SlowingoNgữ pháp
+ 2 / 3

Cấu tạo từ trong tiếng Anh: tiền tố, hậu tố, chuyển loại và từ ghép (Word Formation)

Word Formation: Building Words

Trong trang này
  1. Mục tiêu
  2. Ý chính
  3. Tiếng Việt và tiếng Anh
  4. Cấu trúc
  5. Cách dùng
  6. Lỗi thường gặp
  7. Bẫy dành cho người Việt
  8. Đừng nhầm lẫn
  9. Chính tả và phát âm
  10. Quy tắc vàng
  11. Luyện tập

Mục tiêu

Sau bài này, bạn có thể nhận ra cách một từ tiếng Anh được tạo nên — từ gốc, tiền tố, hậu tố, chuyển loại và ghép từ — và dùng hiểu biết đó để đoán nghĩa từ lạ, chọn đúng từ loại trong câu, và tránh nhầm những cặp như sensible / sensitive và economic / economical.

Ý chính

Vốn từ tiếng Anh trông khổng lồ, nhưng phần lớn được ghép từ một bộ "linh kiện" nhỏ hơn nhiều. Gốc từ (root) mang nghĩa cốt lõi (employ). Tiền tố (prefix) đứng trước làm đổi nghĩa (unemployed). Hậu tố (suffix) đứng sau thường làm đổi từ loại (employ → employment, employer, employable).

Hãy coi một họ từ như một cái cây. Gốc từ là thân cây. Mỗi hậu tố mọc ra một cành thuộc một từ loại mới: -ment tạo danh từ từ động từ, -ful tạo tính từ từ danh từ, -ise/-ize tạo động từ từ tính từ hoặc danh từ. Tiền tố thay đổi nghĩa của một cành nhưng hiếm khi đổi từ loại của nó. Biết mỗi phần làm gì, bạn có thể lần ngược những từ chưa từng gặp về tận thân cây: unsustainability là un + sustain + able + ity.

Tiếng Anh còn tạo từ mới mà không cần thêm linh kiện nào: một từ có thể đổi từ loại (chuyển loại, conversion: to email, an email) hoặc ghép với một từ khác (ghép từ, compounding: laptop, babysitter). Các quy luật đủ đều đặn để dẫn đường, nhưng không đủ đều đặn để đoán mọi từ — không phải cây nào cũng mọc đủ mọi cành, nên hãy luôn kiểm tra xem từ mới có thật sự tồn tại không.

Tiếng Việt và tiếng Anh

Tiếng Việt cũng tạo từ bằng cách ghép thêm yếu tố: sự / việc / niềm / tính trước danh từ trừu tượng, người / nhà chỉ người, hóa tạo động từ, bất / vô / phi / không cho nghĩa phủ định, tái, đồng, tự, chống… Nhưng khác biệt lớn là: từ tiếng Việt không đổi hình thức khi đổi từ loại. Quyết định vừa là động từ vừa là danh từ; thành công vừa là danh từ vừa là tính từ. Tiếng Anh thì thường phải đổi đuôi: decide / decision, success / successful.

Tiếng ViệtYếu tốTiếng Anh
sự cải thiệndanh từ trừu tượngimprovement
tình bạnquan hệfriendship
nhà khoa họcngườiscientist
hiện đại hóalàm cho…modernise
bất hợp phápphủ địnhillegal
vô dụngkhông cóuseless
phi hư cấuphủ định trung tínhnon-fiction
tái thiếtlạirebuild
đồng tác giảcùngco-author
tự kinh doanhtự mìnhself-employed
Anh ấy quyết định rồi. / Một quyết định khó.cùng một hình thứcHe has decided. / a difficult decision

Vì tiếng Việt không đổi hình thức, người Việt hay dùng nhầm từ loại trong tiếng Anh: động từ ở chỗ cần danh từ, danh từ ở chỗ cần tính từ. Hãy luôn hỏi: vị trí này cần danh từ, tính từ, động từ hay trạng từ?

Cấu trúc

Hậu tố tạo danh từ

Hậu tốGắn vàoVí dụ
-tion / -sion / -ationđộng từinform → information, decide → decision
-mentđộng từimprove → improvement, agree → agreement
-nesstính từhappy → happiness, aware → awareness
-itytính từpossible → possibility, popular → popularity
-ance / -enceđộng từ, tính từperform → performance, confident → confidence
-shipdanh từ (địa vị, mối quan hệ)friend → friendship, leader → leadership
-hooddanh từ (trạng thái, giai đoạn đời, nhóm)child → childhood, neighbour → neighbourhood
-er / -or / -istđộng từ, danh từ (người hoặc vật)teach → teacher, act → actor, science → scientist

Hậu tố tạo tính từ

Hậu tốNghĩaVí dụ
-ful / -lesscó / không cócareful, careless; hopeful, hopeless
-able / -iblecó thể làm đượcwashable, reliable, flexible, visible
-ouscó phẩm chất đódangerous, famous, ambitious
-ivecó phẩm chất này; có xu hướngcreative, attractive, talkative
-al / -icliên quan đếnnational, cultural; artistic, economic
-ishhơi, khoảng; giống như (thường tiêu cực); quốc tịchreddish, childish, British

Hậu tố tạo động từ và trạng từ

Hậu tốGắn vàoVí dụ
-ise (UK) / -ize (US, cũng dùng ở UK)tính từ, danh từmodernise / modernize, organise / organize
-entính từwide → widen, short → shorten, weak → weaken
-ifytính từ, danh từsimple → simplify, class → classify, just → justify
-lytính từ → trạng từquick → quickly, careful → carefully

Tiền tố

Tiền tốNghĩaVí dụ
un-không / làm ngược lạiunhappy, unusual, unlock
in- / im- / il- / ir-khôngincorrect, impossible, illegal, irregular
dis-không / hành động ngược lạidishonest, disagree, disappear
non-không (trung tính, thường mang tính chuyên môn)non-smoker, non-fiction, non-essential
mis-sai, nhầmmisunderstand, mispronounce
re-lạirewrite, rebuild
over- / under-quá nhiều / quá ítovercook, underestimate
pre- / post-trước / saupre-war, postgraduate
co-cùngco-author, co-operate
anti-chốngantivirus, antisocial
self-tự mình, về bản thânself-employed, self-confidence

Cách dùng

1Hậu tố tạo danh từ

Dùng hậu tố tạo danh từ để gọi tên hành động, phẩm chất, trạng thái và con người. Hậu tố nào đi với từ nào thường đã cố định, nên hãy học từ theo họ. Về cách dùng các danh từ này trong văn viết trang trọng, xem C1-11.

The improvement in her English has been remarkable.
Tiếng Anh của cô ấy tiến bộ đáng kể.
tiếng Việt dùng động từ "tiến bộ"; tiếng Anh cần danh từ improvement
There's a growing awareness of mental health at work.
Mọi người ngày càng nhận thức rõ hơn về sức khỏe tinh thần ở nơi làm việc.
Her childhood was spent moving between army bases.
Tuổi thơ của cô ấy trôi qua trong những lần chuyển từ doanh trại này sang doanh trại khác.
The partnership between the two universities began in 2018.
Quan hệ hợp tác giữa hai trường đại học bắt đầu từ năm 2018.
The popularity of electric bikes has exploded in cities.
Xe đạp điện ngày càng được ưa chuộng ở các thành phố.
tiếng Việt có "được"; tiếng Anh: danh từ popularity, không có bị động
She's a scientist, and her husband is a translator.
Cô ấy là nhà khoa học, còn chồng cô ấy là dịch giả.
"nhà" ≈ -ist, "giả" ≈ -or

2Hậu tố tạo tính từ

Hậu tố tạo tính từ vừa thêm nghĩa vừa đổi từ loại. Những cặp như -ful / -less không phải lúc nào cũng có đủ hai vế: có careful / careless, nhưng không có beautiless.

The instructions were helpful, but the app itself was useless.
Phần hướng dẫn thì hữu ích, nhưng bản thân ứng dụng thì vô dụng.
"hữu" ≈ -ful, "vô" ≈ -less
Is this jacket washable?
Áo khoác này giặt được không?
He's very ambitious and extremely creative.
Anh ấy rất tham vọng và cực kỳ sáng tạo.
The film is a bit childish, but the kids loved it.
Bộ phim hơi trẻ con, nhưng bọn trẻ rất thích.
-ish = giống trẻ con (tiêu cực)
Let's meet at sixish.
Mình gặp nhau tầm sáu giờ nhé.
-ish = khoảng (thân mật)
There are serious environmental concerns about the new airport.
Sân bay mới đang gây ra những lo ngại nghiêm trọng về môi trường.

3Hậu tố tạo động từ và trạng từ

-ise/-ize, -en và -ify biến tính từ và danh từ thành động từ, thường mang nghĩa "làm cho (thêm) X" — giống chữ "hóa" hay "làm cho" của tiếng Việt. -ly biến phần lớn tính từ thành trạng từ (A2-09).

The council plans to widen the road next year.
Hội đồng thành phố dự định mở rộng con đường vào năm sau.
làm cho rộng hơn
Can you simplify the explanation for the new staff?
Bạn có thể giải thích đơn giản hơn cho nhân viên mới không?
We need to modernise our website.
Chúng ta cần hiện đại hóa trang web.
modernize cũng đúng, và thông dụng ở Mỹ
The medicine may weaken your immune system.
Thuốc này có thể làm suy yếu hệ miễn dịch của bạn.
She answered the question confidently.
Cô ấy trả lời câu hỏi một cách tự tin.
"một cách" + tính từ ≈ -ly

4Tiền tố

Tiền tố thay đổi nghĩa nhưng hiếm khi đổi từ loại. Với nghĩa "không", in- thường thành im- trước m và p, il- trước l, và ir- trước r. Nhưng un- là tiền tố phủ định phổ biến nhất, và nhiều từ đi với nó (unpopular, unreal). Dis- và un- cũng có thể mang nghĩa "làm ngược lại" (disconnect, unlock).

It's impossible to park in the centre on Saturdays.
Thứ Bảy thì không thể nào đỗ xe ở trung tâm.
Driving without insurance is illegal.
Lái xe không có bảo hiểm là bất hợp pháp.
I think I misunderstood the question.
Hình như tôi hiểu nhầm câu hỏi.
She's been self-employed for ten years.
Cô ấy đã tự kinh doanh được mười năm rồi.
The museum is closed while the old wing is rebuilt.
Bảo tàng đóng cửa trong thời gian khu nhà cũ được xây lại.
We seriously underestimated how long the move would take.
Chúng tôi đã đánh giá quá thấp thời gian cần để chuyển nhà.

5Chuyển loại và ghép từ

Trong chuyển loại, một từ đổi từ loại mà không đổi hình thức: email, text, google, bottle có thể là danh từ hoặc động từ — điều này khá giống tiếng Việt. Nhưng với một số từ hai âm tiết, trọng âm di chuyển: danh từ nhấn âm tiết đầu, động từ nhấn âm tiết thứ hai. Trong ghép từ, hai từ nối với nhau thành một từ mới, viết liền, viết rời, hoặc có gạch nối.

Just google the address.
Cứ tra địa chỉ trên Google là ra.
danh từ → động từ
I'll text you when I arrive.
Đến nơi mình sẽ nhắn tin cho bạn.
There's been an increase in demand.
Nhu cầu đã tăng lên.
danh từ: nhấn "in"
Prices will probably increase again.
Giá có lẽ sẽ lại tăng.
động từ: nhấn "crease"
Can you recommend a good babysitter?
Bạn có thể giới thiệu một người trông trẻ tốt không?
danh từ ghép
She left her laptop on the train.
Cô ấy để quên laptop trên tàu.

6Những dạng từ dễ nhầm

Một số từ cùng gốc nhưng khác nghĩa. Những "bạn giả" nằm ngay trong tiếng Anh này gây ra rất nhiều lỗi, kể cả ở trình độ cao.

It was a sensible decision to save some money.
Để dành một ít tiền là một quyết định khôn ngoan.
sensible = hợp lý, thực tế
Be careful what you say — he's very sensitive about his weight.
Cẩn thận lời nói nhé
anh ấy rất nhạy cảm chuyện cân nặng. — sensitive = dễ tổn thương, nhạy cảm
The country is facing an economic crisis.
Đất nước đang đối mặt với khủng hoảng kinh tế.
economic = thuộc về nền kinh tế
A smaller car is more economical to run.
Xe nhỏ hơn thì chạy tiết kiệm hơn.
economical = tiết kiệm tiền; tiếng Việt hay nói "kinh tế" cho cả hai nghĩa
It was a historic win for the team.
Đó là một chiến thắng mang tính lịch sử của đội.
historic = quan trọng trong lịch sử
The museum has an archive of historical documents.
Bảo tàng có một kho tư liệu lịch sử.
historical = về quá khứ

Lỗi thường gặp

❌It's unpossible.
✅It's impossible.
possible đi với im-, không phải un-.
❌I unagree with you.
✅I disagree with you.
agree đi với dis-.
❌There was a big improve in sales.
✅There was a big improvement in sales.
Sau mạo từ và tính từ, dùng danh từ.
❌She's very confidence.
✅She's very confident.
Sau be + very, dùng tính từ.
❌We need to wider the road.
✅We need to widen the road.
Động từ được tạo bằng -en.
❌He's a very sensible person — he cries at every film.
✅He's a very sensitive person — he cries at every film.
Sai từ: sensible = thực tế; sensitive = dễ xúc động.
❌The economical situation is getting worse.
✅The economic situation is getting worse.
Sai từ: economic = thuộc về kinh tế; economical = tiết kiệm.

Bẫy dành cho người Việt

1. Dùng động từ ở chỗ cần danh từ. Cảm ơn sự ủng hộ và động viên của bạn — trong tiếng Việt, "động viên" không đổi hình thức. Sau your và trong danh sách với danh từ support, tiếng Anh cần danh từ.

❌Thank you for your support and encourage.
✅Thank you for your support and encouragement.

2. "Rất thành công" thành very success. Thành công vừa là danh từ vừa là tính từ trong tiếng Việt. Sau very, tiếng Anh cần tính từ.

❌My sister is very success in her career.
✅My sister is very successful in her career.

3. "Kinh tế" nghĩa là tiết kiệm. Người Việt nói Xe này rất kinh tế để chỉ xe tiết kiệm. Trong tiếng Anh, nghĩa đó là economical; economic chỉ dùng cho nền kinh tế.

❌This motorbike is very economic — it uses very little petrol.
✅This motorbike is very economical — it uses very little petrol.

4. "Nhạy cảm" thành sensible. Sensible trông giống "sense / cảm", nhưng nghĩa là hợp lý, khôn ngoan. "Nhạy cảm" là sensitive.

❌My skin is very sensible to the sun.
✅My skin is very sensitive to the sun.

5. Không dời trọng âm khi chuyển loại. Vì từ tiếng Việt không có trọng âm từ, nhiều bạn đọc danh từ và động từ giống hệt nhau. Với present, record, increase, object, động từ nhấn âm tiết thứ hai.

⚠️I'm going to present my project tomorrow. (with the stress on "pre")
✅I'm going to present my project tomorrow. (with the stress on "sent")
Nhấn "pre" làm người nghe tưởng bạn nói danh từ present (món quà).

Đừng nhầm lẫn

-ic và -ical — Một số cặp khác nghĩa (economic / economical, historic / historical, classic / classical); số khác gần như đồng nghĩa (symmetric / symmetrical). Hãy kiểm tra từng cặp.

A white T-shirt with jeans is a classic look.
Áo phông trắng với quần jean là kiểu phối đồ kinh điển.
classic = điển hình, không lỗi thời
She plays classical music on the violin.
Cô ấy chơi nhạc cổ điển bằng vĩ cầm.
classical = thuộc truyền thống âm nhạc bác học phương Tây

un- và non- — Un- thường kèm theo sự đánh giá; non- trung tính, chỉ mô tả.

That was a very unprofessional comment.
Đó là một lời nhận xét rất thiếu chuyên nghiệp.
phê phán
Most of the roles in the film are played by non-professional actors.
Phần lớn vai diễn trong phim do diễn viên không chuyên đảm nhận.
phân loại trung tính

tính từ -ed và -ing — Đây là dạng phân từ, không phải từ mới; xem A2-30.

The lecture was boring, so I was bored.
Bài giảng chán quá nên tôi thấy chán.
tiếng Việt dùng "chán" cho cả hai; tiếng Anh: boring (gây chán), bored (cảm thấy chán)

Chính tả và phát âm

  • Chữ -e cuối thường bị bỏ trước hậu tố bắt đầu bằng nguyên âm (create → creative) nhưng giữ lại trước hậu tố bắt đầu bằng phụ âm (hope → hopeful, move → movement). Ngoại lệ: argue → argument bỏ e trước hậu tố phụ âm; noticeable, manageable giữ e trước hậu tố nguyên âm để c và g vẫn đọc mềm.
  • Chữ -y cuối sau phụ âm thường thành -i: happy → happiness, beauty → beautiful, rely → reliable (nhưng shy → shyness, dry → dryness).
  • Phụ âm cuối có thể được gấp đôi: forget → forgettable, begin → beginner.
  • Hậu tố có thể làm dời trọng âm: photograph /ˈfəʊtəɡrɑːf/ (UK), /ˈfoʊtəɡræf/ (US) → photography /fəˈtɒɡrəfi/ (UK), /fəˈtɑːɡrəfi/ (US) → photographic /ˌfəʊtəˈɡræfɪk/ (UK), /ˌfoʊtəˈɡræfɪk/ (US): trọng âm lần lượt ở "pho", "tog", rồi "graph". Từ tận cùng bằng -ic, -ical, -ity và -tion thường nhấn âm tiết ngay trước hậu tố: economic, possibility, information.
  • Người Việt hay đọc mọi âm tiết đều nhau. Trong từ dài, âm tiết không được nhấn thường chứa âm schwa /ə/ ngắn và nhẹ: information /ˌɪnfəˈmeɪʃn/ — đừng đọc rõ "for" và "tion" như âm tiết có thanh điệu.
  • Hậu tố -tion /ʃn/ và -sion /ʒn/ hoặc /ʃn/: âm /ʃ/ tròn môi, dày hơn "s" và khác "x" của tiếng Việt; âm /n/ cuối nối liền, không chèn nguyên âm.
  • Dời trọng âm khi chuyển loại: an increase /ˈɪnkriːs/ / to increase /ɪnˈkriːs/; tương tự record, present, object, permit — danh từ nhấn âm tiết đầu, động từ nhấn âm tiết thứ hai.
  • -ise là cách viết thông dụng ở Anh; -ize là cách viết Mỹ và cũng được chấp nhận ở Anh. Hãy thống nhất trong một văn bản. Một số từ luôn viết -ise, kể cả ở Mỹ: advertise, exercise, surprise, advise.

Quy tắc vàng

Lần ngược từ về thân cây: tiền tố đổi nghĩa, hậu tố thường đổi từ loại, còn gốc từ mang nghĩa cốt lõi. Vì tiếng Việt không đổi hình thức từ, hãy luôn kiểm tra vị trí trong câu cần từ loại nào. Rồi kiểm tra xem từ đó có thật sự tồn tại không — cấu tạo từ đủ đều đặn để dẫn đường, nhưng không đủ để bảo đảm.

Luyện tập

A. Hình thức

Tạo từ theo yêu cầu.

  1. Danh từ của happy: Money can't buy .
  2. Danh từ của agree: We finally reached an .
  3. Dạng phủ định của legal: Parking here is .
  4. Động từ của short: Can you this text to 200 words?
  5. Động từ của simple: We need to the application process.
  6. Tính từ của rely: She's a very colleague.
  7. Tách từ này thành các khối: unemployment

B. Ý nghĩa

Chọn đáp án đúng.

  1. Chọn đáp án đúng: Turn off the heating when you go out — it's more ….
  2. Chọn đáp án đúng: The fall of the Berlin Wall was a … moment.
  3. Chọn đáp án đúng: Don't be so … — it was only a joke!
  4. "Overcooked" có nghĩa là gì? …
  5. Âm tiết nào được nhấn trong động từ "record"? …

C. Tìm lỗi sai

Sửa lỗi sai. Nếu câu đã đúng, hãy viết correct.

  1. Her explain was very clear.
  2. I think you have underestimated the difficult of the task.
  3. The instructions were completely unclear.
  4. He was very disappoint with the result.

D. Trong ngữ cảnh

Đọc mẩu tin tuyển dụng và viết dạng đúng của từ trong ngoặc.

A job advert
We are looking for a 17 (create) and 18 (rely) designer to join our team. You will work closely with our 19 (manage) and help to 20 (modern) our brand. Ours is a 21 (smoking) office, so smoking is only allowed outside. Experience is not essential, but a good 22 (know) of design software is required. We offer excellent 23 (opportune) for career development.

E. Đến lượt bạn

Viết bằng tiếng Anh.

  1. Viết ba từ cùng họ với "decide" và dùng một trong số đó trong một câu.
  2. Đặt một câu về công việc hoặc việc học của bạn, dùng một từ có "over-" hoặc "under-".

F. Ôn tập tổng hợp

Ôn lại kiến thức của các bài trước.

  1. B1-29 Trật tự tính từ và tính từ ghép trong tiếng Anh (Adjective Order and Compound Adjectives)
    Tạo một tính từ ghép: a holiday that lasts two weeks
  2. A2-30 Phân biệt tính từ đuôi -ed và -ing: bored hay boring? (-ed and -ing Adjectives)
    Chọn đáp án đúng: The film was so … that I fell asleep.
  3. A2-09 Trạng từ chỉ cách thức trong tiếng Anh: quickly, well, hard (Adverbs of Manner)
    Tạo trạng từ: She speaks (fluent) .
Đáp án

A. Hình thức

  1. happiness
  2. agreement
  3. illegal
  4. shorten
  5. simplify
  6. reliable
  7. un + employ + ment

B. Ý nghĩa

  1. economical
  2. historic
  3. sensitive
  4. cooked too much
  5. cord

C. Tìm lỗi sai

  1. Her explanation was very clear.
  2. I think you have underestimated the difficulty of the task.
  3. ✓ The instructions were completely unclear.
  4. He was very disappointed with the result.

D. Trong ngữ cảnh

  1. creative
  2. reliable
  3. management / managers / manager
  4. modernise / modernize
  5. non-smoking / no-smoking
  6. knowledge
  7. opportunities

E. Đến lượt bạn

  1. decision, decisive, decisively. She made a quick decision.
  2. I always underestimate how long my homework will take.

F. Ôn tập tổng hợp

  1. a two-week holiday
  2. boring
  3. fluently
Ứng dụng AndroidHọc mọi lúc mọi nơi Google Play