Word formation: зборообразување на англиски – префикси, суфикси, конверзија и сложенки
Word Formation: Building Words
На оваа страница
Цел
По оваа лекција ќе препознавате како се изградени англиските зборови – од корен, префикси, суфикси, конверзија и сложување – и тоа ќе го користите за да разберете непознати зборови, да го изберете вистинскиот вид збор во реченицата и да не ги мешате паровите како sensible / sensitive и economic / economical.
Главна идеја
Англискиот вокабулар изгледа огромен, но голем дел од него е изграден од помал број делови. Коренот го носи основното значење (employ). Префиксот пред него го менува значењето (unemployed). Суфиксот по него обично го менува видот на зборот (employ → employment, employer, employable).
Замислете го семејството зборови како дрво. Коренот е стеблото. Секој суфикс пушта гранка во нов вид збор: -ment прави именка од глагол, -ful придавка од именка, -ise / -ize глагол од придавка или именка. Префиксите го менуваат значењето на гранката, но ретко видот на зборот. Ако знаете што прави секој дел, можете и збор што никогаш не сте го виделе да го следите до коренот: unsustainability е un + sustain + able + ity.
Англискиот гради зборови и без нови делови: зборот може едноставно да го смени видот (конверзија: to email, an email) или да се спои со друг збор (сложување: laptop, babysitter). Обрасците се доволно правилни за да ве водат, но не толку правилни за да го погодите секој збор – не расте секоја гранка на секое дрво, па секогаш проверете дали новиот збор навистина постои.
Македонски и англиски
И македонскиот гради зборови со префикси и суфикси: „корисен“, „бескорисен“, „одговорност“, „нечесен“, „непушач“. Затоа идејата за семејство зборови ви е позната. Разликата е во тоа што англискиот префикс или суфикс често е врзан за зборот: еден наш префикс може да одговара на неколку англиски. Нашето „не-“ оди со огромен број придавки („неучтив“, „нечесен“, „незрел“, „неодговорен“, „нерегуларен“), а англискиот негативен префикс мора да се знае за секој збор посебно: impolite, dishonest, immature, irresponsible, irregular.
Втората разлика се сложенките. Каде што англискиот спојува две именки (bus station, football coach, tourist guide), ние најчесто користиме придавка на „-ски“ или „-чки“ („автобуска станица“, „туристички водич“, „фудбалски тренер“) или предлог („клучот од колата“, „сандаче за писма“). Затоа лесно се измислуваат придавки што на англиски не се користат вака. Третата разлика е нагласокот: кај нас двосложните зборови се нагласуваат на првиот слог, а кај англиските парови именка – глагол нагласокот се поместува (an INcrease – to inCREASE).
Внимавајте и на зборовите што личат на наши. Нашето „актуелен“ значи „денешен, важен сега“, а англиското actual значи „вистински“. Нашето „историски“ покрива два англиски збора: historic (важен во историјата) и historical (поврзан со минатото). Добра вест: „економски“ и „економичен“ кај нас се два збора, исто како economic и economical.
| Македонски | Англиски | Што е различно? |
|---|---|---|
| нечесен, неучтив | dishonest, impolite | нашето „не-“ оди со многу зборови, англискиот префикс е врзан за зборот |
| непушач | non-smoker | тука е исто: неутрална категорија |
| корисен / бескорисен | helpful / useless | слично: суфикс за „со“ и „без“ |
| економичен автомобил | an economical car | тука е исто: економичен = штедлив |
| економска криза | an economic crisis | тука е исто: поврзано со економијата |
| историска победа / историски документи | a historic win / historical documents | еден наш збор, два англиски |
| туристички водич | a tourist guide | кај нас придавка, на англиски именка пред именка |
| актуелна тема | a topical / current issue | „актуелен“ не е actual |
| пораст на цените / цените растат | an INcrease / to inCREASE | кај нас различни зборови, на англиски ист збор со друг нагласок |
Накратко: идејата за семејство зборови е иста, но англиските префикси и суфикси се врзани за зборот – „не-“ не е секогаш un-; нашата придавка на „-ски“ на англиски често е именка пред именка; „актуелен“ не е actual; а кај конверзијата нагласокот може да се помести.
Форма
Суфикси за именки
| Суфикс | Се додава на | Примери |
|---|---|---|
| -tion / -sion / -ation | глаголи | inform → information, decide → decision |
| -ment | глаголи | improve → improvement, agree → agreement |
| -ness | придавки | happy → happiness, aware → awareness |
| -ity | придавки | possible → possibility, popular → popularity |
| -ance / -ence | глаголи, придавки | perform → performance, confident → confidence |
| -ship | именки (статус, однос) | friend → friendship, leader → leadership |
| -hood | именки (состојба, период од животот, група) | child → childhood, neighbour → neighbourhood |
| -er / -or / -ist | глаголи, именки (човек или предмет) | teach → teacher, act → actor, science → scientist |
Суфикси за придавки
| Суфикс | Значење | Примери |
|---|---|---|
| -ful / -less | со / без | careful, careless; hopeful, hopeless |
| -able / -ible | може да се направи | washable, reliable, flexible, visible |
| -ous | што има својство | dangerous, famous, ambitious |
| -ive | што има такво својство; склон кон | creative, attractive, talkative |
| -al / -ic | поврзан со | national, cultural; artistic, economic |
| -ish | прилично, околу; како нешто (често негативно); националност | reddish, childish, British |
Суфикси за глаголи и прилози
| Суфикс | Се додава на | Примери |
|---|---|---|
| -ise (UK) / -ize (US, и UK) | придавки, именки | modernise / modernize, organise / organize |
| -en | придавки | wide → widen, short → shorten, weak → weaken |
| -ify | придавки, именки | simple → simplify, class → classify, just → justify |
| -ly | придавки → прилози | quick → quickly, careful → carefully |
Префикси
| Префикс | Значење | Примери |
|---|---|---|
| un- | не / враќање на дејството | unhappy, unusual, unlock |
| in- / im- / il- / ir- | не | incorrect, impossible, illegal, irregular |
| dis- | не / спротивно дејство | dishonest, disagree, disappear |
| non- | не (неутрално, често стручно) | non-smoker, non-fiction, non-essential |
| mis- | погрешно | misunderstand, mispronounce |
| re- | повторно | rewrite, rebuild |
| over- / under- | премногу / премалку | overcook, underestimate |
| pre- / post- | пред / по | pre-war, postgraduate |
| co- | заедно | co-author, co-operate |
| anti- | против | antivirus, antisocial |
| self- | сам, свој | self-employed, self-confidence |
Употреба
1Суфикси за именки
Со суфиксите за именки именувате дејства, својства, состојби и луѓе. Суфиксот обично е врзан за зборот, па учете ги зборовите во семејства. За тоа како се користат овие именки во формален текст видете C1-11.
2Суфикси за придавки
Суфиксите за придавки додаваат значење и го менуваат видот на зборот. Паровите како -ful / -less не се секогаш можни и двата: careful / careless постојат, но beautiless не постои. Нашите „-ен“ и „бес-“ се слични, но и кај нив не расте секоја гранка на секое дрво.
3Суфикси за глаголи и прилози
-ise / -ize, -en и -ify прават глаголи од придавки и именки, обично со значење „да направи (повеќе) X“. -ly прави прилози од повеќето придавки (A2-09); кај нас истото го прави средниот род на придавката („брз“ → „брзо“).
4Префикси
Префиксите го менуваат значењето, но ретко видот на зборот. Во значење „не“, in- обично станува im- пред m и p, il- пред l и ir- пред r. Но un- е најчестиот негативен префикс и многу зборови го примаат (unpopular, unreal). Dis- и un- можат да значат и „враќање на дејството“ (disconnect, unlock). Нашето „не-“ не кажува кој англиски префикс е потребен.
5Конверзија и сложување
При конверзија зборот го менува видот без да ја смени формата: email, text, google, bottle можат да бидат и именки и глаголи. Кај некои двосложни зборови нагласокот се поместува: именката е нагласена на првиот слог, глаголот на вториот. При сложување два збора се спојуваат во нов збор што се пишува заедно, одделно или со цртичка. Кај нас често наместо сложенка стои придавка + именка („автобуска станица“), а на англиски именка + именка (bus station).
6Зборови од ист корен што лесно се мешаат
Некои зборови од ист корен имаат различно значење. Овие „лажни пријатели“ во самиот англиски прават многу грешки и кај напредните ученици. Нашите позајмени зборови („сензибилен“, „актуелен“) работата ја прават уште потешка.
Чести грешки
Замки за говорителите на македонски
1. „Неодговорен“, „нерегуларен“ → unresponsible, unregular. Нашето „не-“ оди со речиси секоја придавка, а на училиште прво се учат unhappy и unusual. Затоа „не-“ лесно секогаш станува un-. Секој англиски збор, пак, си го избира својот префикс: responsible → irresponsible, regular → irregular, mature → immature, honest → dishonest. Ако не сте сигурни, проверете во речник.
2. „Актуелен“ → actual. Кај нас „актуелен“ значи „важен сега, денешен“: „актуелна тема“, „актуелни цени“. Англиското actual значи „вистински, реален“ (the actual price = вистинската цена, не онаа во огласот). За „актуелен“ користете current, topical или up-to-date.
3. „Историски концерт“ → historical concert. Нашето „историски“ значи и „важен во историјата“ и „поврзан со минатото“. На англиски тоа се два збора: historic (настан што влегува во историјата) и historical (поврзан со историјата или минатото: historical novel, historical documents).
4. „Туристички водич“, „туристичка агенција“ → touristic. Кај нас именката пред друга именка обично станува придавка на „-ски“ или „-чки“: „туристички водич“, „туристичка агенција“. Англискиот touristic постои, но е редок и често звучи неприродно. Англискиот обично става именка пред именка: tourist guide, tourist information, travel agency.
5. Двосложен глагол со нагласок напред → to PREsent. Кај нас двосложните зборови се нагласуваат на првиот слог, па и англиските двосложни глаголи лесно ги нагласуваме напред. Но кај паровите именка – глагол што се пишуваат исто (present, increase, export, object) токму нагласокот ги разликува: именка a PREsent, глагол to preSENT.
Не мешајте
-ic и -ical – Некои парови се разликуваат по значење (economic / economical, historic / historical, classic / classical); други се речиси синоними (symmetric / symmetrical). Проверете го секој пар.
un- и non- – Un- често додава оценка; non- е неутрално и опишувачко.
-ed и -ing придавки – Тоа се партиципски форми, не нови зборови; видете A2-30.
Правопис и изговор
- Крајното -e обично паѓа пред суфикс што почнува со самогласка (create → creative), но останува пред суфикс што почнува со согласка (hope → hopeful, move → movement). Исклучоци: argue → argument го губи e пред согласка; noticeable, manageable го чуваат e пред самогласка, за c и g да останат меки.
- Крајното -y по согласка обично станува i: happy → happiness, beauty → beautiful, rely → reliable (но shy → shyness, dry → dryness).
- Крајната согласка може да се удвои: forget → forgettable, begin → beginner.
- Суфиксите можат да го поместат нагласокот: photograph /ˈfəʊtəɡrɑːf/ (UK), /ˈfoʊtəɡræf/ (US) → photography /fəˈtɒɡrəfi/ (UK), /fəˈtɑːɡrəfi/ (US) → photographic /ˌfəʊtəˈɡræfɪk/ (UK), /ˌfoʊtəˈɡræfɪk/ (US). Кај зборовите на -ic, -ical, -ity и -tion нагласокот обично е на слогот пред суфиксот: economic, possibility, information. Нашето правило за третиот слог од крајот тука не важи секогаш – учете го нагласокот со зборот.
- Поместување на нагласокот при конверзија: an increase /ˈɪnkriːs/ / to increase /ɪnˈkriːs/; исто и record, present, object, permit – кај именките нагласокот е понапред, кај глаголите понатаму.
- -ise е вообичаен британски правопис; -ize е американски, а прифатлив е и во Велика Британија. Во еден текст бидете доследни. Некои зборови се секогаш на -ise, и во US: advertise, exercise, surprise, advise.
Златно правило
Следете го зборот до неговиот корен: префиксот го менува значењето, суфиксот обично го менува видот на зборот, а коренот го носи основното значење. Потоа проверете дали зборот навистина постои – зборообразувањето е доволно правилно да ве води, но не толку правилно за да гарантира нешто. И запомнете: нашето „не-“ не е секогаш un-, „актуелен“ не е actual, „историски ден“ е historic, а „туристичка агенција“ е travel agency.
Вежби
A. Форма
Од зборот во упатството образувајте го точниот збор.
-
Именка од happy: Money can't buy .
-
Именка од agree: We finally reached an .
-
Одречна форма од legal: Parking here is .
-
Глагол од short: Can you this text to 200 words?
-
Глагол од simple: We need to the application process.
-
Придавка од rely: She's a very colleague.
-
Поделете го зборот на делови: unemployment
B. Значење
Изберете го точниот одговор.
-
Изберете го точниот одговор: Turn off the heating when you go out — it's more ….
-
Изберете го точниот одговор: The fall of the Berlin Wall was a … moment.
-
Изберете го точниот одговор: Don't be so … — it was only a joke!
-
Што значи "overcooked"? …
-
Кој слог е нагласен во глаголот "record"? …
C. Најдете ја грешката
Во секоја реченица има една грешка или реченицата е точна. Напишете ја поправената реченица или напишете correct.
-
Her explain was very clear.
-
I think you have underestimated the difficult of the task.
-
The instructions were completely unclear.
-
He was very disappoint with the result.
D. Во контекст
Дополнете ги празнините во огласот за работа со точната форма на зборот во заградата.
We are looking for a 17 (create) and 18 (rely) designer to join our team. You will work closely with our 19 (manage) and help to 20 (modern) our brand. Ours is a 21 (smoking) office, so smoking is only allowed outside. Experience is not essential, but a good 22 (know) of design software is required. We offer excellent 23 (opportune) for career development.
E. Ваш ред е
Напишете на англиски.
-
Напишете три збора од истото семејство како "decide" и употребете еден од нив во реченица.
-
Смислете реченица за вашата работа или студии со збор со префиксот "over-" или "under-".
F. Мешано повторување
Повторете ги темите од претходните лекции.
-
B1-29 Редослед на придавките и сложени придавки на англиски: a lovely old wooden table Образувајте сложена придавка: a holiday that lasts two weeksholiday (UK); vacation (US)
-
A2-30 Bored или boring? Придавки на -ed и -ing на англиски Изберете го точниот одговор: The film was so … that I fell asleep.
-
A2-09 Прилози на англиски: quickly, well, hard – придавка или прилог? Образувајте прилог: She speaks (fluent) .
Одговори
A. Форма
- happiness
- agreement
- illegal
- shorten
- simplify
- reliable
- un + employ + ment
B. Значење
- economical
- historic
- sensitive
- cooked too much
- cord
C. Најдете ја грешката
- Her explanation was very clear.
- I think you have underestimated the difficulty of the task.
- ✓ The instructions were completely unclear.
- He was very disappointed with the result.
D. Во контекст
- creative
- reliable
- management / managers / manager
- modernise / modernize
- non-smoking / no-smoking
- knowledge
- opportunities
E. Ваш ред е
- decision, decisive, decisively. She made a quick decision.
- I always underestimate how long my homework will take.
F. Мешано повторување
- a two-week holiday
- boring
- fluently
