Word Formation: fjalëformimi në anglisht – prapashtesat, parashtesat, un- apo im-, sensible apo sensitive
Word Formation: Building Words
Në këtë faqe
Qëllimi
Pas këtij mësimi do ta njihni si ndërtohen fjalët angleze – nga rrënjët, parashtesat, prapashtesat, konversioni dhe kompozimi – dhe do ta përdorni këtë për të kuptuar fjalë të panjohura, për të zgjedhur klasën e duhur të fjalës në fjali dhe për të mos ngatërruar çifte si sensible / sensitive dhe economic / economical.
Ideja kryesore
Fjalori anglez duket i pafund, por një pjesë e madhe e tij ndërtohet nga një grup më i vogël pjesësh. Rrënja mbart kuptimin bazë (employ). Një parashtesë para saj ndryshon kuptimin (unemployed). Një prapashtesë pas saj zakonisht ndryshon klasën e fjalës (employ → employment, employer, employable).
Mendojeni një familje fjalësh si një pemë. Rrënja është trungu. Çdo prapashtesë rrit një degë në një klasë tjetër fjalësh: -ment rrit një emër nga një folje, -ful një mbiemër nga një emër, -ise/-ize një folje nga një mbiemër ose një emër. Parashtesat e ndryshojnë kuptimin e një dege, por rrallë klasën e saj. Mësoni çfarë bën çdo pjesë dhe do t'i ndiqni deri te trungu edhe fjalët që s'i keni parë kurrë: unsustainability është un + sustain + able + ity.
Anglishtja rrit fjalë edhe pa pjesë të reja: një fjalë thjesht ndërron klasë (konversioni: to email, an email) ose bashkohet me një fjalë tjetër (kompozimi: laptop, babysitter). Modelet janë mjaft të rregullta për t'ju udhëhequr, por jo aq sa të merrni me mend çdo fjalë – jo çdo degë rritet në çdo pemë, ndaj kontrolloni gjithmonë që një fjalë e re ekziston vërtet.
Shqipja dhe anglishtja
Fjalëformimi i shqipes punon me të njëjtën logjikë: «punë → punonjës, punësim, i papunë», «rishkruaj», «i paraluftës», «i vetëpunësuar», «antivirus». Shumë parashtesa përputhen pothuajse plotësisht: re- = «ri-», pre- = «para-», post- = «pas-», self- = «vetë-», anti- = «anti-». Ndryshimi kryesor është te mohimi: shqipja ka kryesisht një parashtesë, «pa-» («i pamundur», «i paligjshëm», «i parregullt», «i pandershëm»), kurse anglishtja zgjedh midis un-, im-, il-, ir-, dis-, non- sipas fjalës. Kujdes edhe me fjalët ndërkombëtare që në shqip kanë kuptim tjetër: «sensibël», «simpatik», «ekonomik».
| Shqip | Anglisht | Çfarë ndryshon |
|---|---|---|
| rishkruaj, rindërtoj | rewrite, rebuild | këtu është njësoj |
| i vetëpunësuar | self-employed | këtu është njësoj |
| i pamundur, i paligjshëm | impossible, illegal | anglishtja ka disa parashtesa mohuese |
| mosmarrëveshje | disagreement | «mos-» / «pa-» → shpesh dis- |
| i ndjeshëm (sensibël) | sensitive | sensible = i arsyeshëm |
| ekonomik (i ekonomisë / që kursen) | economic / economical | një fjalë shqip, dy fjalë anglisht |
Shkurt: logjika e pemës është e njëjtë; por mohimin mos e ndërtoni gjithmonë me un-, dhe kontrolloni fjalët «ndërkombëtare» që duken njësoj.
Forma
Prapashtesat e emrave
| Prapashtesa | Shtohet te | Shembuj |
|---|---|---|
| -tion / -sion / -ation | foljet | inform → information, decide → decision |
| -ment | foljet | improve → improvement, agree → agreement |
| -ness | mbiemrat | happy → happiness, aware → awareness |
| -ity | mbiemrat | possible → possibility, popular → popularity |
| -ance / -ence | foljet, mbiemrat | perform → performance, confident → confidence |
| -ship | emrat (status, marrëdhënie) | friend → friendship, leader → leadership |
| -hood | emrat (gjendje, periudhë e jetës, grup) | child → childhood, neighbour → neighbourhood |
| -er / -or / -ist | foljet, emrat (person ose send) | teach → teacher, act → actor, science → scientist |
Prapashtesat e mbiemrave
| Prapashtesa | Kuptimi | Shembuj |
|---|---|---|
| -ful / -less | me / pa | careful, careless; hopeful, hopeless |
| -able / -ible | që mund të bëhet | washable, reliable, flexible, visible |
| -ous | që ka cilësinë | dangerous, famous, ambitious |
| -ive | që ka këtë cilësi; që priret | creative, attractive, talkative |
| -al / -ic | që lidhet me | national, cultural; artistic, economic |
| -ish | pak, afërsisht; si (shpesh negativ); kombësia | reddish, childish, British |
Prapashtesat e foljeve dhe të ndajfoljeve
| Prapashtesa | Shtohet te | Shembuj |
|---|---|---|
| -ise (UK) / -ize (US, edhe UK) | mbiemrat, emrat | modernise / modernize, organise / organize |
| -en | mbiemrat | wide → widen, short → shorten, weak → weaken |
| -ify | mbiemrat, emrat | simple → simplify, class → classify, just → justify |
| -ly | mbiemrat → ndajfolje | quick → quickly, careful → carefully |
Parashtesat
| Parashtesa | Kuptimi | Shembuj |
|---|---|---|
| un- | jo / kthim i veprimit | unhappy, unusual, unlock |
| in- / im- / il- / ir- | jo | incorrect, impossible, illegal, irregular |
| dis- | jo / veprim i kundërt | dishonest, disagree, disappear |
| non- | jo (neutral, shpesh teknik) | non-smoker, non-fiction, non-essential |
| mis- | gabim | misunderstand, mispronounce |
| re- | përsëri | rewrite, rebuild |
| over- / under- | tepër / shumë pak | overcook, underestimate |
| pre- / post- | para / pas | pre-war, postgraduate |
| co- | bashkë | co-author, co-operate |
| anti- | kundër | antivirus, antisocial |
| self- | vetë | self-employed, self-confidence |
Përdorimi
1Prapashtesat e emrave
Përdorni prapashtesat e emrave për të emërtuar veprime, cilësi, gjendje dhe njerëz. Zgjedhja e prapashtesës zakonisht është e fiksuar nga fjala, ndaj mësojini fjalët në familje. Për përdorimin e këtyre emrave në shkrimin zyrtar, shih C1-11.
2Prapashtesat e mbiemrave
Prapashtesat e mbiemrave shtojnë një kuptim, përveç se ndryshojnë klasën e fjalës. Çiftet si -ful / -less nuk janë gjithmonë të dyja të mundshme: careful / careless ekzistojnë, por beautiless jo.
3Prapashtesat e foljeve dhe të ndajfoljeve
-ise/-ize, -en dhe -ify i kthejnë mbiemrat dhe emrat në folje, zakonisht me kuptimin «e bëj (më) X». -ly i kthen shumicën e mbiemrave në ndajfolje (A2-09).
4Parashtesat
Parashtesat e ndryshojnë kuptimin, por rrallë klasën e fjalës. Për «jo», in- zakonisht bëhet im- para m dhe p, il- para l dhe ir- para r. Por un- është parashtesa mohuese më e zakonshme, dhe shumë fjalë marrin atë (unpopular, unreal). Dis- dhe un- mund të thonë edhe «e kthej veprimin» (disconnect, unlock). Aty ku shqipja thotë thjesht «pa-», anglishtja do parashtesën që i takon fjalës.
5Konversioni dhe kompozimi
Te konversioni, një fjalë ndërron klasë pa ndryshuar formë: email, text, google, bottle mund të jenë emra ose folje. Te disa fjalë me dy rrokje lëviz theksi: emri theksohet në rrokjen e parë, folja në të dytën. Te kompozimi, dy fjalë bashkohen në një fjalë të re, që shkruhet bashkë, veç ose me vizë.
6Format e fjalëve që ngatërrohen
Disa fjalë nga e njëjta rrënjë kanë kuptime të ndryshme. Këta «miq të rremë» brenda anglishtes shkaktojnë shumë gabime, edhe në nivel të avancuar. Shqipja e bën më të vështirë, sepse «ekonomik» dhe «historik» mbulojnë të dy kuptimet, dhe «sensibël» do të thotë sensitive.
Gabime të shpeshta
Kurthe për shqipfolësit
1. «Pa-» → un- për çdo fjalë. Shqipja e ndërton mohimin pothuajse gjithmonë me «pa-»: «i paduruar», «i parregullt», «i pasaktë». Prandaj nxënësit e kthejnë «pa-» në un- edhe atje ku anglishtja do il-, ir-, in- ose dis-.
2. «Sensibël» → sensible. Në shqip «sensibël» do të thotë «i ndjeshëm»: «Dhëmbët e Dritës janë shumë të ndjeshëm ndaj pijeve të ftohta». Sensible në anglisht do të thotë «i arsyeshëm, me mend».
3. «Simpatik» → sympathetic. «Nuk e prisja që guida në Berat të ishte kaq simpatik; bëri shaka gjithë ditën» – në shqip kjo do të thotë i këndshëm, që të pëlqen. Sympathetic në anglisht do të thotë «që të kupton dhe të ngushëllon kur ke një problem».
4. «Kontrátë» → theksi i emrit contract. Në shqip «kontrata» theksohet në rrokjen e dytë. Në anglisht emri contract theksohet në të parën (/ˈkɒntrækt/); me theksin në të dytën (/kənˈtrækt/) dëgjohet folja to contract («tkurret», «merr një sëmundje»).
Mos i ngatërroni
-ic apo -ical – Disa çifte ndryshojnë në kuptim (economic / economical, historic / historical, classic / classical); të tjera janë pothuajse sinonime (symmetric / symmetrical). Kontrolloni çdo çift.
un- apo non- – Un- shpesh shton një vlerësim; non- është neutral dhe përshkrues.
mbiemrat me -ed apo me -ing – Këto janë forma pjesore, jo fjalë të reja; shih A2-30.
Drejtshkrimi dhe shqiptimi
- Një -e në fund zakonisht bie para një prapashtese që fillon me zanore (create → creative), por mbetet para një prapashtese që fillon me bashkëtingëllore (hope → hopeful, move → movement). Përjashtime: argue → argument e humb e-në para bashkëtingëllores; noticeable, manageable e mbajnë e-në para zanores, që c dhe g të mbeten të buta.
- Një -y në fund pas bashkëtingëllores zakonisht bëhet -i: happy → happiness, beauty → beautiful, rely → reliable (por shy → shyness, dry → dryness).
- Një bashkëtingëllore në fund mund të dyfishohet: forget → forgettable, begin → beginner.
- Prapashtesat mund ta lëvizin theksin: photograph /ˈfəʊtəɡrɑːf/ (UK), /ˈfoʊtəɡræf/ (US) → photography /fəˈtɒɡrəfi/ (UK), /fəˈtɑːɡrəfi/ (US) → photographic /ˌfəʊtəˈɡræfɪk/ (UK), /ˌfoʊtəˈɡræfɪk/ (US). Fjalët që mbarojnë me -ic, -ical, -ity dhe -tion zakonisht theksojnë rrokjen menjëherë para prapashtesës: economic, possibility, information. Kujdes: shqipja i thekson shpesh këto fjalë ndërkombëtare në fund («informacion», «ekonomík») – në anglisht theksi është tjetërkund.
- Lëvizja e theksit te konversioni: an increase /ˈɪnkriːs/ / to increase /ɪnˈkriːs/; edhe record, present, object, permit – emrat theksohen në rrokjen e parë, foljet në të dytën.
- -tion shqiptohet /ʃən/, me «sh» dhe një zanore të dobët, jo si «-cion» i shqipes.
- -ise është drejtshkrimi i zakonshëm në UK; -ize është amerikan dhe pranohet edhe në UK. Jini konsekuentë brenda një teksti. Disa fjalë janë gjithmonë me -ise, edhe në SHBA: advertise, exercise, surprise, advise.
Rregulli i artë
Ndiqini fjalët deri te trungu: parashtesa ndryshon kuptimin, prapashtesa zakonisht ndryshon klasën e fjalës, dhe rrënja mbart thelbin. Pastaj kontrolloni që fjala ekziston vërtet – fjalëformimi është mjaft i rregullt për t'ju udhëhequr, por jo për t'ju garantuar. Dhe mos besoni fjalët që duken si në shqip: sensible, sympathetic, economical.
Ushtrime
A. Forma
Formoni fjalën e duhur nga fjala në pjerrët.
-
Emri nga happy: Money can't buy .
-
Emri nga agree: We finally reached an .
-
Mohorja e legal: Parking here is .
-
Folja nga short: Can you this text to 200 words?
-
Folja nga simple: We need to the application process.
-
Mbiemri nga rely: She's a very colleague.
-
Ndajeni këtë fjalë në pjesë: unemployment
B. Kuptimi
Zgjidhni përgjigjen e saktë.
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: Turn off the heating when you go out — it's more ….
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: The fall of the Berlin Wall was a … moment.
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: Don't be so … — it was only a joke!
-
Çfarë do të thotë "overcooked"? …
-
Cila rrokje theksohet te folja "record"? …
C. Gjeni gabimin
Çdo fjali ka një gabim ose është e saktë. Shkruani fjalinë e korrigjuar ose shkruani correct.
-
Her explain was very clear.
-
I think you have underestimated the difficult of the task.
-
The instructions were completely unclear.
-
He was very disappoint with the result.
D. Në kontekst
Plotësoni njoftimin për punë me formën e duhur të fjalës në kllapa.
We are looking for a 17 (create) and 18 (rely) designer to join our team. You will work closely with our 19 (manage) and help to 20 (modern) our brand. Ours is a 21 (smoking) office, so smoking is only allowed outside. Experience is not essential, but a good 22 (know) of design software is required. We offer excellent 23 (opportune) for career development.
E. Radha juaj
Shkruani në anglisht.
-
Shkruani tri fjalë nga e njëjta familje me "decide" dhe përdorni njërën prej tyre në një fjali.
-
Krijoni një fjali për punën ose studimet tuaja me një fjalë me "over-" ose "under-".
F. Përsëritje e përzier
Përsëritni mësimet e mëparshme.
-
B1-29 Rendi i mbiemrave në anglisht dhe compound adjectives: a ten-minute walk Formoni një mbiemër të përbërë: a holiday that lasts two weeksholiday (UK); vacation (US)
-
A2-30 Bored apo Boring? Mbiemrat me -ed dhe -ing në anglisht Zgjidhni përgjigjen e saktë: The film was so … that I fell asleep.
-
A2-09 Ndajfoljet në anglisht: quickly, well, hard – mbiemër apo ndajfolje? Formoni ndajfoljen: She speaks (fluent) .
Përgjigjet
A. Forma
- happiness
- agreement
- illegal
- shorten
- simplify
- reliable
- un + employ + ment
B. Kuptimi
- economical
- historic
- sensitive
- cooked too much
- cord
C. Gjeni gabimin
- Her explanation was very clear.
- I think you have underestimated the difficulty of the task.
- ✓ The instructions were completely unclear.
- He was very disappointed with the result.
D. Në kontekst
- creative
- reliable
- management / managers / manager
- modernise / modernize
- non-smoking / no-smoking
- knowledge
- opportunities
E. Radha juaj
- decision, decisive, decisively. She made a quick decision.
- I always underestimate how long my homework will take.
F. Përsëritje e përzier
- a two-week holiday
- boring
- fluently
