SlowingoGramatika
+ 2 / 3

Word Formation: fjalëformimi në anglisht – prapashtesat, parashtesat, un- apo im-, sensible apo sensitive

Word Formation: Building Words

Në këtë faqe
  1. Qëllimi
  2. Ideja kryesore
  3. Shqipja dhe anglishtja
  4. Forma
  5. Përdorimi
  6. Gabime të shpeshta
  7. Kurthe për shqipfolësit
  8. Mos i ngatërroni
  9. Drejtshkrimi dhe shqiptimi
  10. Rregulli i artë
  11. Ushtrime

Qëllimi

Pas këtij mësimi do ta njihni si ndërtohen fjalët angleze – nga rrënjët, parashtesat, prapashtesat, konversioni dhe kompozimi – dhe do ta përdorni këtë për të kuptuar fjalë të panjohura, për të zgjedhur klasën e duhur të fjalës në fjali dhe për të mos ngatërruar çifte si sensible / sensitive dhe economic / economical.

Ideja kryesore

Fjalori anglez duket i pafund, por një pjesë e madhe e tij ndërtohet nga një grup më i vogël pjesësh. Rrënja mbart kuptimin bazë (employ). Një parashtesë para saj ndryshon kuptimin (unemployed). Një prapashtesë pas saj zakonisht ndryshon klasën e fjalës (employ → employment, employer, employable).

Mendojeni një familje fjalësh si një pemë. Rrënja është trungu. Çdo prapashtesë rrit një degë në një klasë tjetër fjalësh: -ment rrit një emër nga një folje, -ful një mbiemër nga një emër, -ise/-ize një folje nga një mbiemër ose një emër. Parashtesat e ndryshojnë kuptimin e një dege, por rrallë klasën e saj. Mësoni çfarë bën çdo pjesë dhe do t'i ndiqni deri te trungu edhe fjalët që s'i keni parë kurrë: unsustainability është un + sustain + able + ity.

Anglishtja rrit fjalë edhe pa pjesë të reja: një fjalë thjesht ndërron klasë (konversioni: to email, an email) ose bashkohet me një fjalë tjetër (kompozimi: laptop, babysitter). Modelet janë mjaft të rregullta për t'ju udhëhequr, por jo aq sa të merrni me mend çdo fjalë – jo çdo degë rritet në çdo pemë, ndaj kontrolloni gjithmonë që një fjalë e re ekziston vërtet.

Shqipja dhe anglishtja

Fjalëformimi i shqipes punon me të njëjtën logjikë: «punë → punonjës, punësim, i papunë», «rishkruaj», «i paraluftës», «i vetëpunësuar», «antivirus». Shumë parashtesa përputhen pothuajse plotësisht: re- = «ri-», pre- = «para-», post- = «pas-», self- = «vetë-», anti- = «anti-». Ndryshimi kryesor është te mohimi: shqipja ka kryesisht një parashtesë, «pa-» («i pamundur», «i paligjshëm», «i parregullt», «i pandershëm»), kurse anglishtja zgjedh midis un-, im-, il-, ir-, dis-, non- sipas fjalës. Kujdes edhe me fjalët ndërkombëtare që në shqip kanë kuptim tjetër: «sensibël», «simpatik», «ekonomik».

ShqipAnglishtÇfarë ndryshon
rishkruaj, rindërtojrewrite, rebuildkëtu është njësoj
i vetëpunësuarself-employedkëtu është njësoj
i pamundur, i paligjshëmimpossible, illegalanglishtja ka disa parashtesa mohuese
mosmarrëveshjedisagreement«mos-» / «pa-» → shpesh dis-
i ndjeshëm (sensibël)sensitivesensible = i arsyeshëm
ekonomik (i ekonomisë / që kursen)economic / economicalnjë fjalë shqip, dy fjalë anglisht

Shkurt: logjika e pemës është e njëjtë; por mohimin mos e ndërtoni gjithmonë me un-, dhe kontrolloni fjalët «ndërkombëtare» që duken njësoj.

Forma

Prapashtesat e emrave

PrapashtesaShtohet teShembuj
-tion / -sion / -ationfoljetinform → information, decide → decision
-mentfoljetimprove → improvement, agree → agreement
-nessmbiemrathappy → happiness, aware → awareness
-itymbiemratpossible → possibility, popular → popularity
-ance / -encefoljet, mbiemratperform → performance, confident → confidence
-shipemrat (status, marrëdhënie)friend → friendship, leader → leadership
-hoodemrat (gjendje, periudhë e jetës, grup)child → childhood, neighbour → neighbourhood
-er / -or / -istfoljet, emrat (person ose send)teach → teacher, act → actor, science → scientist

Prapashtesat e mbiemrave

PrapashtesaKuptimiShembuj
-ful / -lessme / pacareful, careless; hopeful, hopeless
-able / -ibleqë mund të bëhetwashable, reliable, flexible, visible
-ousqë ka cilësinëdangerous, famous, ambitious
-iveqë ka këtë cilësi; që priretcreative, attractive, talkative
-al / -icqë lidhet menational, cultural; artistic, economic
-ishpak, afërsisht; si (shpesh negativ); kombësiareddish, childish, British

Prapashtesat e foljeve dhe të ndajfoljeve

PrapashtesaShtohet teShembuj
-ise (UK) / -ize (US, edhe UK)mbiemrat, emratmodernise / modernize, organise / organize
-enmbiemratwide → widen, short → shorten, weak → weaken
-ifymbiemrat, emratsimple → simplify, class → classify, just → justify
-lymbiemrat → ndajfoljequick → quickly, careful → carefully

Parashtesat

ParashtesaKuptimiShembuj
un-jo / kthim i veprimitunhappy, unusual, unlock
in- / im- / il- / ir-joincorrect, impossible, illegal, irregular
dis-jo / veprim i kundërtdishonest, disagree, disappear
non-jo (neutral, shpesh teknik)non-smoker, non-fiction, non-essential
mis-gabimmisunderstand, mispronounce
re-përsërirewrite, rebuild
over- / under-tepër / shumë pakovercook, underestimate
pre- / post-para / paspre-war, postgraduate
co-bashkëco-author, co-operate
anti-kundërantivirus, antisocial
self-vetëself-employed, self-confidence

Përdorimi

1Prapashtesat e emrave

Përdorni prapashtesat e emrave për të emërtuar veprime, cilësi, gjendje dhe njerëz. Zgjedhja e prapashtesës zakonisht është e fiksuar nga fjala, ndaj mësojini fjalët në familje. Për përdorimin e këtyre emrave në shkrimin zyrtar, shih C1-11.

The improvement in her English has been remarkable.
Përmirësimi i anglishtes së saj ka qenë i jashtëzakonshëm.
There's a growing awareness of mental health at work.
Ka një ndërgjegjësim gjithnjë e më të madh për shëndetin mendor në punë.
shqip "ka"; anglisht there's
Her childhood was spent moving between army bases.
Fëmijërinë e kaloi duke u shpërngulur nga një bazë ushtarake në tjetrën.
The partnership between the two universities began in 2018.
Partneriteti midis dy universiteteve filloi në vitin 2018.
The popularity of electric bikes has exploded in cities.
Popullariteti i biçikletave elektrike është rritur shpejt në qytete.
She's a scientist, and her husband is a translator.
Ajo është shkencëtare, dhe burri i saj është përkthyes.
anglisht "a" para profesionit

2Prapashtesat e mbiemrave

Prapashtesat e mbiemrave shtojnë një kuptim, përveç se ndryshojnë klasën e fjalës. Çiftet si -ful / -less nuk janë gjithmonë të dyja të mundshme: careful / careless ekzistojnë, por beautiless jo.

The instructions were helpful, but the app itself was useless.
Udhëzimet ishin të dobishme, por vetë aplikacioni ishte i padobishëm.
Is this jacket washable?
A lahet kjo xhaketë?
He's very ambitious and extremely creative.
Është shumë ambicioz dhe jashtëzakonisht krijues.
The film is a bit childish, but the kids loved it.
Filmi është pak fëmijëror, por fëmijëve u pëlqeu shumë.
-ish = si fëmijë (negativ)
Let's meet at sixish.
Takohemi nga ora gjashtë.
-ish = afërsisht (jozyrtare)
There are serious environmental concerns about the new airport.
Ka shqetësime serioze mjedisore për aeroportin e ri.

3Prapashtesat e foljeve dhe të ndajfoljeve

-ise/-ize, -en dhe -ify i kthejnë mbiemrat dhe emrat në folje, zakonisht me kuptimin «e bëj (më) X». -ly i kthen shumicën e mbiemrave në ndajfolje (A2-09).

The council plans to widen the road next year.
Bashkia planifikon ta zgjerojë rrugën vitin e ardhshëm.
e bëj më të gjerë
Can you simplify the explanation for the new staff?
A mund ta thjeshtosh shpjegimin për stafin e ri?
We need to modernise our website.
Duhet ta modernizojmë faqen tonë të internetit.
e saktë edhe modernize, e zakonshme në SHBA
The medicine may weaken your immune system.
Ilaçi mund ta dobësojë sistemin tuaj imunitar.
She answered the question confidently.
Iu përgjigj pyetjes me siguri.

4Parashtesat

Parashtesat e ndryshojnë kuptimin, por rrallë klasën e fjalës. Për «jo», in- zakonisht bëhet im- para m dhe p, il- para l dhe ir- para r. Por un- është parashtesa mohuese më e zakonshme, dhe shumë fjalë marrin atë (unpopular, unreal). Dis- dhe un- mund të thonë edhe «e kthej veprimin» (disconnect, unlock). Aty ku shqipja thotë thjesht «pa-», anglishtja do parashtesën që i takon fjalës.

It's impossible to park in the centre on Saturdays.
Të shtunave është e pamundur të parkosh në qendër.
«pa-» → im-
Driving without insurance is illegal.
Ngarja e makinës pa sigurim është e paligjshme.
«pa-» → il-
I think I misunderstood the question.
Më duket se e keqkuptova pyetjen.
She's been self-employed for ten years.
Ka dhjetë vjet që punon e vetëpunësuar.
në anglisht Present Perfect për kohëzgjatjen
The museum is closed while the old wing is rebuilt.
Muzeu është i mbyllur derisa të rindërtohet krahu i vjetër.
We seriously underestimated how long the move would take.
E nënvlerësuam shumë sa do të zgjaste shpërngulja.

5Konversioni dhe kompozimi

Te konversioni, një fjalë ndërron klasë pa ndryshuar formë: email, text, google, bottle mund të jenë emra ose folje. Te disa fjalë me dy rrokje lëviz theksi: emri theksohet në rrokjen e parë, folja në të dytën. Te kompozimi, dy fjalë bashkohen në një fjalë të re, që shkruhet bashkë, veç ose me vizë.

Just google the address.
Kërkoje adresën në Google.
emër → folje
I'll text you when I arrive.
Do të të shkruaj një mesazh kur të mbërrij.
There's been an increase in demand.
Ka pasur një rritje të kërkesës.
emër: theksi te "in"
Prices will probably increase again.
Çmimet ka gjasa të rriten përsëri.
folje: theksi te "crease"
Can you recommend a good babysitter?
A mund të më rekomandosh një dado të mirë?
emër i përbërë
She left her laptop on the train.
E harroi laptopin në tren.

6Format e fjalëve që ngatërrohen

Disa fjalë nga e njëjta rrënjë kanë kuptime të ndryshme. Këta «miq të rremë» brenda anglishtes shkaktojnë shumë gabime, edhe në nivel të avancuar. Shqipja e bën më të vështirë, sepse «ekonomik» dhe «historik» mbulojnë të dy kuptimet, dhe «sensibël» do të thotë sensitive.

It was a sensible decision to save some money.
Ishte një vendim i arsyeshëm të kursenim pak para.
sensible = i arsyeshëm, praktik
Be careful what you say — he's very sensitive about his weight.
Kujdes çfarë thua, ai është shumë i ndjeshëm për peshën e tij.
sensitive = që lëndohet lehtë
The country is facing an economic crisis.
Vendi po përballet me një krizë ekonomike.
economic = i ekonomisë
A smaller car is more economical to run.
Një makinë më e vogël kushton më pak për ta mbajtur.
economical = që kursen para
It was a historic win for the team.
Ishte një fitore historike për ekipin.
historic = e rëndësishme në histori
The museum has an archive of historical documents.
Muzeu ka një arkiv me dokumente historike.
historical = për të kaluarën

Gabime të shpeshta

❌It's unpossible.
✅It's impossible.
possible merr im-, jo un-.
❌I unagree with you.
✅I disagree with you.
agree merr dis-.
❌There was a big improve in sales.
✅There was a big improvement in sales.
Pas një nyjeje dhe një mbiemri duhet emri.
❌She's very confidence.
✅She's very confident.
Pas be + very duhet mbiemri.
❌We need to wider the road.
✅We need to widen the road.
Folja formohet me -en.
❌He's a very sensible person — he cries at every film.
✅He's a very sensitive person — he cries at every film.
Fjalë e gabuar: sensible = praktik; sensitive = emocional.
❌The economical situation is getting worse.
✅The economic situation is getting worse.
Fjalë e gabuar: economic = i ekonomisë; economical = që kursen para.

Kurthe për shqipfolësit

1. «Pa-» → un- për çdo fjalë. Shqipja e ndërton mohimin pothuajse gjithmonë me «pa-»: «i paduruar», «i parregullt», «i pasaktë». Prandaj nxënësit e kthejnë «pa-» në un- edhe atje ku anglishtja do il-, ir-, in- ose dis-.

❌My little brother gets very unpatient when the internet is slow.
✅My little brother gets very impatient when the internet is slow.
im- para p
❌The bus to Gjirokaster runs at very unregular times in winter.
✅The bus to Gjirokaster runs at very irregular times in winter.
ir- para r

2. «Sensibël» → sensible. Në shqip «sensibël» do të thotë «i ndjeshëm»: «Dhëmbët e Dritës janë shumë të ndjeshëm ndaj pijeve të ftohta». Sensible në anglisht do të thotë «i arsyeshëm, me mend».

⚠️Drita's teeth are very sensible to cold drinks.
✅Drita's teeth are very sensitive to cold drinks.
Gramatikisht është e saktë, por sensible = i arsyeshëm; i ndjeshëm = sensitive

3. «Simpatik» → sympathetic. «Nuk e prisja që guida në Berat të ishte kaq simpatik; bëri shaka gjithë ditën» – në shqip kjo do të thotë i këndshëm, që të pëlqen. Sympathetic në anglisht do të thotë «që të kupton dhe të ngushëllon kur ke një problem».

⚠️I didn't expect the guide in Berat to be so sympathetic; he made jokes all day.
✅I didn't expect the guide in Berat to be so nice; he made jokes all day. ose I didn't expect the guide in Berat to be so likeable; he made jokes all day.
Gramatikisht është e saktë, por sympathetic = që tregon mirëkuptim; simpatik = nice / likeable

4. «Kontrátë» → theksi i emrit contract. Në shqip «kontrata» theksohet në rrokjen e dytë. Në anglisht emri contract theksohet në të parën (/ˈkɒntrækt/); me theksin në të dytën (/kənˈtrækt/) dëgjohet folja to contract («tkurret», «merr një sëmundje»).

⚠️Please read the contract carefully before you sign it. (noun said with the stress on "tract")
✅Please read the contract carefully before you sign it. (noun stressed on "con": /ˈkɒntrækt/)
Gramatikisht është e saktë, por me theksin te "tract" dëgjohet folja

Mos i ngatërroni

-ic apo -ical – Disa çifte ndryshojnë në kuptim (economic / economical, historic / historical, classic / classical); të tjera janë pothuajse sinonime (symmetric / symmetrical). Kontrolloni çdo çift.

A white T-shirt with jeans is a classic look.
Një bluzë e bardhë me xhinse është një stil klasik.
classic = tipik, i përjetshëm
She plays classical music on the violin.
Ajo i bie muzikës klasike me violinë.
classical = e traditës zyrtare perëndimore

un- apo non- – Un- shpesh shton një vlerësim; non- është neutral dhe përshkrues.

That was a very unprofessional comment.
Ishte një koment shumë joprofesional.
kritikë
Most of the roles in the film are played by non-professional actors.
Shumica e roleve në film luhen nga aktorë joprofesionistë.
kategori neutrale

mbiemrat me -ed apo me -ing – Këto janë forma pjesore, jo fjalë të reja; shih A2-30.

The lecture was boring, so I was bored.
Leksioni ishte i mërzitshëm, ndaj u mërzita.

Drejtshkrimi dhe shqiptimi

  • Një -e në fund zakonisht bie para një prapashtese që fillon me zanore (create → creative), por mbetet para një prapashtese që fillon me bashkëtingëllore (hope → hopeful, move → movement). Përjashtime: argue → argument e humb e-në para bashkëtingëllores; noticeable, manageable e mbajnë e-në para zanores, që c dhe g të mbeten të buta.
  • Një -y në fund pas bashkëtingëllores zakonisht bëhet -i: happy → happiness, beauty → beautiful, rely → reliable (por shy → shyness, dry → dryness).
  • Një bashkëtingëllore në fund mund të dyfishohet: forget → forgettable, begin → beginner.
  • Prapashtesat mund ta lëvizin theksin: photograph /ˈfəʊtəɡrɑːf/ (UK), /ˈfoʊtəɡræf/ (US) → photography /fəˈtɒɡrəfi/ (UK), /fəˈtɑːɡrəfi/ (US) → photographic /ˌfəʊtəˈɡræfɪk/ (UK), /ˌfoʊtəˈɡræfɪk/ (US). Fjalët që mbarojnë me -ic, -ical, -ity dhe -tion zakonisht theksojnë rrokjen menjëherë para prapashtesës: economic, possibility, information. Kujdes: shqipja i thekson shpesh këto fjalë ndërkombëtare në fund («informacion», «ekonomík») – në anglisht theksi është tjetërkund.
  • Lëvizja e theksit te konversioni: an increase /ˈɪnkriːs/ / to increase /ɪnˈkriːs/; edhe record, present, object, permit – emrat theksohen në rrokjen e parë, foljet në të dytën.
  • -tion shqiptohet /ʃən/, me «sh» dhe një zanore të dobët, jo si «-cion» i shqipes.
  • -ise është drejtshkrimi i zakonshëm në UK; -ize është amerikan dhe pranohet edhe në UK. Jini konsekuentë brenda një teksti. Disa fjalë janë gjithmonë me -ise, edhe në SHBA: advertise, exercise, surprise, advise.

Rregulli i artë

Ndiqini fjalët deri te trungu: parashtesa ndryshon kuptimin, prapashtesa zakonisht ndryshon klasën e fjalës, dhe rrënja mbart thelbin. Pastaj kontrolloni që fjala ekziston vërtet – fjalëformimi është mjaft i rregullt për t'ju udhëhequr, por jo për t'ju garantuar. Dhe mos besoni fjalët që duken si në shqip: sensible, sympathetic, economical.

Ushtrime

A. Forma

Formoni fjalën e duhur nga fjala në pjerrët.

  1. Emri nga happy: Money can't buy .
  2. Emri nga agree: We finally reached an .
  3. Mohorja e legal: Parking here is .
  4. Folja nga short: Can you this text to 200 words?
  5. Folja nga simple: We need to the application process.
  6. Mbiemri nga rely: She's a very colleague.
  7. Ndajeni këtë fjalë në pjesë: unemployment

B. Kuptimi

Zgjidhni përgjigjen e saktë.

  1. Zgjidhni përgjigjen e saktë: Turn off the heating when you go out — it's more ….
  2. Zgjidhni përgjigjen e saktë: The fall of the Berlin Wall was a … moment.
  3. Zgjidhni përgjigjen e saktë: Don't be so … — it was only a joke!
  4. Çfarë do të thotë "overcooked"? …
  5. Cila rrokje theksohet te folja "record"? …

C. Gjeni gabimin

Çdo fjali ka një gabim ose është e saktë. Shkruani fjalinë e korrigjuar ose shkruani correct.

  1. Her explain was very clear.
  2. I think you have underestimated the difficult of the task.
  3. The instructions were completely unclear.
  4. He was very disappoint with the result.

D. Në kontekst

Plotësoni njoftimin për punë me formën e duhur të fjalës në kllapa.

A job advert
We are looking for a 17 (create) and 18 (rely) designer to join our team. You will work closely with our 19 (manage) and help to 20 (modern) our brand. Ours is a 21 (smoking) office, so smoking is only allowed outside. Experience is not essential, but a good 22 (know) of design software is required. We offer excellent 23 (opportune) for career development.

E. Radha juaj

Shkruani në anglisht.

  1. Shkruani tri fjalë nga e njëjta familje me "decide" dhe përdorni njërën prej tyre në një fjali.
  2. Krijoni një fjali për punën ose studimet tuaja me një fjalë me "over-" ose "under-".

F. Përsëritje e përzier

Përsëritni mësimet e mëparshme.

  1. B1-29 Rendi i mbiemrave në anglisht dhe compound adjectives: a ten-minute walk
    Formoni një mbiemër të përbërë: a holiday that lasts two weeks
  2. A2-30 Bored apo Boring? Mbiemrat me -ed dhe -ing në anglisht
    Zgjidhni përgjigjen e saktë: The film was so … that I fell asleep.
  3. A2-09 Ndajfoljet në anglisht: quickly, well, hard – mbiemër apo ndajfolje?
    Formoni ndajfoljen: She speaks (fluent) .
Përgjigjet

A. Forma

  1. happiness
  2. agreement
  3. illegal
  4. shorten
  5. simplify
  6. reliable
  7. un + employ + ment

B. Kuptimi

  1. economical
  2. historic
  3. sensitive
  4. cooked too much
  5. cord

C. Gjeni gabimin

  1. Her explanation was very clear.
  2. I think you have underestimated the difficulty of the task.
  3. ✓ The instructions were completely unclear.
  4. He was very disappointed with the result.

D. Në kontekst

  1. creative
  2. reliable
  3. management / managers / manager
  4. modernise / modernize
  5. non-smoking / no-smoking
  6. knowledge
  7. opportunities

E. Radha juaj

  1. decision, decisive, decisively. She made a quick decision.
  2. I always underestimate how long my homework will take.

F. Përsëritje e përzier

  1. a two-week holiday
  2. boring
  3. fluently
Aplikacioni AndroidMësoni në Lëvizje Google Play