money.
Biroz pul jamgʻarish oqilona qaror edi.
sensible = oqilona, amaliy
Be careful what you say — he's very sensitive about his weight.
Gapingizga ehtiyot boʻling, u vazni haqidagi gaplarga juda taʼsirchan.
sensitive = tez xafa boʻladigan
The country is facing an economic crisis.
Mamlakat iqtisodiy inqirozga duch kelmoqda.
economic = iqtisodiyotga oid
A smaller car is more economical to run.
Kichikroq mashina tejamkorroq.
economical = tejamkor
It was a historic win for the team.
Bu jamoa uchun tarixiy gʻalaba boʻldi.
historic = tarixda muhim
The museum has an archive of historical documents.
Muzeyda tarixiy hujjatlar arxivi bor.
historical = oʻtmishga oid; oʻzbekchada ikkalasi ham «tarixiy»

Keng tarqalgan xatolar

❌It's unpossible.
✅It's impossible.
possible un- emas, im- oladi.
❌I unagree with you.
✅I disagree with you.
agree dis- oladi.
❌There was a big improve in sales.
✅There was a big improvement in sales.
Artikl va sifatdan keyin ot kerak.
❌She's very confidence.
✅She's very confident.
be + very dan keyin sifat kerak.
❌We need to wider the road.
✅We need to widen the road.
Feʼl -en bilan yasaladi.
❌He's a very sensible person — he cries at every film.
✅He's a very sensitive person — he cries at every film.
Notoʻgʻri soʻz: sensible = oqilona; sensitive = taʼsirchan.
❌The economical situation is getting worse.
✅The economic situation is getting worse.
Notoʻgʻri soʻz: economic = iqtisodiyotga oid; economical = tejamkor.

Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar

1. «-siz» → un- har doim. Oʻzbekchada inkor sifatni koʻpincha «-siz» yasaydi: «masʼuliyatsiz», «sabrsiz». Inglizchada esa inkor prefiks bilan yasaladi va eng koʻp tanish boʻlgan un- ni hamma joyga qoʻyish oson. Lekin in-, im-, ir-, dis- ni oladigan soʻzlar ham koʻp: ularni soʻz bilan birga yodlang.

❌It was very unresponsible of him.
✅It was very irresponsible of him.
r dan oldin ir-
❌Don't be so unpatient!
✅Don't be so impatient!
p dan oldin im-

2. «Klassik» → classic va classical. Oʻzbekchada «klassik musiqa» ham, «klassik uslub» ham bitta soʻz bilan aytiladi. Inglizchada classical mumtoz anʼanaga oid (musiqa, adabiyot), classic esa «namunali, eskirmaydigan».

⚠️My grandfather loves classic music.
✅My grandfather loves classical music.
Grammatik jihatdan toʻgʻri, lekin mumtoz musiqa uchun classical ishlatiladi.

3. «-chi» kabi -er ni har joyga qoʻshish. Oʻzbekchada «-chi» bilan shaxs bildiruvchi koʻp ot yasaladi. Inglizchada -er ham shunday ishlaydi, lekin har doim emas: baʼzan -er li soʻz narsani bildiradi, odam uchun esa boshqa soʻz bor.

⚠️My brother is a great cooker.
✅My brother is a great cook.
Grammatik jihatdan toʻgʻri, lekin cooker = oshxona plitasi; ovqat pishiradigan odam = cook
❌He wants to be a famous sporter.
✅He wants to be a famous athlete. yoki He wants to be a famous sportsman.
«sportchi» dan yasalgan sporter degan soʻz yoʻq

4. Conversion da urgʻu. Oʻzbek tilida urgʻu odatda oxirgi boʻgʻinga tushadi, shuning uchun present, object, permit kabi otlarni ham oxirgi boʻgʻinga urgʻu berib aytish odati bor. Ingliz tilida bunday juftlarda ot birinchi boʻgʻinga, feʼl esa ikkinchi boʻgʻinga urgʻu oladi.

⚠️I bought you a preSENT.
✅I bought you a PREsent.
ot: urgʻu birinchi boʻgʻinda; to preSENT esa feʼl

Adashtirmang

-ic va -ical — Baʼzi juftlarning maʼnosi farq qiladi (economic / economical, historic / historical, classic / classical); boshqalari deyarli sinonim (symmetric / symmetrical). Har bir juftni tekshiring.

A white T-shirt with jeans is a classic look.
Jinsi shim bilan oq futbolka eskirmaydigan klassik uslub.
classic = namunali, eskirmaydigan
She plays classical music on the violin.
U skripkada mumtoz musiqa chaladi.
classical = Gʻarb mumtoz anʼanasiga oid

un- va non- — Un- koʻpincha baho qoʻshadi; non- esa neytral va tasviriy.

That was a very unprofessional comment.
Bu juda noprofessional gap boʻldi.
tanqid
Most of the roles in the film are played by non-professional actors.
Filmdagi rollarning koʻpini havaskor aktyorlar ijro etgan.
neytral toifa

-ed va -ing sifatlar — Bular yangi soʻzlar emas, sifatdosh shakllari; A2-30 ga qarang.

The lecture was boring, so I was bored.
Maʼruza zerikarli edi, shuning uchun zerikdim.
boring = zeriktiradigan; bored = zerikkan

Imlo va talaffuz

  • Soʻz oxiridagi -e odatda unli bilan boshlanadigan suffiksdan oldin tushib qoladi (create → creative), undosh bilan boshlanadigan suffiksdan oldin esa saqlanadi (hope → hopeful, move → movement). Istisnolar: argue → argument da e undoshdan oldin ham tushadi; noticeable, manageable da esa c va g yumshoq qolishi uchun e unlidan oldin ham saqlanadi.
  • Undoshdan keyingi oxirgi -y odatda -i ga aylanadi: happy → happiness, beauty → beautiful, rely → reliable (lekin shy → shyness, dry → dryness).
  • Oxirgi undosh ikkilanishi mumkin: forget → forgettable, begin → beginner.
  • Suffikslar urgʻuni koʻchirishi mumkin: photograph /ˈfəʊtəɡrɑːf/ (UK), /ˈfoʊtəɡræf/ (US) → photography /fəˈtɒɡrəfi/ (UK), /fəˈtɑːɡrəfi/ (US) → photographic /ˌfəʊtəˈɡræfɪk/ (UK), /ˌfoʊtəˈɡræfɪk/ (US): urgʻu avval "pho", keyin "tog", keyin "graph" da. -ic, -ical, -ity va -tion bilan tugaydigan soʻzlarda urgʻu odatda suffiksdan oldingi boʻgʻinga tushadi: economic, possibility, information. Oʻzbekchadagi kabi urgʻuni avtomatik ravishda oxirgi boʻgʻinga qoʻymang.
  • Urgʻusiz boʻgʻinlardagi unlilar koʻpincha kuchsiz /ə/ boʻladi: photography dagi birinchi o toʻliq «o» emas.
  • Conversion da urgʻu koʻchishi: an increase /ˈɪnkriːs/ / to increase /ɪnˈkriːs/; record, present, object, permit ham shunday: otlar birinchi, feʼllar ikkinchi boʻgʻinga urgʻu oladi.
  • -ise odatiy UK imlosi; -ize AQSh imlosi va UK da ham qabul qilinadi. Bitta matnda bir xil yozing. Baʼzi soʻzlar hatto AQShda ham doim -ise: advertise, exercise, surprise, advise.

Oltin qoida

Soʻzlarni tanagacha kuzatib boring: prefiks maʼnoni oʻzgartiradi, suffiks odatda soʻz turkumini oʻzgartiradi, oʻzak esa asosiy maʼnoni tashiydi. Keyin soʻz haqiqatan borligini tekshiring: soʻz yasash qoliplari yoʻl koʻrsatadi, lekin kafolat bermaydi.

Mashqlar

A. Tuzilish

Qavs ichidagi yoki berilgan soʻzdan kerakli shaklni yasang.

  1. happy dan ot: Money can't buy .
  2. agree dan ot: We finally reached an .
  3. legal ning inkor shakli: Parking here is .
  4. short dan feʼl: Can you this text to 200 words?
  5. simple dan feʼl: We need to the application process.
  6. rely dan sifat: She's a very colleague.
  7. Bu soʻzni qismlarga ajrating: unemployment

B. Maʼno

Toʻgʻri javobni tanlang.

  1. Toʻgʻri javobni tanlang: Turn off the heating when you go out — it's more ….
  2. Toʻgʻri javobni tanlang: The fall of the Berlin Wall was a … moment.
  3. Toʻgʻri javobni tanlang: Don't be so … — it was only a joke!
  4. "overcooked" nimani bildiradi? …
  5. "record" feʼlida qaysi boʻgʻin urgʻuli? …

C. Xatoni toping

Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni yozing yoki correct deb yozing.

  1. Her explain was very clear.
  2. I think you have underestimated the difficult of the task.
  3. The instructions were completely unclear.
  4. He was very disappoint with the result.

D. Kontekstda

Ish eʼlonini oʻqing. Qavs ichidagi soʻzdan gapga mos shakl yasang.

A job advert
We are looking for a 17 (create) and 18 (rely) designer to join our team. You will work closely with our 19 (manage) and help to 20 (modern) our brand. Ours is a 21 (smoking) office, so smoking is only allowed outside. Experience is not essential, but a good 22 (know) of design software is required. We offer excellent 23 (opportune) for career development.

E. Sizning navbatingiz

Ingliz tilida yozing.

  1. "decide" bilan bir oiladan boʻlgan uchta soʻz yozing va ulardan birini gapda ishlating.
  2. Ishingiz yoki oʻqishingiz haqida "over-" yoki "under-" bilan boshlanadigan soʻz ishtirok etgan gap tuzing.

F. Aralash takrorlash

Oldingi darslarni takrorlang.

  1. B1-29 Sifatlar tartibi va qoʻshma sifatlar oʻzbekcha: a lovely old wooden table
    Qoʻshma sifat yasang: a holiday that lasts two weeks
  2. A2-30 Bored yoki Boring? -ed va -ing sifatlar oʻzbekcha: «zerikdim» va «zerikarli»
    Toʻgʻri javobni tanlang: The film was so … that I fell asleep.
  3. A2-09 Ingliz tilida ravishlar (adverbs): quickly, well, hard oʻzbekcha
    Ravish yasang: She speaks (fluent) .
Javoblar

A. Tuzilish

  1. happiness
  2. agreement
  3. illegal
  4. shorten
  5. simplify
  6. reliable
  7. un + employ + ment

B. Maʼno

  1. economical
  2. historic
  3. sensitive
  4. cooked too much
  5. cord

C. Xatoni toping

  1. Her explanation was very clear.
  2. I think you have underestimated the difficulty of the task.
  3. ✓ The instructions were completely unclear.
  4. He was very disappointed with the result.

D. Kontekstda

  1. creative
  2. reliable
  3. management / managers / manager
  4. modernise / modernize
  5. non-smoking / no-smoking
  6. knowledge
  7. opportunities

E. Sizning navbatingiz

  1. decision, decisive, decisively. She made a quick decision.
  2. I always underestimate how long my homework will take.

F. Aralash takrorlash

  1. a two-week holiday
  2. boring
  3. fluently
Android ilovasiYo'l-yo'lakay o'rganing Google Play