ساخت کلمه در انگلیسی: پیشوند و پسوند، خانوادهٔ کلمه و economic یا economical؟
Word Formation: Building Words
در این صفحه
هدف
بعد از این درس میتوانید بشناسید کلمههای انگلیسی چطور ساخته میشوند — از ریشه، پیشوند، پسوند، تغییر نقش کلمه (conversion) و ترکیب (compounding) — و از این دانش استفاده کنید تا کلمههای ناآشنا را بفهمید، نقش درستِ کلمه را در جمله انتخاب کنید، و جفتهایی مثل sensible / sensitive و economic / economical را قاطی نکنید.
ایدهٔ اصلی
واژگان انگلیسی عظیم به نظر میرسد، اما بخش زیادی از آن از مجموعهٔ کوچکتری از قطعهها ساخته شده است. ریشه معنای اصلی را دارد (employ). پیشوند قبل از آن معنا را تغییر میدهد (unemployed). پسوند بعد از آن معمولاً نقش دستوریِ کلمه را عوض میکند (از employ: employment, employer, employable).
خانوادهٔ یک کلمه را مثل یک درخت تصور کنید. ریشه، تنهٔ درخت است. هر پسوند شاخهای در یک نقش دستوریِ تازه میرویاند: -ment از فعل اسم میسازد، -ful از اسم صفت، و -ise/-ize از صفت یا اسم فعل. پیشوندها معنای یک شاخه را عوض میکنند، اما بهندرت نقشش را. بدانید هر قطعه چه میکند تا بتوانید کلمههایی را که هرگز ندیدهاید تا تنه دنبال کنید: unsustainability یعنی un + sustain + able + ity.
انگلیسی بدون هیچ قطعهٔ تازهای هم کلمه میسازد: یک کلمه میتواند بهسادگی نقشش را عوض کند (conversion: to email, an email) یا به کلمهٔ دیگری بچسبد (compounding: laptop, babysitter). این الگوها آنقدر منظماند که راهنمایتان باشند، اما نه آنقدر که بشود همهٔ کلمهها را حدس زد — هر شاخهای روی هر درختی نمیروید، پس همیشه بررسی کنید که کلمهٔ ساختهشده واقعاً وجود دارد.
فارسی و انگلیسی
فارسی هم با پیشوند و پسوند کلمه میسازد، پس این ایده برایتان آشناست: «بی» مثل -less («بیفایده» = useless)، «نا» و «غیر» مثل un- و in- («ناممکن» = impossible، «غیرقانونی» = illegal)، «ـنده» و «ـگر» مثل -er («نویسنده» = writer)، «هم» مثل co- («همکار» = co-worker)، «ضد» مثل anti-، «خود» مثل self-. اما دو فرق مهم هست. اول، فارسی برای ساختن فعل معمولاً از فعل کمکیای مثل «کردن» و «زدن» استفاده میکند («ایمیل زدن»، «گوگل کردن»، «ساده کردن»)؛ انگلیسی خودِ کلمه را فعل میکند (to email, to google) یا پسوند میگذارد (simplify). دوم، بعضی کلمههای فارسی دو کلمهٔ انگلیسی را میپوشانند: «اقتصادی» هم economic است و هم economical، «تاریخی» هم historic است و هم historical، و «کلاسیک» هم classic و هم classical. اینجا فارسی کمکی نمیکند و باید هر جفت را جدا یاد بگیرید.
| فارسی | انگلیسی |
|---|---|
| بیفایده / مفید | useless / useful |
| ناممکن، غیرقانونی، نادرست | impossible, illegal, incorrect |
| همکار، خوداشتغال | co-worker, self-employed |
| ساده کردن، پهن کردن | simplify, widen |
| ایمیل زدن، گوگل کردن | to email, to google (همان کلمه، بدون پسوند) |
| بحران اقتصادی / ماشین اقتصادی | an economic crisis / an economical car |
| موسیقی کلاسیک / ظاهر کلاسیک | classical music / a classic look |
ساختار
پسوندهای اسمساز
| پسوند | به چه چیزی اضافه میشود | مثال |
|---|---|---|
| -tion / -sion / -ation | فعل | inform → information, decide → decision |
| -ment | فعل | improve → improvement, agree → agreement |
| -ness | صفت | happy → happiness, aware → awareness |
| -ity | صفت | possible → possibility, popular → popularity |
| -ance / -ence | فعل، صفت | perform → performance, confident → confidence |
| -ship | اسم (جایگاه، رابطه) | friend → friendship, leader → leadership |
| -hood | اسم (حالت، دورهٔ زندگی، گروه) | child → childhood, neighbour → neighbourhood |
| -er / -or / -ist | فعل، اسم (آدم یا چیز) | teach → teacher, act → actor, science → scientist |
پسوندهای صفتساز
| پسوند | معنا | مثال |
|---|---|---|
| -ful / -less | با / بی | careful, careless; hopeful, hopeless |
| -able / -ible | شدنی، قابلِ… | washable, reliable, flexible, visible |
| -ous | دارای این ویژگی | dangerous, famous, ambitious |
| -ive | دارای این ویژگی؛ مایل به | creative, attractive, talkative |
| -al / -ic | مربوط به | national, cultural; artistic, economic |
| -ish | کمی، حدوداً؛ شبیه (اغلب منفی)؛ ملیت | reddish, childish, British |
پسوندهای فعلساز و قیدساز
| پسوند | به چه چیزی اضافه میشود | مثال |
|---|---|---|
| -ise (UK) / -ize (US، در UK هم) | صفت، اسم | modernise / modernize, organise / organize |
| -en | صفت | wide → widen, short → shorten, weak → weaken |
| -ify | صفت، اسم | simple → simplify, class → classify, just → justify |
| -ly | صفت ← قید | quick → quickly, careful → carefully |
پیشوندها
| پیشوند | معنا | مثال |
|---|---|---|
| un- | نـ / برعکس کردن یک کار | unhappy, unusual, unlock |
| in- / im- / il- / ir- | نـ، غیر | incorrect, impossible, illegal, irregular |
| dis- | نـ / کار برعکس | dishonest, disagree, disappear |
| non- | غیر (خنثی، اغلب فنی) | non-smoker, non-fiction, non-essential |
| mis- | اشتباه | misunderstand, mispronounce |
| re- | دوباره | rewrite, rebuild |
| over- / under- | بیش از حد / کمتر از حد | overcook, underestimate |
| pre- / post- | پیش / پس | pre-war, postgraduate |
| co- | با هم | co-author, co-operate |
| anti- | ضد | antivirus, antisocial |
| self- | خود | self-employed, self-confidence |
کاربرد
1پسوندهای اسمساز
با پسوندهای اسمساز برای کارها، ویژگیها، حالتها و آدمها اسم بسازید. انتخاب پسوند معمولاً به خود کلمه بستگی دارد، پس کلمهها را خانوادهبهخانواده یاد بگیرید. برای کاربرد این اسمها در نوشتار رسمی، ببینید C1-11.
2پسوندهای صفتساز
پسوندهای صفتساز علاوه بر عوض کردن نقش، معنایی هم اضافه میکنند. جفتهایی مثل -ful / -less همیشه هر دو وجود ندارند: careful / careless هست، اما beautiless نیست. در فارسی هم «بی» و «با» همیشه هر دو وجود ندارند.
3پسوندهای فعلساز و قیدساز
-ise/-ize، -en و -ify از صفت و اسم فعل میسازند، معمولاً با معنای «(بیشتر) X کردن». -ly بیشتر صفتها را قید میکند (A2-09). جایی که فارسی «کردن» اضافه میکند («پهن کردن»، «ساده کردن»)، انگلیسی پسوند میگذارد.
4پیشوندها
پیشوندها معنا را عوض میکنند، اما بهندرت نقش کلمه را. برای «نـ»، in- معمولاً قبل از m و p به im-، قبل از l به il- و قبل از r به ir- تبدیل میشود. اما un- رایجترین پیشوندِ منفی است و خیلی از کلمهها آن را میگیرند (unpopular, unreal). Dis- و un- میتوانند معنای «برعکس کردن یک کار» هم داشته باشند (disconnect, unlock).
5تغییر نقش (conversion) و ترکیب (compounding)
در conversion، کلمه بدون هیچ تغییری در شکلش نقش دیگری میگیرد: email، text، google، bottle میتوانند اسم یا فعل باشند. در فارسی برای همین معنا معمولاً «کردن» یا «زدن» اضافه میکنیم. در بعضی کلمههای دوهجایی تکیه جابهجا میشود: اسم روی هجای اول تکیه دارد، فعل روی هجای دوم. در compounding، دو کلمه به هم میپیوندند و کلمهٔ تازهای میسازند که یککلمه، دوکلمه یا با خط تیره نوشته میشود.
6شکلهایی که با هم اشتباه گرفته میشوند
بعضی کلمهها از یک ریشهاند اما معنایشان فرق میکند. این «دوستان دروغین» درون خود انگلیسی، حتی در سطح پیشرفته هم اشتباه میسازند. فارسی گاهی برای هر دو یک کلمه دارد، پس از ترجمه کمکی نگیرید.
اشتباهات رایج
دامهای فارسیزبانان
1. یک کلمهٔ فارسی برای دو کلمهٔ انگلیسی. «اقتصادی» هم economic است و هم economical؛ «کلاسیک» هم classic است و هم classical. ترجمهٔ مستقیم اغلب کلمهٔ غلط را انتخاب میکند. بپرسید: مربوط به اقتصاد است یا کمهزینه؟ سبکِ رسمیِ قدیمی در هنر است یا یک چیزِ نمونهوار و همیشگی؟
2. un- برای همهٔ «غیر»ها و «نا»ها. فارسی برای «نـ» چند پیشوند دارد («نا»، «غیر»، «بی»)، اما انتخابشان ربطی به un-، in-، ir- یا il- انگلیسی ندارد. خیلیها پیشفرض un- را به کار میبرند. کلمههایی که با r و l شروع میشوند اغلب ir- و il- میگیرند.
3. «اعتمادبهنفس دارد» ← very self-confidence. فارسی اینجا اسم را با «داشتن» به کار میبرد («اعتمادبهنفس دارد»، «استعداد دارد»). وقتی بعد از be در انگلیسی همان اسم را میآوریم، نقش کلمه غلط میشود. بعد از be + very صفت لازم است.
4. «ایمیل کردن» ← do email. فارسی فعل را با «کردن» یا «زدن» میسازد. در انگلیسی خودِ کلمه فعل میشود؛ do یا make اضافه نکنید.
5. تکیه روی هجای آخر. در فارسی تکیهٔ اسمها معمولاً روی هجای آخر است. در انگلیسی تکیه جای ثابتی ندارد و گاهی نقش کلمه را نشان میدهد: اسمهایی مثل increase و present تکیه را روی هجای اول دارند. با تکیهٔ فارسی، اسم مثل فعل شنیده میشود.
اینها را قاطی نکنید
-ic و -ical — بعضی جفتها معنای متفاوت دارند (economic / economical, historic / historical, classic / classical)؛ بعضی تقریباً هممعنیاند (symmetric / symmetrical). هر جفت را بررسی کنید.
un- و non- — Un- اغلب قضاوت اضافه میکند؛ non- خنثی و توصیفی است.
صفتهای -ed و -ing — اینها شکلهای participle هستند، نه کلمههای تازه؛ ببینید A2-30.
املا و تلفظ
- -e پایانی معمولاً قبل از پسوندِ مصوتدار حذف میشود (create، creative) اما قبل از پسوندِ صامتدار میماند (hope، hopeful؛ move، movement). استثناها: argue، argument قبل از پسوندِ صامتدار e را حذف میکند؛ noticeable، manageable قبل از پسوندِ مصوتدار e را نگه میدارند تا c و g نرم بمانند.
- -y پایانی بعد از صامت معمولاً -i میشود: happiness از happy، beautiful از beauty، reliable از rely (اما در shyness و dryness، y میماند).
- صامت پایانی ممکن است دوتایی شود: forgettable از forget، beginner از begin.
- پسوندها میتوانند تکیه را جابهجا کنند: photograph /ˈfəʊtəɡrɑːf/ (UK)، /ˈfoʊtəɡræf/ (US)، سپس photography /fəˈtɒɡrəfi/ (UK)، /fəˈtɑːɡrəfi/ (US)، سپس photographic /ˌfəʊtəˈɡræfɪk/ (UK)، /ˌfoʊtəˈɡræfɪk/ (US): تکیه اول روی "pho"، بعد روی "tog"، بعد روی "graph". کلمههایی که به -ic، -ical، -ity و -tion ختم میشوند معمولاً روی هجای درست قبل از پسوند تکیه دارند: economic، possibility، information. تکیهٔ فارسی (روی هجای آخر) را به این کلمهها نبرید: information روی "ma" تکیه دارد، نه روی "tion".
- جابهجایی تکیه در conversion: an increase /ˈɪnkriːs/ / to increase /ɪnˈkriːs/؛ همینطور record، present، object، permit — اسمها تکیهٔ اول، فعلها تکیهٔ دوم.
- -ise املای معمولِ بریتانیایی است؛ -ize آمریکایی است و در بریتانیا هم پذیرفته میشود. در یک متن یکدست بنویسید. بعضی کلمهها، حتی در آمریکا، همیشه -ise دارند: advertise، exercise، surprise، advise.
قانون طلایی
کلمهها را تا تنهٔ درخت دنبال کنید: پیشوند معنا را عوض میکند، پسوند معمولاً نقش کلمه را، و ریشه معنای اصلی را دارد. بعد بررسی کنید که کلمه واقعاً وجود دارد — واژهسازی آنقدر منظم است که راهنمایی کند، اما نه آنقدر که تضمین کند.
تمرینها
A. ساختار
کلمهٔ درست را بسازید و بنویسید.
-
اسمِ ساختهشده از happy: Money can't buy .
-
اسمِ ساختهشده از agree: We finally reached an .
-
منفیِ legal: Parking here is .
-
فعلِ ساختهشده از short: Can you this text to 200 words?
-
فعلِ ساختهشده از simple: We need to the application process.
-
صفتِ ساختهشده از rely: She's a very colleague.
-
این کلمه را به قطعههایش تقسیم کنید: unemployment
B. معنا
گزینهٔ درست را انتخاب کنید یا به سؤال جواب بدهید.
-
گزینهٔ درست را انتخاب کنید: Turn off the heating when you go out — it's more ….
-
گزینهٔ درست را انتخاب کنید: The fall of the Berlin Wall was a … moment.
-
گزینهٔ درست را انتخاب کنید: Don't be so … — it was only a joke!
-
"overcooked" یعنی چه؟ …
-
در فعلِ "record"، کدام هجا تکیه دارد؟ …
C. اشتباه را پیدا کنید
اشتباه را درست کنید. اگر جمله درست است، correct بنویسید.
-
Her explain was very clear.
-
I think you have underestimated the difficult of the task.
-
The instructions were completely unclear.
-
He was very disappoint with the result.
D. در متن
شکل درستِ کلمهای را که در پرانتز آمده بنویسید.
We are looking for a 17 (create) and 18 (rely) designer to join our team. You will work closely with our 19 (manage) and help to 20 (modern) our brand. Ours is a 21 (smoking) office, so smoking is only allowed outside. Experience is not essential, but a good 22 (know) of design software is required. We offer excellent 23 (opportune) for career development.
E. نوبت شماست
به انگلیسی بنویسید.
-
سه کلمه از خانوادهٔ "decide" بنویسید و یکی از آنها را در یک جمله به کار ببرید.
-
جملهای دربارهٔ کار یا درستان بسازید که در آن کلمهای با "over-" یا "under-" باشد.
F. مرور ترکیبی
درسهای قبلی را مرور کنید.
-
B1-29 ترتیب صفتها در انگلیسی (Adjective Order) و صفتهای مرکب مثل a ten-minute walk یک صفت مرکب بسازید: a holiday that lasts two weeksholiday (UK); vacation (US)
-
A2-30 Bored یا Boring؟ صفتهای -ed و -ing به زبان ساده گزینهٔ درست را انتخاب کنید: The film was so … that I fell asleep.
-
A2-09 قید حالت در انگلیسی: Quickly، Well و Hard به زبان ساده قید بسازید: She speaks (fluent) .
پاسخنامه
A. ساختار
- happiness
- agreement
- illegal
- shorten
- simplify
- reliable
- un + employ + ment
B. معنا
- economical
- historic
- sensitive
- cooked too much
- cord
C. اشتباه را پیدا کنید
- Her explanation was very clear.
- I think you have underestimated the difficulty of the task.
- ✓ The instructions were completely unclear.
- He was very disappointed with the result.
D. در متن
- creative
- reliable
- management / managers / manager
- modernise / modernize
- non-smoking / no-smoking
- knowledge
- opportunities
E. نوبت شماست
- decision, decisive, decisively. She made a quick decision.
- I always underestimate how long my homework will take.
F. مرور ترکیبی
- a two-week holiday
- boring
- fluently
