სიტყვაწარმოება ინგლისურში: სუფიქსები, პრეფიქსები, un- თუ in-, economic თუ economical
Word Formation: Building Words
ამ გვერდზე
მიზანი
ამ გაკვეთილის შემდეგ შეძლებთ იმის ამოცნობას, როგორ აიგება ინგლისური სიტყვები – ფუძისგან, პრეფიქსებისგან, სუფიქსებისგან, კონვერსიითა და კომპოზიციით – და ამ ცოდნით უცნობი სიტყვების გაგებას, წინადადებაში სწორი მეტყველების ნაწილის არჩევას და ისეთი წყვილების გარჩევას, როგორიცაა sensible / sensitive და economic / economical.
მთავარი იდეა
ინგლისური ლექსიკა უზარმაზარი ჩანს, მაგრამ მისი დიდი ნაწილი შედარებით მცირე რაოდენობის ნაწილებისგან აიგება. ფუძე (root) ძირითად მნიშვნელობას ატარებს (employ). მის წინ დასმული პრეფიქსი მნიშვნელობას ცვლის (unemployed). მის შემდეგ დასმული სუფიქსი ჩვეულებრივ მეტყველების ნაწილს ცვლის (employ → employment, employer, employable).
წარმოიდგინეთ სიტყვების ოჯახი როგორც ხე. ფუძე ღეროა. ყოველი სუფიქსი ახალ ტოტს ზრდის ახალ მეტყველების ნაწილში: -ment ზმნიდან არსებით სახელს ქმნის, -ful არსებითიდან ზედსართავს, -ise / -ize ზედსართავიდან ან არსებითიდან ზმნას. პრეფიქსი ტოტის მნიშვნელობას ცვლის, მაგრამ მის კლასს იშვიათად. თუ იცით, რას აკეთებს თითოეული ნაწილი, სიტყვას, რომელიც არასოდეს გინახავთ, ღერომდე მიჰყვებით: unsustainability = un + sustain + able + ity.
ინგლისური სიტყვებს ახალი ნაწილების გარეშეც ქმნის: სიტყვას შეუძლია უბრალოდ კლასი შეიცვალოს (კონვერსია: to email, an email) ან სხვა სიტყვას შეუერთდეს (კომპოზიცია: laptop, babysitter). ეს სქემები საკმარისად მოწესრიგებულია, რომ გზა გიჩვენოთ, მაგრამ არა იმდენად, რომ ყველა სიტყვა გამოიცნოთ – ყველა ტოტი ყველა ხეზე არ იზრდება, ამიტომ ყოველთვის შეამოწმეთ, ნამდვილად არსებობს თუ არა ახალი სიტყვა.
ქართული და ინგლისური
ქართველისთვის სიტყვაწარმოება ძალიან ნაცნობია: ქართული სიტყვებს პრეფიქსებით, სუფიქსებით და ორმხრივი აფიქსებით (კონფიქსებით) აგებს, და ბევრი ინგლისური ნაწილი ქართულ ნაწილს პირდაპირ შეესაბამება: „ბავშვობა“ = childhood, „არამწეველი“ = non-smoker, „თვითდასაქმებული“ = self-employed, „გადახარშული“ = overcooked. სხვაობა სამ რამეშია. პირველი: ქართულს უარყოფის ერთი-ორი ძირითადი გზა აქვს („არა-“, „უ-…-ო“), ინგლისურს კი რამდენიმე (un-, in-, im-, il-, ir-, dis-), და სწორს ფუძე ირჩევს. მეორე: ქართული ხშირად ერთი სიტყვით ფარავს იმას, რაც ინგლისურში ორი სიტყვაა: „ისტორიული“ = historic და historical. მესამე: ქართულად ზედსართავის მაგივრობას ხშირად ნათესაობითი ბრუნვა სწევს („გარემოს პრობლემები“), ინგლისურად კი ზედსართავი სჯობს (environmental problems).
| ქართული | ინგლისური | რაშია განსხვავება? |
|---|---|---|
| ბედნიერება | happiness | აქ ერთნაირია: სუფიქსი ზედსართავიდან არსებითს ქმნის |
| ბავშვობა | childhood | აქ ერთნაირია: სიცოცხლის პერიოდი |
| უიმედო | hopeless | ქართულად კონფიქსი „უ-…-ო“; ინგლისურად სუფიქსი -less |
| იმედიანი | hopeful | „-იანი“ ≈ -ful |
| არამწეველი | non-smoker | აქ ერთნაირია: ნეიტრალური „არა“ |
| უცნობი / არაკანონიერი | unknown / illegal | ქართულად „უ-“ ან „არა-“; ინგლისურად ფუძე ირჩევს: un-, in-, im-, il-, ir-, dis- |
| გადახარშული | overcooked | ზმნისწინი ≈ პრეფიქსი over- |
| ისტორიული | historic / historical | ერთი ქართული სიტყვა, ორი ინგლისური მნიშვნელობით |
მოკლედ: სიტყვის „აწყობა“ ქართველისთვის ბუნებრივია – ეს თქვენი უპირატესობაა. ოღონდ უარყოფის პრეფიქსი ფუძის მიხედვით აირჩიეთ, -ic / -ical წყვილები ცალ-ცალკე ისწავლეთ და ახალი სიტყვა ლექსიკონში შეამოწმეთ.
ფორმა
არსებითი სახელის სუფიქსები
| სუფიქსი | ემატება | მაგალითები |
|---|---|---|
| -tion / -sion / -ation | ზმნებს | inform → information, decide → decision |
| -ment | ზმნებს | improve → improvement, agree → agreement |
| -ness | ზედსართავებს | happy → happiness, aware → awareness |
| -ity | ზედსართავებს | possible → possibility, popular → popularity |
| -ance / -ence | ზმნებს, ზედსართავებს | perform → performance, confident → confidence |
| -ship | არსებითებს (სტატუსი, ურთიერთობა) | friend → friendship, leader → leadership |
| -hood | არსებითებს (მდგომარეობა, ასაკი, ჯგუფი) | child → childhood, neighbour → neighbourhood |
| -er / -or / -ist | ზმნებს, არსებითებს (ადამიანი ან საგანი) | teach → teacher, act → actor, science → scientist |
ზედსართავის სუფიქსები
| სუფიქსი | მნიშვნელობა | მაგალითები |
|---|---|---|
| -ful / -less | -იანი / უ-…-ო | careful, careless; hopeful, hopeless |
| -able / -ible | შეიძლება გაკეთდეს | washable, reliable, flexible, visible |
| -ous | თვისების მქონე | dangerous, famous, ambitious |
| -ive | ამ თვისების მქონე; მიდრეკილი | creative, attractive, talkative |
| -al / -ic | რაღაცასთან დაკავშირებული | national, cultural; artistic, economic |
| -ish | -ისფერი, დაახლოებით; რაღაცის მსგავსი (ხშირად უარყოფითი); ეროვნება | reddish, childish, British |
ზმნისა და ზმნიზედის სუფიქსები
| სუფიქსი | ემატება | მაგალითები |
|---|---|---|
| -ise (ბრიტ.) / -ize (ამერ., ბრიტანეთშიც) | ზედსართავებს, არსებითებს | modernise / modernize, organise / organize |
| -en | ზედსართავებს | wide → widen, short → shorten, weak → weaken |
| -ify | ზედსართავებს, არსებითებს | simple → simplify, class → classify, just → justify |
| -ly | ზედსართავი → ზმნიზედა | quick → quickly, careful → carefully |
პრეფიქსები
| პრეფიქსი | მნიშვნელობა | მაგალითები |
|---|---|---|
| un- | არა / მოქმედების უკუქცევა | unhappy, unusual, unlock |
| in- / im- / il- / ir- | არა | incorrect, impossible, illegal, irregular |
| dis- | არა / საპირისპირო მოქმედება | dishonest, disagree, disappear |
| non- | არა (ნეიტრალური, ხშირად ტექნიკური) | non-smoker, non-fiction, non-essential |
| mis- | არასწორად | misunderstand, mispronounce |
| re- | ხელახლა | rewrite, rebuild |
| over- / under- | ზედმეტად / ნაკლებად | overcook, underestimate |
| pre- / post- | წინ / შემდეგ | pre-war, postgraduate |
| co- | ერთად | co-author, co-operate |
| anti- | წინააღმდეგ | antivirus, antisocial |
| self- | თავად, თავისი თავის | self-employed, self-confidence |
გამოყენება
1არსებითი სახელის სუფიქსები
არსებითი სახელის სუფიქსებით მოქმედებებს, თვისებებს, მდგომარეობებსა და ადამიანებს ასახელებთ. სუფიქსს ჩვეულებრივ სიტყვა ირჩევს, ამიტომ სიტყვები ოჯახებად ისწავლეთ. ამ არსებითი სახელების ფორმალურ წერაში გამოყენება იხ. C1-11.
2ზედსართავის სუფიქსები
ზედსართავის სუფიქსები მეტყველების ნაწილს ცვლის და თან მნიშვნელობასაც ამატებს. -ful / -less-ის მსგავსი წყვილები ყოველთვის ორივე არ არსებობს: careful / careless არის, beautiless კი – არა.
3ზმნისა და ზმნიზედის სუფიქსები
-ise / -ize, -en და -ify ზედსართავებსა და არსებითებს ზმნებად აქცევს, ჩვეულებრივ „(უფრო) X-ად ქცევის“ მნიშვნელობით – ისე, როგორც ქართული „გა-…-ება“: „გაფართოება“, „გამარტივება“. -ly ზედსართავების უმეტესობას ზმნიზედად აქცევს (A2-09), როგორც ქართული „-ად“.
4პრეფიქსები
პრეფიქსები მნიშვნელობას ცვლის, მაგრამ მეტყველების ნაწილს იშვიათად. „არა“-ს მნიშვნელობით in- ჩვეულებრივ im- ხდება m-ისა და p-ს წინ, il- – l-ის წინ, ir- – r-ის წინ. მაგრამ un- ყველაზე ხშირი უარყოფითი პრეფიქსია და ბევრი სიტყვა სწორედ მას იღებს (unpopular, unreal). Dis- და un- მოქმედების უკუქცევასაც ნიშნავს (disconnect, unlock).
5კონვერსია და კომპოზიცია
კონვერსიისას სიტყვა ფორმის შეუცვლელად სხვა კლასში გადადის: email, text, google, bottle შეიძლება იყოს როგორც არსებითი სახელი, ისე ზმნა. ზოგ ორმარცვლიან სიტყვაში მახვილი გადაინაცვლებს: არსებით სახელს მახვილი პირველ მარცვალზე აქვს, ზმნას – მეორეზე. კომპოზიციისას ორი სიტყვა ერთდება ახალ სიტყვად, რომელიც ერთად, ცალ-ცალკე ან დეფისით იწერება. ქართულიც აწარმოებს კომპოზიტებს („ცათამბჯენი“), კონვერსია კი თითქმის არ აქვს: ქართულ ზმნას ყოველთვის ზმნური ფორმა სჭირდება.
6ადვილად ასარევი სიტყვები
ერთი ფუძის ზოგ სიტყვას სხვადასხვა მნიშვნელობა აქვს. ინგლისურის შიგნით ეს „ცრუ მეგობრები“ მაღალ დონეზეც ბევრ შეცდომას იწვევს. ქართულს აქ ხან ორი სიტყვა აქვს („ეკონომიკური“ / „ეკონომიური“), ხან მხოლოდ ერთი („ისტორიული“).
ხშირი შეცდომები
მახეები ქართულად მოლაპარაკეებისთვის
1. „არაკორექტული“ → uncorrect. ქართულად უარყოფას ძირითადად „არა-“ ან „უ-“ გამოხატავს, ამიტომ ინგლისურშიც ერთი, ყველაზე ნაცნობი un- ემატება ყველაფერს. ინგლისურად კი სწორ პრეფიქსს ფუძე ირჩევს: incorrect, impolite, irresponsible.
2. „ისტორიული“ → historical ყველგან. ქართული „ისტორიული“ ორივე მნიშვნელობას ფარავს: „ისტორიული მატჩი“ (მნიშვნელოვანი) და „ისტორიული ფილმი“ (წარსულზე). ინგლისურად პირველი historic-ია, მეორე – historical.
3. „გარემოს პრობლემები“ → environment problems. ქართულად ერთ სახელს მეორე ნათესაობითი ბრუნვით ვუკავშირებთ: „გარემოს პრობლემები“, „კულტურის ღონისძიებები“. ინგლისურად ასეთ შემთხვევებში ჩვეულებრივ ზედსართავი სუფიქსით გამოიყენება: environmental, cultural.
4. ერთი მახვილი არსებითსა და ზმნას. ქართულში მახვილი სუსტია და მნიშვნელობას არ ცვლის, ამიტომ კონვერსიის წყვილებში მახვილს არ ვანაცვლებთ. ინგლისურად present, record, object, permit არსებითად პირველ მარცვალზე იმახვილება, ზმნად – მეორეზე.
არ აგერიოთ
-ic თუ -ical – ზოგი წყვილი მნიშვნელობით განსხვავდება (economic / economical, historic / historical, classic / classical); ზოგი თითქმის სინონიმია (symmetric / symmetrical). თითოეული წყვილი ცალკე შეამოწმეთ.
un- თუ non- – Un- ხშირად შეფასებას ამატებს; non- ნეიტრალური და აღწერითია – როგორც ქართული „არა-“ ტერმინებში („არამწეველი“).
-ed თუ -ing ზედსართავები – ესენი მიმღეობის ფორმებია და არა ახალი სიტყვები; იხ. A2-30.
მართლწერა და გამოთქმა
- ბოლო -e ხმოვნით დაწყებული სუფიქსის წინ ჩვეულებრივ იკარგება (create → creative), თანხმოვნით დაწყებულის წინ კი რჩება (hope → hopeful, move → movement). გამონაკლისები: argue → argument თანხმოვნის წინაც კარგავს e-ს; noticeable, manageable ხმოვნის წინაც ინარჩუნებს e-ს, რომ c და g რბილად წარმოითქმოდეს.
- თანხმოვნის შემდეგ მდგარი ბოლო -y ჩვეულებრივ -i ხდება: happy → happiness, beauty → beautiful, rely → reliable (მაგრამ shy → shyness, dry → dryness). ქართული მართლწერა ფონეტიკურია, ინგლისური – არა: ეს ცვლილებები ყურით არ ისმის და უნდა დაიმახსოვროთ.
- ბოლო თანხმოვანი შეიძლება გაორმაგდეს: forget → forgettable, begin → beginner.
- სუფიქსებს შეუძლია მახვილის გადატანა: photograph /ˈfəʊtəɡrɑːf/ (ბრიტ.), /ˈfoʊtəɡræf/ (ამერ.) → photography /fəˈtɒɡrəfi/ (ბრიტ.), /fəˈtɑːɡrəfi/ (ამერ.) → photographic /ˌfəʊtəˈɡræfɪk/ (ბრიტ.), /ˌfoʊtəˈɡræfɪk/ (ამერ.): მახვილი ჯერ პირველ მარცვალზეა, მერე მეორეზე, მერე მესამეზე. -ic, -ical, -ity და -tion დაბოლოებიან სიტყვებში მახვილი ჩვეულებრივ სუფიქსის წინა მარცვალზეა: economic, possibility, information. უმახვილო მარცვლები /ə/-მდე სუსტდება – ქართულივით ყველა ხმოვანს ნუ იტყვით სრულად.
- მახვილის გადატანა კონვერსიისას: an increase /ˈɪnkriːs/ / to increase /ɪnˈkriːs/; ასევე record, present, object, permit – არსებითს მახვილი პირველ მარცვალზე აქვს, ზმნას – მეორეზე.
- -ise ჩვეულებრივი ბრიტანული მართლწერაა; -ize ამერიკულია და ბრიტანეთშიც მიღებულია. ერთ ტექსტში ერთი შეინარჩუნეთ. ზოგი სიტყვა ყოველთვის -ise-ით იწერება, აშშ-შიც: advertise, exercise, surprise, advise.
ოქროს წესი
სიტყვას ღერომდე მიჰყევით: პრეფიქსი მნიშვნელობას ცვლის, სუფიქსი ჩვეულებრივ მეტყველების ნაწილს, ფუძე კი ძირითად მნიშვნელობას ატარებს. სიტყვების აწყობა ქართველისთვის ნაცნობია – მაგრამ უარყოფის პრეფიქსს ფუძე ირჩევს, და ყოველთვის შეამოწმეთ, რომ სიტყვა ნამდვილად არსებობს: სიტყვაწარმოება გზას გიჩვენებთ, მაგრამ გარანტიას არ გაძლევთ.
სავარჯიშოები
A. ფორმა
შეავსეთ ფრჩხილებში ან დავალებაში მოცემული სიტყვის სწორი ფორმით.
-
არსებითი სახელი სიტყვიდან happy: Money can't buy .
-
არსებითი სახელი სიტყვიდან agree: We finally reached an .
-
legal-ის უარყოფითი ფორმა: Parking here is .
-
ზმნა სიტყვიდან short: Can you this text to 200 words?
-
ზმნა სიტყვიდან simple: We need to the application process.
-
ზედსართავი სიტყვიდან rely: She's a very colleague.
-
დაშალეთ ეს სიტყვა ნაწილებად: unemployment
B. მნიშვნელობა
-
აირჩიეთ სწორი პასუხი: Turn off the heating when you go out — it's more ….
-
აირჩიეთ სწორი პასუხი: The fall of the Berlin Wall was a … moment.
-
აირჩიეთ სწორი პასუხი: Don't be so … — it was only a joke!
-
რას ნიშნავს "overcooked"? …
-
რომელ მარცვალზეა მახვილი ზმნაში "record"? …
C. იპოვეთ შეცდომა
ყოველ წინადადებაში ერთი შეცდომაა, ან წინადადება სწორია. დაწერეთ გასწორებული წინადადება ან დაწერეთ correct.
-
Her explain was very clear.
-
I think you have underestimated the difficult of the task.
-
The instructions were completely unclear.
-
He was very disappoint with the result.
D. კონტექსტში
ფრჩხილებში მოცემული სიტყვა ჩასვით სწორი ფორმით.
We are looking for a 17 (create) and 18 (rely) designer to join our team. You will work closely with our 19 (manage) and help to 20 (modern) our brand. Ours is a 21 (smoking) office, so smoking is only allowed outside. Experience is not essential, but a good 22 (know) of design software is required. We offer excellent 23 (opportune) for career development.
E. თქვენი ჯერი
დაწერეთ ინგლისურად.
-
დაწერეთ "decide"-ის ოჯახის სამი სიტყვა და ერთ-ერთი წინადადებაში გამოიყენეთ.
-
მოიფიქრეთ წინადადება თქვენს სამსახურზე ან სწავლაზე, რომელშიც "over-"-ით ან "under-"-ით ნაწარმოები სიტყვა იქნება.
F. შერეული გამეორება
გაიმეორეთ წინა გაკვეთილები.
-
B1-29 ზედსართავების რიგი და რთული ზედსართავები ინგლისურად: a lovely old wooden table შეადგინეთ რთული ზედსართავი: a holiday that lasts two weeksholiday (ბრიტ.); vacation (ამერ.)
-
A2-30 Bored თუ Boring? -ed და -ing ზედსართავი სახელები ინგლისურად აირჩიეთ სწორი პასუხი: The film was so … that I fell asleep.
-
A2-09 ზმნიზედები ინგლისურად: quickly, well, hard და ზედსართავი თუ ზმნიზედა შეადგინეთ ზმნიზედა: She speaks (fluent) .
პასუხები
A. ფორმა
- happiness
- agreement
- illegal
- shorten
- simplify
- reliable
- un + employ + ment
B. მნიშვნელობა
- economical
- historic
- sensitive
- cooked too much
- cord
C. იპოვეთ შეცდომა
- Her explanation was very clear.
- I think you have underestimated the difficulty of the task.
- ✓ The instructions were completely unclear.
- He was very disappointed with the result.
D. კონტექსტში
- creative
- reliable
- management / managers / manager
- modernise / modernize
- non-smoking / no-smoking
- knowledge
- opportunities
E. თქვენი ჯერი
- decision, decisive, decisively. She made a quick decision.
- I always underestimate how long my homework will take.
F. შერეული გამეორება
- a two-week holiday
- boring
- fluently
