Cấu tạo từ trong tiếng Anh: tiền tố, hậu tố, chuyển loại và từ ghép (Word Formation)
Word Formation: Building Words
Trong trang này
Mục tiêu
Sau bài này, bạn có thể nhận ra cách một từ tiếng Anh được tạo nên — từ gốc, tiền tố, hậu tố, chuyển loại và ghép từ — và dùng hiểu biết đó để đoán nghĩa từ lạ, chọn đúng từ loại trong câu, và tránh nhầm những cặp như sensible / sensitive và economic / economical.
Ý chính
Vốn từ tiếng Anh trông khổng lồ, nhưng phần lớn được ghép từ một bộ "linh kiện" nhỏ hơn nhiều. Gốc từ (root) mang nghĩa cốt lõi (employ). Tiền tố (prefix) đứng trước làm đổi nghĩa (unemployed). Hậu tố (suffix) đứng sau thường làm đổi từ loại (employ → employment, employer, employable).
Hãy coi một họ từ như một cái cây. Gốc từ là thân cây. Mỗi hậu tố mọc ra một cành thuộc một từ loại mới: -ment tạo danh từ từ động từ, -ful tạo tính từ từ danh từ, -ise/-ize tạo động từ từ tính từ hoặc danh từ. Tiền tố thay đổi nghĩa của một cành nhưng hiếm khi đổi từ loại của nó. Biết mỗi phần làm gì, bạn có thể lần ngược những từ chưa từng gặp về tận thân cây: unsustainability là un + sustain + able + ity.
Tiếng Anh còn tạo từ mới mà không cần thêm linh kiện nào: một từ có thể đổi từ loại (chuyển loại, conversion: to email, an email) hoặc ghép với một từ khác (ghép từ, compounding: laptop, babysitter). Các quy luật đủ đều đặn để dẫn đường, nhưng không đủ đều đặn để đoán mọi từ — không phải cây nào cũng mọc đủ mọi cành, nên hãy luôn kiểm tra xem từ mới có thật sự tồn tại không.
Tiếng Việt và tiếng Anh
Tiếng Việt cũng tạo từ bằng cách ghép thêm yếu tố: sự / việc / niềm / tính trước danh từ trừu tượng, người / nhà chỉ người, hóa tạo động từ, bất / vô / phi / không cho nghĩa phủ định, tái, đồng, tự, chống… Nhưng khác biệt lớn là: từ tiếng Việt không đổi hình thức khi đổi từ loại. Quyết định vừa là động từ vừa là danh từ; thành công vừa là danh từ vừa là tính từ. Tiếng Anh thì thường phải đổi đuôi: decide / decision, success / successful.
| Tiếng Việt | Yếu tố | Tiếng Anh |
|---|---|---|
| sự cải thiện | danh từ trừu tượng | improvement |
| tình bạn | quan hệ | friendship |
| nhà khoa học | người | scientist |
| hiện đại hóa | làm cho… | modernise |
| bất hợp pháp | phủ định | illegal |
| vô dụng | không có | useless |
| phi hư cấu | phủ định trung tính | non-fiction |
| tái thiết | lại | rebuild |
| đồng tác giả | cùng | co-author |
| tự kinh doanh | tự mình | self-employed |
| Anh ấy quyết định rồi. / Một quyết định khó. | cùng một hình thức | He has decided. / a difficult decision |
Vì tiếng Việt không đổi hình thức, người Việt hay dùng nhầm từ loại trong tiếng Anh: động từ ở chỗ cần danh từ, danh từ ở chỗ cần tính từ. Hãy luôn hỏi: vị trí này cần danh từ, tính từ, động từ hay trạng từ?
Cấu trúc
Hậu tố tạo danh từ
| Hậu tố | Gắn vào | Ví dụ |
|---|---|---|
| -tion / -sion / -ation | động từ | inform → information, decide → decision |
| -ment | động từ | improve → improvement, agree → agreement |
| -ness | tính từ | happy → happiness, aware → awareness |
| -ity | tính từ | possible → possibility, popular → popularity |
| -ance / -ence | động từ, tính từ | perform → performance, confident → confidence |
| -ship | danh từ (địa vị, mối quan hệ) | friend → friendship, leader → leadership |
| -hood | danh từ (trạng thái, giai đoạn đời, nhóm) | child → childhood, neighbour → neighbourhood |
| -er / -or / -ist | động từ, danh từ (người hoặc vật) | teach → teacher, act → actor, science → scientist |
Hậu tố tạo tính từ
| Hậu tố | Nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| -ful / -less | có / không có | careful, careless; hopeful, hopeless |
| -able / -ible | có thể làm được | washable, reliable, flexible, visible |
| -ous | có phẩm chất đó | dangerous, famous, ambitious |
| -ive | có phẩm chất này; có xu hướng | creative, attractive, talkative |
| -al / -ic | liên quan đến | national, cultural; artistic, economic |
| -ish | hơi, khoảng; giống như (thường tiêu cực); quốc tịch | reddish, childish, British |
Hậu tố tạo động từ và trạng từ
| Hậu tố | Gắn vào | Ví dụ |
|---|---|---|
| -ise (UK) / -ize (US, cũng dùng ở UK) | tính từ, danh từ | modernise / modernize, organise / organize |
| -en | tính từ | wide → widen, short → shorten, weak → weaken |
| -ify | tính từ, danh từ | simple → simplify, class → classify, just → justify |
| -ly | tính từ → trạng từ | quick → quickly, careful → carefully |
Tiền tố
| Tiền tố | Nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| un- | không / làm ngược lại | unhappy, unusual, unlock |
| in- / im- / il- / ir- | không | incorrect, impossible, illegal, irregular |
| dis- | không / hành động ngược lại | dishonest, disagree, disappear |
| non- | không (trung tính, thường mang tính chuyên môn) | non-smoker, non-fiction, non-essential |
| mis- | sai, nhầm | misunderstand, mispronounce |
| re- | lại | rewrite, rebuild |
| over- / under- | quá nhiều / quá ít | overcook, underestimate |
| pre- / post- | trước / sau | pre-war, postgraduate |
| co- | cùng | co-author, co-operate |
| anti- | chống | antivirus, antisocial |
| self- | tự mình, về bản thân | self-employed, self-confidence |
Cách dùng
1Hậu tố tạo danh từ
Dùng hậu tố tạo danh từ để gọi tên hành động, phẩm chất, trạng thái và con người. Hậu tố nào đi với từ nào thường đã cố định, nên hãy học từ theo họ. Về cách dùng các danh từ này trong văn viết trang trọng, xem C1-11.
2Hậu tố tạo tính từ
Hậu tố tạo tính từ vừa thêm nghĩa vừa đổi từ loại. Những cặp như -ful / -less không phải lúc nào cũng có đủ hai vế: có careful / careless, nhưng không có beautiless.
3Hậu tố tạo động từ và trạng từ
-ise/-ize, -en và -ify biến tính từ và danh từ thành động từ, thường mang nghĩa "làm cho (thêm) X" — giống chữ "hóa" hay "làm cho" của tiếng Việt. -ly biến phần lớn tính từ thành trạng từ (A2-09).
4Tiền tố
Tiền tố thay đổi nghĩa nhưng hiếm khi đổi từ loại. Với nghĩa "không", in- thường thành im- trước m và p, il- trước l, và ir- trước r. Nhưng un- là tiền tố phủ định phổ biến nhất, và nhiều từ đi với nó (unpopular, unreal). Dis- và un- cũng có thể mang nghĩa "làm ngược lại" (disconnect, unlock).
5Chuyển loại và ghép từ
Trong chuyển loại, một từ đổi từ loại mà không đổi hình thức: email, text, google, bottle có thể là danh từ hoặc động từ — điều này khá giống tiếng Việt. Nhưng với một số từ hai âm tiết, trọng âm di chuyển: danh từ nhấn âm tiết đầu, động từ nhấn âm tiết thứ hai. Trong ghép từ, hai từ nối với nhau thành một từ mới, viết liền, viết rời, hoặc có gạch nối.
6Những dạng từ dễ nhầm
Một số từ cùng gốc nhưng khác nghĩa. Những "bạn giả" nằm ngay trong tiếng Anh này gây ra rất nhiều lỗi, kể cả ở trình độ cao.
Lỗi thường gặp
Bẫy dành cho người Việt
1. Dùng động từ ở chỗ cần danh từ. Cảm ơn sự ủng hộ và động viên của bạn — trong tiếng Việt, "động viên" không đổi hình thức. Sau your và trong danh sách với danh từ support, tiếng Anh cần danh từ.
2. "Rất thành công" thành very success. Thành công vừa là danh từ vừa là tính từ trong tiếng Việt. Sau very, tiếng Anh cần tính từ.
3. "Kinh tế" nghĩa là tiết kiệm. Người Việt nói Xe này rất kinh tế để chỉ xe tiết kiệm. Trong tiếng Anh, nghĩa đó là economical; economic chỉ dùng cho nền kinh tế.
4. "Nhạy cảm" thành sensible. Sensible trông giống "sense / cảm", nhưng nghĩa là hợp lý, khôn ngoan. "Nhạy cảm" là sensitive.
5. Không dời trọng âm khi chuyển loại. Vì từ tiếng Việt không có trọng âm từ, nhiều bạn đọc danh từ và động từ giống hệt nhau. Với present, record, increase, object, động từ nhấn âm tiết thứ hai.
Đừng nhầm lẫn
-ic và -ical — Một số cặp khác nghĩa (economic / economical, historic / historical, classic / classical); số khác gần như đồng nghĩa (symmetric / symmetrical). Hãy kiểm tra từng cặp.
un- và non- — Un- thường kèm theo sự đánh giá; non- trung tính, chỉ mô tả.
tính từ -ed và -ing — Đây là dạng phân từ, không phải từ mới; xem A2-30.
Chính tả và phát âm
- Chữ -e cuối thường bị bỏ trước hậu tố bắt đầu bằng nguyên âm (create → creative) nhưng giữ lại trước hậu tố bắt đầu bằng phụ âm (hope → hopeful, move → movement). Ngoại lệ: argue → argument bỏ e trước hậu tố phụ âm; noticeable, manageable giữ e trước hậu tố nguyên âm để c và g vẫn đọc mềm.
- Chữ -y cuối sau phụ âm thường thành -i: happy → happiness, beauty → beautiful, rely → reliable (nhưng shy → shyness, dry → dryness).
- Phụ âm cuối có thể được gấp đôi: forget → forgettable, begin → beginner.
- Hậu tố có thể làm dời trọng âm: photograph /ˈfəʊtəɡrɑːf/ (UK), /ˈfoʊtəɡræf/ (US) → photography /fəˈtɒɡrəfi/ (UK), /fəˈtɑːɡrəfi/ (US) → photographic /ˌfəʊtəˈɡræfɪk/ (UK), /ˌfoʊtəˈɡræfɪk/ (US): trọng âm lần lượt ở "pho", "tog", rồi "graph". Từ tận cùng bằng -ic, -ical, -ity và -tion thường nhấn âm tiết ngay trước hậu tố: economic, possibility, information.
- Người Việt hay đọc mọi âm tiết đều nhau. Trong từ dài, âm tiết không được nhấn thường chứa âm schwa /ə/ ngắn và nhẹ: information /ˌɪnfəˈmeɪʃn/ — đừng đọc rõ "for" và "tion" như âm tiết có thanh điệu.
- Hậu tố -tion /ʃn/ và -sion /ʒn/ hoặc /ʃn/: âm /ʃ/ tròn môi, dày hơn "s" và khác "x" của tiếng Việt; âm /n/ cuối nối liền, không chèn nguyên âm.
- Dời trọng âm khi chuyển loại: an increase /ˈɪnkriːs/ / to increase /ɪnˈkriːs/; tương tự record, present, object, permit — danh từ nhấn âm tiết đầu, động từ nhấn âm tiết thứ hai.
- -ise là cách viết thông dụng ở Anh; -ize là cách viết Mỹ và cũng được chấp nhận ở Anh. Hãy thống nhất trong một văn bản. Một số từ luôn viết -ise, kể cả ở Mỹ: advertise, exercise, surprise, advise.
Quy tắc vàng
Lần ngược từ về thân cây: tiền tố đổi nghĩa, hậu tố thường đổi từ loại, còn gốc từ mang nghĩa cốt lõi. Vì tiếng Việt không đổi hình thức từ, hãy luôn kiểm tra vị trí trong câu cần từ loại nào. Rồi kiểm tra xem từ đó có thật sự tồn tại không — cấu tạo từ đủ đều đặn để dẫn đường, nhưng không đủ để bảo đảm.
Luyện tập
A. Hình thức
Tạo từ theo yêu cầu.
-
Danh từ của happy: Money can't buy .
-
Danh từ của agree: We finally reached an .
-
Dạng phủ định của legal: Parking here is .
-
Động từ của short: Can you this text to 200 words?
-
Động từ của simple: We need to the application process.
-
Tính từ của rely: She's a very colleague.
-
Tách từ này thành các khối: unemployment
B. Ý nghĩa
Chọn đáp án đúng.
-
Chọn đáp án đúng: Turn off the heating when you go out — it's more ….
-
Chọn đáp án đúng: The fall of the Berlin Wall was a … moment.
-
Chọn đáp án đúng: Don't be so … — it was only a joke!
-
"Overcooked" có nghĩa là gì? …
-
Âm tiết nào được nhấn trong động từ "record"? …
C. Tìm lỗi sai
Sửa lỗi sai. Nếu câu đã đúng, hãy viết correct.
-
Her explain was very clear.
-
I think you have underestimated the difficult of the task.
-
The instructions were completely unclear.
-
He was very disappoint with the result.
D. Trong ngữ cảnh
Đọc mẩu tin tuyển dụng và viết dạng đúng của từ trong ngoặc.
We are looking for a 17 (create) and 18 (rely) designer to join our team. You will work closely with our 19 (manage) and help to 20 (modern) our brand. Ours is a 21 (smoking) office, so smoking is only allowed outside. Experience is not essential, but a good 22 (know) of design software is required. We offer excellent 23 (opportune) for career development.
E. Đến lượt bạn
Viết bằng tiếng Anh.
-
Viết ba từ cùng họ với "decide" và dùng một trong số đó trong một câu.
-
Đặt một câu về công việc hoặc việc học của bạn, dùng một từ có "over-" hoặc "under-".
F. Ôn tập tổng hợp
Ôn lại kiến thức của các bài trước.
-
B1-29 Trật tự tính từ và tính từ ghép trong tiếng Anh (Adjective Order and Compound Adjectives) Tạo một tính từ ghép: a holiday that lasts two weeksholiday (UK); vacation (US)
-
A2-30 Phân biệt tính từ đuôi -ed và -ing: bored hay boring? (-ed and -ing Adjectives) Chọn đáp án đúng: The film was so … that I fell asleep.
-
A2-09 Trạng từ chỉ cách thức trong tiếng Anh: quickly, well, hard (Adverbs of Manner) Tạo trạng từ: She speaks (fluent) .
Đáp án
A. Hình thức
- happiness
- agreement
- illegal
- shorten
- simplify
- reliable
- un + employ + ment
B. Ý nghĩa
- economical
- historic
- sensitive
- cooked too much
- cord
C. Tìm lỗi sai
- Her explanation was very clear.
- I think you have underestimated the difficulty of the task.
- ✓ The instructions were completely unclear.
- He was very disappointed with the result.
D. Trong ngữ cảnh
- creative
- reliable
- management / managers / manager
- modernise / modernize
- non-smoking / no-smoking
- knowledge
- opportunities
E. Đến lượt bạn
- decision, decisive, decisively. She made a quick decision.
- I always underestimate how long my homework will take.
F. Ôn tập tổng hợp
- a two-week holiday
- boring
- fluently
