Word formation: इंग्रजी शब्द कसे बनतात – prefix, suffix, conversion आणि जोडशब्द मराठीत
Word Formation: Building Words
या पानावर
उद्दिष्ट
हा धडा झाल्यावर तुम्ही इंग्रजी शब्द कसे बांधले जातात – मूळ शब्द, prefix (पूर्वप्रत्यय), suffix (प्रत्यय), conversion आणि जोडशब्द – हे ओळखू शकाल. त्याचा उपयोग करून नवीन शब्दांचा अर्थ लावू शकाल, वाक्यात योग्य प्रकारचा शब्द (नाम, विशेषण, क्रियापद, क्रियाविशेषण) निवडू शकाल, आणि sensible / sensitive, economic / economical सारख्या जोड्यांमध्ये गोंधळ करणार नाही.
मुख्य कल्पना
इंग्रजी शब्दसंग्रह खूप मोठा दिसतो, पण त्यातला बराच भाग थोड्याशा तुकड्यांपासून बनलेला आहे. मूळ शब्द (root) मुख्य अर्थ देतो (employ). त्याच्या आधी लागणारा prefix अर्थ बदलतो (unemployed). नंतर लागणारा suffix सहसा शब्दाचा प्रकार बदलतो (employ → employment, employer, employable).
एका शब्दकुटुंबाची कल्पना झाडासारखी करा. मूळ शब्द म्हणजे खोड. प्रत्येक suffix एक नवीन फांदी फोडतो, एका नवीन प्रकारच्या शब्दाकडे: -ment क्रियापदापासून नाम बनवतो, -ful नामापासून विशेषण, -ise / -ize विशेषण किंवा नामापासून क्रियापद. Prefix फांदीचा अर्थ बदलतो, पण शब्दाचा प्रकार क्वचितच बदलतो. प्रत्येक तुकडा काय करतो हे माहीत असलं, तर कधीही न पाहिलेला शब्दसुद्धा तुम्ही त्याच्या मुळापर्यंत शोधू शकता: unsustainability = un + sustain + able + ity.
इंग्रजी नवीन तुकड्यांशिवायही शब्द बनवते: शब्द आहे तसाच राहून दुसऱ्या प्रकारचा होऊ शकतो (conversion: to email, an email), किंवा दुसऱ्या शब्दाला जोडला जाऊ शकतो (जोडशब्द, compounding: laptop, babysitter). हे नमुने मार्ग दाखवण्याइतके नियमित आहेत, पण प्रत्येक शब्दाचा अंदाज बांधता येईल इतके नियमित नाहीत – प्रत्येक झाडाला प्रत्येक फांदी फुटत नाही. म्हणून नवीन शब्द खरंच अस्तित्वात आहे का ते नेहमी तपासा.
मराठी आणि इंग्रजी
मराठीतही शब्द prefix आणि suffix ने बनतात: “बाल” → “बालपण”, “हजर” → “गैरहजर”, “कायदेशीर” → “बेकायदेशीर”, “लेखक” → “सहलेखक”, “चित्र” → “चित्रकार”. म्हणून शब्दकुटुंबाची कल्पना तुम्हाला नवीन नाही. फरक असा की कोणता prefix कोणत्या शब्दाला लागतो ते दोन्ही भाषांत शब्दागणिक ठरलेलं असतं, आणि मराठी prefix वरून इंग्रजी prefix ओळखता येत नाही. मराठीत नकारासाठी “अ-”, “बे-”, “गैर-”, “ना-”, “नि-” असे अनेक पूर्वप्रत्यय आहेत (“अशक्य”, “बेकायदेशीर”, “गैरहजर”, “नापसंत”), आणि इंग्रजीतही un-, in-, im-, il-, ir-, dis-, non- आहेत. पण “अशक्य” चं unpossible होत नाही, तर impossible: प्रत्येक इंग्रजी शब्दाचा prefix त्या शब्दाबरोबरच शिकावा लागतो.
दुसरा फरक conversion चा आहे. इंग्रजीत google, text, email एकाच रूपात नाम आणि क्रियापद दोन्ही असतात. मराठीत नवीन क्रियापद बनवायला आपण सहसा “करणे” जोडतो: “गूगल कर”, “मेसेज कर”, “ईमेल कर”. आणि मराठीत नाम आणि क्रियापद अनेकदा वेगळे शब्द असतात (“वाढ” – “वाढणे”), तर इंग्रजीत एकच शब्द जोराच्या जागेने वेगळा होतो: an INcrease – to inCREASE.
तिसरा फरक अर्थाचा. मराठी “ऐतिहासिक” दोन अर्थांनी वापरतो: इतिहासात महत्त्वाचा (“ऐतिहासिक विजय”) आणि इतिहासाशी, भूतकाळाशी संबंधित (“ऐतिहासिक कादंबरी”). इंग्रजीत हे दोन शब्द आहेत: historic आणि historical. चांगली बातमी: “आर्थिक” आणि “किफायतशीर” मराठीतही दोन वेगळे शब्द आहेत, अगदी economic आणि economical सारखे; आणि “समजूतदार” / “हळवा” हे sensible / sensitive इतकेच वेगळे आहेत.
| मराठी | इंग्रजी | काय वेगळं आहे? |
|---|---|---|
| अशक्य, बेकायदेशीर | impossible, illegal | दोन्ही भाषांत अनेक नकारार्थी prefix; पण ते एकमेकांशी जुळत नाहीत |
| बालपण | childhood | suffix ने नाम – इथे दोन्ही भाषा सारख्याच आहेत |
| दयाळू / निर्दय | merciful / merciless | “सह” आणि “शिवाय” दाखवणारे प्रत्यय – सारखंच |
| किफायतशीर गाडी | an economical car | सारखंच: वेगळा शब्द, वेगळा अर्थ |
| आर्थिक संकट | an economic crisis | सारखंच |
| ऐतिहासिक विजय / ऐतिहासिक कागदपत्रं | a historic win / historical documents | एक मराठी शब्द, दोन इंग्रजी |
| पत्ता गूगल कर. | Just google the address. | मराठीत “करणे” जोडतो; इंग्रजीत नामच क्रियापद होतं |
| मागणीत वाढ / किमती वाढतील | an INcrease / to inCREASE | मराठीत दोन शब्द; इंग्रजीत एकच शब्द, वेगळा जोर |
| स्वयंरोजगार | self-employed | सारखंच: “स्वयं-” = self- |
थोडक्यात: शब्दकुटुंबाची कल्पना दोन्ही भाषांत सारखीच आहे, पण इंग्रजी prefix आणि suffix शब्दाबरोबर ठरलेले असतात – “अ-” किंवा “बे-” म्हणजे आपोआप un- नाही. मराठीत “करणे” जोडून बनणारं क्रियापद इंग्रजीत अनेकदा नामच असतं, conversion मध्ये जोर बदलू शकतो, आणि “ऐतिहासिक” चे इंग्रजीत दोन शब्द होतात.
रचना
नाम बनवणारे suffix
| Suffix | कशाला लागतो | उदाहरणं |
|---|---|---|
| -tion / -sion / -ation | क्रियापदं | inform → information, decide → decision |
| -ment | क्रियापदं | improve → improvement, agree → agreement |
| -ness | विशेषणं | happy → happiness, aware → awareness |
| -ity | विशेषणं | possible → possibility, popular → popularity |
| -ance / -ence | क्रियापदं, विशेषणं | perform → performance, confident → confidence |
| -ship | नामं (दर्जा, नातं) | friend → friendship, leader → leadership |
| -hood | नामं (अवस्था, आयुष्यातला काळ, समूह) | child → childhood, neighbour → neighbourhood |
| -er / -or / -ist | क्रियापदं, नामं (व्यक्ती किंवा वस्तू) | teach → teacher, act → actor, science → scientist |
विशेषण बनवणारे suffix
| Suffix | अर्थ | उदाहरणं |
|---|---|---|
| -ful / -less | सह / शिवाय | careful, careless; hopeful, hopeless |
| -able / -ible | करता येण्याजोगा | washable, reliable, flexible, visible |
| -ous | अमुक गुण असलेला | dangerous, famous, ambitious |
| -ive | अमुक गुण असलेला; अमुक करण्याकडे कल | creative, attractive, talkative |
| -al / -ic | अमुकशी संबंधित | national, cultural; artistic, economic |
| -ish | थोडासा, साधारण; अमुकसारखा (अनेकदा नकारात्मक); राष्ट्रीयत्व | reddish, childish, British |
क्रियापद आणि क्रियाविशेषण बनवणारे suffix
| Suffix | कशाला लागतो | उदाहरणं |
|---|---|---|
| -ise (UK) / -ize (US, आणि UK) | विशेषणं, नामं | modernise / modernize, organise / organize |
| -en | विशेषणं | wide → widen, short → shorten, weak → weaken |
| -ify | विशेषणं, नामं | simple → simplify, class → classify, just → justify |
| -ly | विशेषणं → क्रियाविशेषणं | quick → quickly, careful → carefully |
Prefix
| Prefix | अर्थ | उदाहरणं |
|---|---|---|
| un- | नाही / उलटी क्रिया | unhappy, unusual, unlock |
| in- / im- / il- / ir- | नाही | incorrect, impossible, illegal, irregular |
| dis- | नाही / उलटी क्रिया | dishonest, disagree, disappear |
| non- | नाही (तटस्थ, अनेकदा तांत्रिक) | non-smoker, non-fiction, non-essential |
| mis- | चुकीचं | misunderstand, mispronounce |
| re- | पुन्हा | rewrite, rebuild |
| over- / under- | जास्त / कमी | overcook, underestimate |
| pre- / post- | आधी / नंतर | pre-war, postgraduate |
| co- | एकत्र | co-author, co-operate |
| anti- | विरुद्ध | antivirus, antisocial |
| self- | स्वतः, स्वतःचा | self-employed, self-confidence |
वापर
1नाम बनवणारे suffix
नाम बनवणाऱ्या suffix ने तुम्ही क्रिया, गुण, अवस्था आणि माणसं यांना नाव देता. कोणता suffix लागतो ते शब्दाबरोबर ठरलेलं असतं, म्हणून शब्द कुटुंबांसह शिका. ही नामं औपचारिक लेखनात कशी वापरतात ते C1-11 मध्ये आहे.
2विशेषण बनवणारे suffix
विशेषण बनवणारे suffix अर्थ जोडतात आणि शब्दाचा प्रकार बदलतात. -ful / -less सारख्या जोड्या दोन्ही नेहमी मिळत नाहीत: careful / careless आहेत, पण beautiless नाही. मराठीतही “उपयोगी / निरुपयोगी” आहे, पण प्रत्येक शब्दाला “निरु-” लागत नाही – प्रत्येक झाडाला प्रत्येक फांदी फुटत नाही.
3क्रियापद आणि क्रियाविशेषण बनवणारे suffix
-ise / -ize, -en आणि -ify विशेषणं आणि नामांपासून क्रियापदं बनवतात, सहसा “(जास्त) X करणे” या अर्थाने. मराठीत हेच काम आपण बहुतेक वेळा “करणे” किंवा “होणे” जोडून करतो: “रुंद करणे”, “सोपं करणे”, “कमकुवत होणे”. -ly बहुतेक विशेषणांपासून क्रियाविशेषणं बनवतो (A2-09); मराठीत अनेक शब्द दोन्ही कामं एकाच रूपात करतात (“हळू”, “नीट”, “छान”), तर काही ठिकाणी “-ने”, “-पणे” लागतं (“आत्मविश्वासाने”, “स्पष्टपणे”).
4Prefix
Prefix अर्थ बदलतात, पण शब्दाचा प्रकार क्वचितच. “नाही” या अर्थाने in- सहसा m आणि p आधी im-, l आधी il- आणि r आधी ir- होतो. तरी un- हा सगळ्यात जास्त वापरला जाणारा नकारार्थी prefix आहे आणि अनेक शब्दांना तो लागतो (unpopular, unreal). Dis- आणि un- चा अर्थ “उलटी क्रिया” असाही असू शकतो (disconnect, unlock). मराठी “अ-”, “बे-” किंवा “गैर-” वरून कोणता इंग्रजी prefix लागेल ते कळत नाही.
5Conversion आणि जोडशब्द
Conversion मध्ये शब्दाचं रूप न बदलता त्याचा प्रकार बदलतो: email, text, google, bottle नाम आणि क्रियापद दोन्ही असू शकतात. काही दोन syllables च्या शब्दांत जोर बदलतो: नामात पहिल्या syllable वर, क्रियापदात दुसऱ्या. जोडशब्दात दोन शब्द मिळून एक नवीन शब्द होतो; तो एकत्र, वेगळा किंवा हायफनसह लिहिला जातो (laptop, bus station, part-time). मराठीत conversion ऐवजी आपण सहसा “करणे” जोडतो: “गूगल कर”, “मेसेज कर”.
6एकाच मुळाचे, सहज गोंधळणारे शब्द
एकाच मुळापासून बनलेल्या काही शब्दांचे अर्थ वेगळे आहेत. इंग्रजीतलेच हे “फसवे मित्र” प्रगत विद्यार्थ्यांकडूनही खूप चुका करवतात. मराठी “ऐतिहासिक” सारखा एकच शब्द दोन इंग्रजी शब्दांसाठी असला की काम आणखी अवघड होतं.
नेहमीच्या चुका
मराठी भाषकांसाठी सापळे
1. “अधीर”, “अपूर्ण” → unpatient, uncomplete. मराठीत नकारासाठी अनेक पूर्वप्रत्यय आहेत (“अ-”, “बे-”, “गैर-”), पण इंग्रजीत शाळेत आपण सगळ्यात आधी unhappy आणि unable शिकतो. म्हणून कोणताही नकार सहज un- होतो. पण प्रत्येक इंग्रजी शब्द आपला prefix स्वतः ठरवतो: patient → impatient, complete → incomplete, mature → immature, responsible → irresponsible. खात्री नसेल तर डिक्शनरी पाहा.
2. “ऐतिहासिक कादंबरी” → historic novel. मराठीत “ऐतिहासिक” दोन्ही अर्थांनी चालतो: इतिहास घडवणारा, महत्त्वाचा (“ऐतिहासिक दिवस”) आणि इतिहासाशी, भूतकाळाशी संबंधित (“ऐतिहासिक कादंबरी”, “ऐतिहासिक मालिका”). इंग्रजीत हे दोन शब्द आहेत: historic (इतिहासात महत्त्वाचा) आणि historical (इतिहासाबद्दलचा, भूतकाळातला: historical novel, historical film).
3. “मीटिंग आधी घेतली” → prepone. postpone (पुढे ढकलणे) च्या नमुन्यावर भारतात prepone (आधी घेणे) हा शब्द तयार झाला. शब्द बनवण्याची पद्धत तर्कशुद्ध आहे, आणि भारतीय इंग्रजीत तो खूप वापरला जातो, पण प्रमाण आंतरराष्ट्रीय इंग्रजीत तो नाही आणि भारताबाहेरच्या लोकांना तो कळेलच असं नाही. prepone ऐवजी bring forward / move forward वापरा.
4. “प्रामाणिकपणा”, “कुतूहल” → honestness, curiousness. मराठीत विशेषणापासून नाम बनवायला “-पणा” खूप सहज लागतो: “प्रामाणिक” → “प्रामाणिकपणा”, “उदार” → “उदारपणा”. म्हणून इंग्रजीतही प्रत्येक विशेषणाला -ness लावलं जातं. -ness खरंच नेहमीचा आहे (kindness, awareness), पण अनेक विशेषणांचं नाम दुसऱ्या suffix ने ठरलेलं आहे: honest → honesty, curious → curiosity, generous → generosity, popular → popularity.
गोंधळ करू नका
-ic आणि -ical – काही जोड्यांचे अर्थ वेगळे आहेत (economic / economical, historic / historical, classic / classical); काही जवळजवळ समानार्थी आहेत (symmetric / symmetrical). प्रत्येक जोडी तपासा.
un- आणि non- – Un- मध्ये अनेकदा मत, टीका असते; non- तटस्थ, फक्त वर्णन करणारा असतो.
-ed आणि -ing विशेषणं – ही क्रियापदाचीच रूपं आहेत, नवीन शब्द नाहीत; पाहा A2-30.
स्पेलिंग आणि उच्चार
- शब्दाच्या शेवटचा -e स्वराने सुरू होणाऱ्या suffix आधी सहसा गळतो (create → creative), पण व्यंजनाने सुरू होणाऱ्या suffix आधी राहतो (hope → hopeful, move → movement). अपवाद: argue → argument मध्ये व्यंजनाआधी e गळतो; noticeable, manageable मध्ये स्वराआधीही e राहतो, म्हणजे c आणि g मऊ (/s/, /dʒ/) राहतात.
- व्यंजनानंतरचा शेवटचा -y सहसा i होतो: happy → happiness, beauty → beautiful, rely → reliable (पण shy → shyness, dry → dryness).
- शेवटचं व्यंजन दुप्पट होऊ शकतं: forget → forgettable, begin → beginner.
- Suffix मुळे जोर सरकू शकतो: photograph /ˈfəʊtəɡrɑːf/ (UK), /ˈfoʊtəɡræf/ (US) → photography /fəˈtɒɡrəfi/ (UK), /fəˈtɑːɡrəfi/ (US) → photographic /ˌfəʊtəˈɡræfɪk/ (UK), /ˌfoʊtəˈɡræfɪk/ (US). -ic, -ical, -ity आणि -tion ने संपणाऱ्या शब्दांत जोर सहसा suffix च्या लगेच आधीच्या syllable वर असतो: ecoNOmic, possiBIlity, inforMAtion. मराठी बोलण्यात आपण प्रत्येक अक्षराला साधारण सारखा भार देतो, म्हणून इंग्रजी शब्दाचा जोर शब्दाबरोबरच शिका.
- Conversion मध्ये जोर बदलतो: an increase /ˈɪnkriːs/ / to increase /ɪnˈkriːs/; record, present, object, permit सुद्धा असेच – नामात जोर पुढे, क्रियापदात मागे.
- -ise हे नेहमीचं ब्रिटिश स्पेलिंग आहे; -ize अमेरिकन आहे आणि ब्रिटनमध्येही चालतं. एका मजकुरात एकच पद्धत ठेवा. काही शब्द US मध्येही नेहमी -ise नेच लिहितात: advertise, exercise, surprise, advise.
सुवर्णनियम
शब्द त्याच्या मुळापर्यंत शोधा: prefix अर्थ बदलतो, suffix सहसा शब्दाचा प्रकार बदलतो, आणि मूळ शब्द मुख्य अर्थ देतो. मग तो शब्द खरंच अस्तित्वात आहे का ते तपासा – शब्दरचना मार्ग दाखवते, पण हमी देत नाही. आणि लक्षात ठेवा: “अ-” किंवा “बे-” म्हणजे आपोआप un- नाही, “ऐतिहासिक विजय” = historic पण “ऐतिहासिक कादंबरी” = historical, prepone भारताबाहेर अनोळखी आहे, आणि “-पणा” म्हणजे प्रत्येक वेळी -ness नाही (honesty, curiosity).
सराव
A. रचना
सूचनेतल्या शब्दापासून योग्य शब्द बनवा.
-
happy पासून नाम: Money can't buy .
-
agree पासून नाम: We finally reached an .
-
legal चं नकारार्थी रूप: Parking here is .
-
short पासून क्रियापद: Can you this text to 200 words?
-
simple पासून क्रियापद: We need to the application process.
-
rely पासून विशेषण: She's a very colleague.
-
शब्दाचे तुकडे करा: unemployment
B. अर्थ
योग्य पर्याय निवडा.
-
योग्य पर्याय निवडा: Turn off the heating when you go out — it's more ….
-
योग्य पर्याय निवडा: The fall of the Berlin Wall was a … moment.
-
योग्य पर्याय निवडा: Don't be so … — it was only a joke!
-
"overcooked" चा अर्थ काय आहे? …
-
"record" या क्रियापदात कोणत्या syllable वर जोर आहे? …
C. चूक शोधा
प्रत्येक वाक्यात एक चूक आहे किंवा वाक्य बरोबर आहे. दुरुस्त वाक्य लिहा किंवा correct लिहा.
-
Her explain was very clear.
-
I think you have underestimated the difficult of the task.
-
The instructions were completely unclear.
-
He was very disappoint with the result.
D. संदर्भात
कंसातल्या शब्दाचं योग्य रूप लिहून नोकरीची जाहिरात पूर्ण करा.
We are looking for a 17 (create) and 18 (rely) designer to join our team. You will work closely with our 19 (manage) and help to 20 (modern) our brand. Ours is a 21 (smoking) office, so smoking is only allowed outside. Experience is not essential, but a good 22 (know) of design software is required. We offer excellent 23 (opportune) for career development.
E. तुमचे स्वतःचे वाक्य
इंग्रजीत लिहा.
-
"decide" च्याच कुटुंबातले तीन शब्द लिहा आणि त्यांपैकी एक वाक्यात वापरा.
-
तुमच्या नोकरीबद्दल किंवा अभ्यासाबद्दल "over-" किंवा "under-" ने सुरू होणारा शब्द वापरून एक वाक्य तयार करा.
F. मिश्र उजळणी
मागील धड्यांची उजळणी करा.
-
B1-29 Adjective Order: विशेषणांचा क्रम आणि a ten-minute walk सारखी जोडविशेषणं – मराठीत जोडविशेषण बनवा: a holiday that lasts two weeksholiday (UK); vacation (US)
-
A2-30 Bored की Boring? इंग्रजी -ed आणि -ing विशेषणं मराठीत योग्य पर्याय निवडा: The film was so … that I fell asleep.
-
A2-09 Adverbs इंग्रजीत: quickly, well, hard – विशेषण की क्रियाविशेषण? मराठीत समजावून क्रियाविशेषण बनवा: She speaks (fluent) .
उत्तरे
A. रचना
- happiness
- agreement
- illegal
- shorten
- simplify
- reliable
- un + employ + ment
B. अर्थ
- economical
- historic
- sensitive
- cooked too much
- cord
C. चूक शोधा
- Her explanation was very clear.
- I think you have underestimated the difficulty of the task.
- ✓ The instructions were completely unclear.
- He was very disappointed with the result.
D. संदर्भात
- creative
- reliable
- management / managers / manager
- modernise / modernize
- non-smoking / no-smoking
- knowledge
- opportunities
E. तुमचे स्वतःचे वाक्य
- decision, decisive, decisively. She made a quick decision.
- I always underestimate how long my homework will take.
F. मिश्र उजळणी
- a two-week holiday
- boring
- fluently
