Word formation oʻzbekcha: ingliz tilida soʻz yasash (prefikslar, suffikslar, -tion, -ness, un-, im-, dis-)
Word Formation: Building Words
Bu sahifada
Maqsad
Bu darsdan keyin siz inglizcha soʻzlar qanday qurilishini taniy olasiz: oʻzak, old qoʻshimcha (prefiks), soʻz yasovchi qoʻshimcha (suffiks), soʻz turkumining oʻzgarishi (conversion) va qoʻshma soʻzlar. Bu bilimdan notanish soʻzlarni tushunish, gapda toʻgʻri soʻz turkumini tanlash va sensible / sensitive, economic / economical kabi juftlarni adashtirmaslik uchun foydalanasiz.
Asosiy gʻoya
Ingliz tilining lugʻati juda katta koʻrinadi, lekin uning katta qismi kichikroq qismlar toʻplamidan qurilgan. Oʻzak asosiy maʼnoni tashiydi (employ). Undan oldingi prefiks maʼnoni oʻzgartiradi (unemployed). Undan keyingi suffiks odatda soʻz turkumini oʻzgartiradi (employ → employment, employer, employable).
Soʻzlar oilasini daraxt deb tasavvur qiling. Oʻzak tana. Har bir suffiks yangi soʻz turkumida yangi shox oʻstiradi: -ment feʼldan ot, -ful otdan sifat, -ise/-ize sifat yoki otdan feʼl yasaydi. Prefikslar shoxning maʼnosini oʻzgartiradi, lekin turkumini kamdan-kam oʻzgartiradi. Har bir qism nima qilishini bilsangiz, hech koʻrmagan soʻzingizni ham tanagacha kuzatib borasiz: unsustainability = un + sustain + able + ity.
Ingliz tili yangi qismlarsiz ham soʻz yasaydi: soʻz shunchaki turkumini almashtirishi mumkin (conversion: to email, an email) yoki boshqa soʻz bilan qoʻshilishi mumkin (qoʻshma soʻz: laptop, babysitter). Qoliplar yoʻl koʻrsatadigan darajada muntazam, lekin har bir soʻzni taxmin qiladigan darajada emas: har bir daraxtda har bir shox oʻsavermaydi, shuning uchun yangi yasalgan soʻz haqiqatan borligini doim tekshiring.
Oʻzbek va ingliz tillari
Soʻz yasash oʻzbek tilida sizga juda tanish: biz ham oʻzakka qoʻshimchalar qoʻshamiz va koʻp ingliz suffikslarining oʻzbekcha «egizagi» bor: -lik (-ship, -hood, -ness), -chi (-er), -li / -siz (-ful / -less), -lashtir (-ise). Asosiy farq prefikslarda. Oʻzbek tili deyarli faqat qoʻshimchalar bilan ishlaydi; old qoʻshimchalar kam va asosan oʻzlashma (no-, be-: «notoʻgʻri», «befoyda»). Inkorni koʻpincha qoʻshimcha beradi: «imkonsiz», «masʼuliyatsiz». Ingliz tilida esa inkor asosan prefiks bilan yasaladi va qaysi prefiks (un-, in-, im-, il-, ir-, dis-, non-) kelishi har bir soʻz uchun qotib qolgan. «Qayta yozmoq» kabi maʼnolarni oʻzbekchada alohida soʻz beradi, inglizchada esa prefiks: rewrite.
| Oʻzbekcha | Vazifasi | Inglizcha |
|---|---|---|
| doʻstlik | munosabat, holat | friendship |
| bolalik | hayot davri | childhood |
| oʻqituvchi | shaxs | teacher |
| foydali / befoyda | bor / yoʻq | useful / useless |
| ishsizlik | inkor + ot | unemployment |
| notoʻgʻri | inkor | incorrect |
| zamonaviylashtirmoq | feʼl yasash | modernise |
| qayta qurmoq | «yana» | rebuild |
Tuzilish
Ot yasovchi suffikslar
| Suffiks | Nimaga qoʻshiladi | Misollar |
|---|---|---|
| -tion / -sion / -ation | feʼllarga | inform → information, decide → decision |
| -ment | feʼllarga | improve → improvement, agree → agreement |
| -ness | sifatlarga | happy → happiness, aware → awareness |
| -ity | sifatlarga | possible → possibility, popular → popularity |
| -ance / -ence | feʼl, sifatlarga | perform → performance, confident → confidence |
| -ship | otlarga (maqom, munosabat) | friend → friendship, leader → leadership |
| -hood | otlarga (holat, hayot davri, guruh) | child → childhood, neighbour → neighbourhood |
| -er / -or / -ist | feʼl, otlarga (shaxs yoki narsa) | teach → teacher, act → actor, science → scientist |
Sifat yasovchi suffikslar
| Suffiks | Maʼnosi | Misollar |
|---|---|---|
| -ful / -less | bor / yoʻq | careful, careless; hopeful, hopeless |
| -able / -ible | qilsa boʻladigan | washable, reliable, flexible, visible |
| -ous | shu xususiyatga ega | dangerous, famous, ambitious |
| -ive | shu xususiyatga ega; moyil | creative, attractive, talkative |
| -al / -ic | … ga oid | national, cultural; artistic, economic |
| -ish | biroz, taxminan; …ga oʻxshash (koʻpincha salbiy); millat | reddish, childish, British |
Feʼl va ravish yasovchi suffikslar
| Suffiks | Nimaga qoʻshiladi | Misollar |
|---|---|---|
| -ise (UK) / -ize (US, UK da ham) | sifat, otlarga | modernise / modernize, organise / organize |
| -en | sifatlarga | wide → widen, short → shorten, weak → weaken |
| -ify | sifat, otlarga | simple → simplify, class → classify, just → justify |
| -ly | sifat → ravish | quick → quickly, careful → carefully |
Prefikslar
| Prefiks | Maʼnosi | Misollar |
|---|---|---|
| un- | emas / harakatni teskari qilish | unhappy, unusual, unlock |
| in- / im- / il- / ir- | emas | incorrect, impossible, illegal, irregular |
| dis- | emas / teskari harakat | dishonest, disagree, disappear |
| non- | emas (neytral, koʻpincha texnik) | non-smoker, non-fiction, non-essential |
| mis- | notoʻgʻri | misunderstand, mispronounce |
| re- | qayta | rewrite, rebuild |
| over- / under- | haddan ortiq / yetarlicha emas | overcook, underestimate |
| pre- / post- | oldin / keyin | pre-war, postgraduate |
| co- | birgalikda | co-author, co-operate |
| anti- | qarshi | antivirus, antisocial |
| self- | oʻzi, oʻziga | self-employed, self-confidence |
Qoʻllanish
1Ot yasovchi suffikslar
Harakat, xususiyat, holat va shaxslarni nomlash uchun ot yasovchi suffikslardan foydalaning. Qaysi suffiks kelishi odatda soʻzning oʻziga bogʻliq, shuning uchun soʻzlarni oila boʻyicha oʻrganing. Bu otlarni rasmiy yozuvda ishlatish uchun C1-11 ga qarang.
2Sifat yasovchi suffikslar
Sifat yasovchi suffikslar soʻz turkumini oʻzgartirish bilan birga maʼno ham qoʻshadi. -ful / -less kabi juftlarning ikkalasi har doim ham mavjud emas: careful / careless bor, lekin beautiless yoʻq.
3Feʼl va ravish yasovchi suffikslar
-ise/-ize, -en va -ify sifat va otlarni feʼlga aylantiradi, odatda «X qilmoq» yoki «X roq qilmoq» maʼnosida. -ly koʻp sifatlarni ravishga aylantiradi (A2-09).
4Prefikslar
Prefikslar maʼnoni oʻzgartiradi, lekin soʻz turkumini kamdan-kam oʻzgartiradi. «Emas» maʼnosida in- odatda m va p dan oldin im-, l dan oldin il-, r dan oldin ir- ga aylanadi. Lekin eng keng tarqalgan inkor prefiksi un-, va koʻp soʻzlar aynan uni oladi (unpopular, unreal). Dis- va un- «harakatni teskari qilish» maʼnosini ham berishi mumkin (disconnect, unlock).
5Conversion va qoʻshma soʻzlar
Conversion da soʻz shaklini oʻzgartirmasdan turkumini almashtiradi: email, text, google, bottle ot ham, feʼl ham boʻla oladi. Baʼzi ikki boʻgʻinli soʻzlarda urgʻu koʻchadi: otda birinchi boʻgʻin, feʼlda ikkinchi boʻgʻin urgʻuli. Qoʻshma soʻz da ikki soʻz qoʻshilib yangi soʻz hosil qiladi; u qoʻshib, alohida yoki chiziqcha bilan yozilishi mumkin.
6Adashtiriladigan soʻz shakllari
Bir oʻzakdan yasalgan baʼzi soʻzlarning maʼnosi har xil. Ingliz tili ichidagi bu «soxta doʻstlar» hatto yuqori darajada ham koʻp xatoga sabab boʻladi. Oʻzbekchada ularning ikkalasiga koʻpincha bitta soʻz mos keladi («iqtisodiy», «tarixiy»), shuning uchun ehtiyot boʻling.
Keng tarqalgan xatolar
Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
1. «-siz» → un- har doim. Oʻzbekchada inkor sifatni koʻpincha «-siz» yasaydi: «masʼuliyatsiz», «sabrsiz». Inglizchada esa inkor prefiks bilan yasaladi va eng koʻp tanish boʻlgan un- ni hamma joyga qoʻyish oson. Lekin in-, im-, ir-, dis- ni oladigan soʻzlar ham koʻp: ularni soʻz bilan birga yodlang.
2. «Klassik» → classic va classical. Oʻzbekchada «klassik musiqa» ham, «klassik uslub» ham bitta soʻz bilan aytiladi. Inglizchada classical mumtoz anʼanaga oid (musiqa, adabiyot), classic esa «namunali, eskirmaydigan».
3. «-chi» kabi -er ni har joyga qoʻshish. Oʻzbekchada «-chi» bilan shaxs bildiruvchi koʻp ot yasaladi. Inglizchada -er ham shunday ishlaydi, lekin har doim emas: baʼzan -er li soʻz narsani bildiradi, odam uchun esa boshqa soʻz bor.
4. Conversion da urgʻu. Oʻzbek tilida urgʻu odatda oxirgi boʻgʻinga tushadi, shuning uchun present, object, permit kabi otlarni ham oxirgi boʻgʻinga urgʻu berib aytish odati bor. Ingliz tilida bunday juftlarda ot birinchi boʻgʻinga, feʼl esa ikkinchi boʻgʻinga urgʻu oladi.
Adashtirmang
-ic va -ical — Baʼzi juftlarning maʼnosi farq qiladi (economic / economical, historic / historical, classic / classical); boshqalari deyarli sinonim (symmetric / symmetrical). Har bir juftni tekshiring.
un- va non- — Un- koʻpincha baho qoʻshadi; non- esa neytral va tasviriy.
-ed va -ing sifatlar — Bular yangi soʻzlar emas, sifatdosh shakllari; A2-30 ga qarang.
Imlo va talaffuz
- Soʻz oxiridagi -e odatda unli bilan boshlanadigan suffiksdan oldin tushib qoladi (create → creative), undosh bilan boshlanadigan suffiksdan oldin esa saqlanadi (hope → hopeful, move → movement). Istisnolar: argue → argument da e undoshdan oldin ham tushadi; noticeable, manageable da esa c va g yumshoq qolishi uchun e unlidan oldin ham saqlanadi.
- Undoshdan keyingi oxirgi -y odatda -i ga aylanadi: happy → happiness, beauty → beautiful, rely → reliable (lekin shy → shyness, dry → dryness).
- Oxirgi undosh ikkilanishi mumkin: forget → forgettable, begin → beginner.
- Suffikslar urgʻuni koʻchirishi mumkin: photograph /ˈfəʊtəɡrɑːf/ (UK), /ˈfoʊtəɡræf/ (US) → photography /fəˈtɒɡrəfi/ (UK), /fəˈtɑːɡrəfi/ (US) → photographic /ˌfəʊtəˈɡræfɪk/ (UK), /ˌfoʊtəˈɡræfɪk/ (US): urgʻu avval "pho", keyin "tog", keyin "graph" da. -ic, -ical, -ity va -tion bilan tugaydigan soʻzlarda urgʻu odatda suffiksdan oldingi boʻgʻinga tushadi: economic, possibility, information. Oʻzbekchadagi kabi urgʻuni avtomatik ravishda oxirgi boʻgʻinga qoʻymang.
- Urgʻusiz boʻgʻinlardagi unlilar koʻpincha kuchsiz /ə/ boʻladi: photography dagi birinchi o toʻliq «o» emas.
- Conversion da urgʻu koʻchishi: an increase /ˈɪnkriːs/ / to increase /ɪnˈkriːs/; record, present, object, permit ham shunday: otlar birinchi, feʼllar ikkinchi boʻgʻinga urgʻu oladi.
- -ise odatiy UK imlosi; -ize AQSh imlosi va UK da ham qabul qilinadi. Bitta matnda bir xil yozing. Baʼzi soʻzlar hatto AQShda ham doim -ise: advertise, exercise, surprise, advise.
Oltin qoida
Soʻzlarni tanagacha kuzatib boring: prefiks maʼnoni oʻzgartiradi, suffiks odatda soʻz turkumini oʻzgartiradi, oʻzak esa asosiy maʼnoni tashiydi. Keyin soʻz haqiqatan borligini tekshiring: soʻz yasash qoliplari yoʻl koʻrsatadi, lekin kafolat bermaydi.
Mashqlar
A. Tuzilish
Qavs ichidagi yoki berilgan soʻzdan kerakli shaklni yasang.
-
happy dan ot: Money can't buy .
-
agree dan ot: We finally reached an .
-
legal ning inkor shakli: Parking here is .
-
short dan feʼl: Can you this text to 200 words?
-
simple dan feʼl: We need to the application process.
-
rely dan sifat: She's a very colleague.
-
Bu soʻzni qismlarga ajrating: unemployment
B. Maʼno
Toʻgʻri javobni tanlang.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: Turn off the heating when you go out — it's more ….
-
Toʻgʻri javobni tanlang: The fall of the Berlin Wall was a … moment.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: Don't be so … — it was only a joke!
-
"overcooked" nimani bildiradi? …
-
"record" feʼlida qaysi boʻgʻin urgʻuli? …
C. Xatoni toping
Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni yozing yoki correct deb yozing.
-
Her explain was very clear.
-
I think you have underestimated the difficult of the task.
-
The instructions were completely unclear.
-
He was very disappoint with the result.
D. Kontekstda
Ish eʼlonini oʻqing. Qavs ichidagi soʻzdan gapga mos shakl yasang.
We are looking for a 17 (create) and 18 (rely) designer to join our team. You will work closely with our 19 (manage) and help to 20 (modern) our brand. Ours is a 21 (smoking) office, so smoking is only allowed outside. Experience is not essential, but a good 22 (know) of design software is required. We offer excellent 23 (opportune) for career development.
E. Sizning navbatingiz
Ingliz tilida yozing.
-
"decide" bilan bir oiladan boʻlgan uchta soʻz yozing va ulardan birini gapda ishlating.
-
Ishingiz yoki oʻqishingiz haqida "over-" yoki "under-" bilan boshlanadigan soʻz ishtirok etgan gap tuzing.
F. Aralash takrorlash
Oldingi darslarni takrorlang.
-
B1-29 Sifatlar tartibi va qoʻshma sifatlar oʻzbekcha: a lovely old wooden table Qoʻshma sifat yasang: a holiday that lasts two weeksholiday (UK); vacation (US)
-
A2-30 Bored yoki Boring? -ed va -ing sifatlar oʻzbekcha: «zerikdim» va «zerikarli» Toʻgʻri javobni tanlang: The film was so … that I fell asleep.
-
A2-09 Ingliz tilida ravishlar (adverbs): quickly, well, hard oʻzbekcha Ravish yasang: She speaks (fluent) .
Javoblar
A. Tuzilish
- happiness
- agreement
- illegal
- shorten
- simplify
- reliable
- un + employ + ment
B. Maʼno
- economical
- historic
- sensitive
- cooked too much
- cord
C. Xatoni toping
- Her explanation was very clear.
- I think you have underestimated the difficulty of the task.
- ✓ The instructions were completely unclear.
- He was very disappointed with the result.
D. Kontekstda
- creative
- reliable
- management / managers / manager
- modernise / modernize
- non-smoking / no-smoking
- knowledge
- opportunities
E. Sizning navbatingiz
- decision, decisive, decisively. She made a quick decision.
- I always underestimate how long my homework will take.
F. Aralash takrorlash
- a two-week holiday
- boring
- fluently
