Word formation: orðmyndun á ensku – forskeyti, viðskeyti og orðafjölskyldur
Word Formation: Building Words
Á þessari síðu
Markmið
Eftir þessa kennslustund sérðu hvernig ensk orð eru byggð – úr stofni, forskeytum, viðskeytum, með orðflokkaskiptum og samsetningu – og notar það til að skilja ný orð, velja réttan orðflokk í setningunni og rugla ekki saman orðapörum eins og sensible / sensitive og economic / economical.
Aðalatriðið
Enskur orðaforði virðist risastór, en stór hluti hans er byggður úr tiltölulega fáum hlutum. Stofninn ber grunnmerkinguna (employ). Forskeytið framan við hann breytir merkingunni (unemployed). Viðskeytið aftan við hann breytir yfirleitt orðflokknum (employ → employment, employer, employable).
Hugsaðu þér orðafjölskyldu sem tré. Stofninn er trjábolurinn. Hvert viðskeyti lætur vaxa grein yfir í nýjan orðflokk: -ment býr til nafnorð úr sögn, -ful lýsingarorð úr nafnorði, -ise / -ize sögn úr lýsingarorði eða nafnorði. Forskeytin breyta merkingu greinarinnar, en sjaldan orðflokknum. Ef þú veist hvað hver hluti gerir geturðu rakið orð sem þú hefur aldrei séð aftur að stofninum: unsustainability er un + sustain + able + ity.
Enskan býr líka til orð án nýrra hluta: orð getur einfaldlega skipt um orðflokk (orðflokkaskipti: to email, an email) eða runnið saman við annað orð (samsetning: laptop, babysitter). Mynstrin eru nógu regluleg til að vísa veginn, en ekki svo regluleg að þú getir giskað á hvert orð – það vex ekki hver grein á hverju tré, svo athugaðu alltaf hvort nýja orðið sé raunverulega til.
Íslenska og enska
Íslenskan byggir líka orð úr forskeytum og viðskeytum: „gagnlegur“, „gagnslaus“, „vinskapur“, „óheiðarlegur“, „ókurteis“. Hugmyndin um orðafjölskyldu er þér því kunnug, og sum viðskeyti eru meira að segja skyld: „-laus“ og -less, „-skapur“ og -ship; „-dómur“ gegnir oft sama hlutverki og -hood (barndómur = childhood). Munurinn er sá að enska forskeytið er oft bundið við orðið. Íslenska „ó-“ gengur með mjög mörgum lýsingarorðum („ókurteis“, „óheiðarlegur“, „ólöglegur“, „óábyrgur“, „óformlegur“), en ensku neitunarforskeytin þarf að læra með hverju orði: impolite, dishonest, illegal, irresponsible, informal.
Í öðru lagi samsett orð. Á íslensku eru samsett orð skrifuð í einu lagi („biðstofa“, „strætóskýli“, „kreditkort“). Á ensku eru sum samsett orð skrifuð í einu lagi (laptop, babysitter), mörg í tvennu lagi (waiting room, bus stop) og sum með bandstriki (self-employed). Í þriðja lagi áherslan: á íslensku er hún alltaf á fyrsta atkvæði, en á ensku geta viðskeyti og orðflokkaskipti fært hana aftar (PHOtograph – phoTOgraphy, an INcrease – to inCREASE).
Loks orðapörin. Góðu fréttirnar: „efnahagslegur“ og „hagkvæmur“ eru tvö ólík orð á íslensku, rétt eins og economic og economical, og „skynsamur“ og „viðkvæmur“ eru jafnólík og sensible og sensitive. En „sögulegur“ nær yfir tvö ensk orð: historic (merkilegur í sögunni) og historical (sem tengist sögunni eða fortíðinni).
| Íslenska | Enska | Hvað er ólíkt? |
|---|---|---|
| óheiðarlegur, ókurteis, ólöglegur | dishonest, impolite, illegal | „ó-“ gengur með flestum orðum, enska forskeytið er bundið við orðið |
| gagnlegur / gagnslaus | helpful / useless | líkt: „-laus“ = -less |
| vinskapur, barndómur | friendship, childhood | svipað hlutverk – hér hjálpar íslenskan |
| hagkvæmur bíll / efnahagskreppa | an economical car / an economic crisis | tvö orð á íslensku líka – hér er þetta eins |
| sögulegur sigur / sögulegar heimildir | a historic win / historical documents | eitt íslenskt orð, tvö ensk |
| biðstofa, strætóskýli | waiting room, bus shelter | á íslensku í einu lagi, á ensku oft í tvennu lagi |
| aukning í eftirspurn / verð eykst | an INcrease / to inCREASE | á íslensku ólík orð, á ensku sama orðið með annarri áherslu |
Í stuttu máli: hugmyndin um orðafjölskyldur er sú sama, en ensk forskeyti og viðskeyti eru bundin við orðið – „ó-“ er ekki alltaf un-; „sögulegur“ getur verið historic eða historical; íslenskt samsett orð getur verið tvö orð á ensku; og við orðflokkaskipti getur áherslan færst.
Form
Viðskeyti nafnorða
| Viðskeyti | Bætt við | Dæmi |
|---|---|---|
| -tion / -sion / -ation | sagnir | inform → information, decide → decision |
| -ment | sagnir | improve → improvement, agree → agreement |
| -ness | lýsingarorð | happy → happiness, aware → awareness |
| -ity | lýsingarorð | possible → possibility, popular → popularity |
| -ance / -ence | sagnir, lýsingarorð | perform → performance, confident → confidence |
| -ship | nafnorð (staða, tengsl) | friend → friendship, leader → leadership |
| -hood | nafnorð (ástand, æviskeið, hópur) | child → childhood, neighbour → neighbourhood |
| -er / -or / -ist | sagnir, nafnorð (manneskja eða hlutur) | teach → teacher, act → actor, science → scientist |
Viðskeyti lýsingarorða
| Viðskeyti | Merking | Dæmi |
|---|---|---|
| -ful / -less | með / án | careful, careless; hopeful, hopeless |
| -able / -ible | sem hægt er að gera | washable, reliable, flexible, visible |
| -ous | sem hefur eiginleika | dangerous, famous, ambitious |
| -ive | með þennan eiginleika; hneigður til | creative, attractive, talkative |
| -al / -ic | sem tengist einhverju | national, cultural; artistic, economic |
| -ish | frekar, um það bil; eins og eitthvað (oft neikvætt); þjóðerni | reddish, childish, British |
Viðskeyti sagna og atviksorða
| Viðskeyti | Bætt við | Dæmi |
|---|---|---|
| -ise (UK) / -ize (US, líka UK) | lýsingarorð, nafnorð | modernise / modernize, organise / organize |
| -en | lýsingarorð | wide → widen, short → shorten, weak → weaken |
| -ify | lýsingarorð, nafnorð | simple → simplify, class → classify, just → justify |
| -ly | lýsingarorð → atviksorð | quick → quickly, careful → carefully |
Forskeyti
| Forskeyti | Merking | Dæmi |
|---|---|---|
| un- | ekki / að snúa athöfn við | unhappy, unusual, unlock |
| in- / im- / il- / ir- | ekki | incorrect, impossible, illegal, irregular |
| dis- | ekki / öfug athöfn | dishonest, disagree, disappear |
| non- | ekki (hlutlaust, oft fagmál) | non-smoker, non-fiction, non-essential |
| mis- | rangt | misunderstand, mispronounce |
| re- | aftur | rewrite, rebuild |
| over- / under- | of mikið / of lítið | overcook, underestimate |
| pre- / post- | fyrir / eftir | pre-war, postgraduate |
| co- | saman | co-author, co-operate |
| anti- | gegn | antivirus, antisocial |
| self- | sjálf-, eigin | self-employed, self-confidence |
Notkun
1Viðskeyti nafnorða
Með viðskeytum nafnorða gefurðu athöfnum, eiginleikum, ástandi og fólki nafn. Viðskeytið er yfirleitt bundið við orðið, svo lærðu orðin í fjölskyldum. Um notkun þessara nafnorða í formlegum texta, sjá C1-11.
2Viðskeyti lýsingarorða
Viðskeyti lýsingarorða bæta við merkingu og breyta orðflokknum. Pör eins og -ful / -less eru ekki alltaf bæði til: careful / careless eru til, en beautiless ekki. Íslensku viðskeytin „-legur“ og „-laus“ eru svipuð, en þar vex heldur ekki hver grein á hverju tré.
3Viðskeyti sagna og atviksorða
-ise / -ize, -en og -ify búa til sagnir úr lýsingarorðum og nafnorðum, yfirleitt í merkingunni „að gera (meira) X“. -ly býr til atviksorð úr flestum lýsingarorðum (A2-09); á íslensku gera endingar eins og „-lega“ og „-t“ það sama („rólega“, „hratt“).
4Forskeyti
Forskeyti breyta merkingunni, en sjaldan orðflokknum. Í merkingunni „ekki“ verður in- yfirleitt im- á undan m og p, il- á undan l og ir- á undan r. En un- er algengasta neitunarforskeytið og mörg orð taka það (unpopular, unreal). Dis- og un- geta líka merkt að athöfn sé snúið við (disconnect, unlock). Íslenska „ó-“ segir þér ekki hvaða enska forskeyti á við.
5Orðflokkaskipti og samsetning
Við orðflokkaskipti skiptir orð um orðflokk án þess að breyta um mynd: email, text, google, bottle geta verið bæði nafnorð og sagnir. Í sumum tveggja atkvæða orðum færist áherslan: nafnorðið hefur áherslu á fyrsta atkvæði, sögnin á öðru. Við samsetningu renna tvö orð saman í nýtt orð, sem er skrifað í einu lagi, í tvennu lagi eða með bandstriki. Á íslensku eru samsett orð skrifuð í einu lagi – á ensku oft ekki.
6Orð af sama stofni sem auðvelt er að rugla saman
Sum orð af sama stofni hafa ólíka merkingu. Þessir „fölsku vinir“ innan enskunnar valda mörgum villum, líka hjá lengra komnum. Íslenskan hjálpar stundum (economic / economical, sensible / sensitive), en ekki alltaf („sögulegur“).
Algengar villur
Gildrur fyrir íslenskumælandi
1. „óformlegur“, „óviðkomandi“ → unformal, unrelevant. Á íslensku gengur „ó-“ með mjög mörgum lýsingarorðum, og í skólanum lærum við fyrst unhappy og unusual. Þess vegna verður „ó-“ auðveldlega alltaf að un-. Hvert enskt orð velur sér hins vegar sitt forskeyti: formal → informal, relevant → irrelevant, mature → immature, visible → invisible. Ef þú ert ekki viss, flettu orðinu upp.
2. „sundlaug“, „kreditkort“ → swimmingpool, creditcard. Á íslensku er reglan einföld: samsett orð eru skrifuð í einu lagi. Á ensku er engin slík regla – bedroom og laptop eru eitt orð, en swimming pool, credit card og ice cream eru tvö. Lærðu ritháttinn með hverju orði; orðabókin sýnir hann.
3. Áherslan á fyrsta atkvæði → PHOtography, ECOnomic. Á íslensku er áherslan alltaf á fyrsta atkvæði, og sá vani fylgir okkur inn í löng ensk orð. Á ensku færa mörg viðskeyti áhersluna: í orðum sem enda á -ic, -ical, -ity, -ion og -graphy er hún yfirleitt á atkvæðinu á undan viðskeytinu: phoTOgraphy, ecoNOmic, possiBIlity, inforMAtion.
4. „vinalegur“ → friendly sem atviksorð. Á íslensku búum við til atviksorð úr lýsingarorðum á „-legur“ með endingunni „-a“: „vinalegur“ → „vinalega“, „kjánalegur“ → „kjánalega“. Á ensku eru friendly, lovely, silly og lonely hins vegar lýsingarorð, þó að þau endi á -ly, og þau eiga sér ekkert atviksorð. Notaðu in a friendly way eða aðra setningagerð.
Ekki rugla saman
-ic og -ical – Sum pör eru ólík að merkingu (economic / economical, historic / historical, classic / classical); önnur eru nánast samheiti (symmetric / symmetrical). Athugaðu hvert par.
un- og non- – Un- felur oft í sér mat; non- er hlutlaust og lýsandi.
lýsingarorð með -ed og -ing – Þetta eru myndir sagnarinnar, ekki ný orð; sjá A2-30.
Stafsetning og framburður
- -e í lok orðs fellur yfirleitt brott á undan viðskeyti sem byrjar á sérhljóði (create → creative), en helst á undan viðskeyti sem byrjar á samhljóði (hope → hopeful, move → movement). Undantekningar: argue → argument missir e á undan samhljóði; noticeable, manageable halda e á undan sérhljóði svo að c og g haldist mjúk.
- -y á eftir samhljóði verður yfirleitt i: happy → happiness, beauty → beautiful, rely → reliable (en shy → shyness, dry → dryness).
- Lokasamhljóð getur tvöfaldast: forget → forgettable, begin → beginner.
- Viðskeyti geta fært áhersluna: photograph /ˈfəʊtəɡrɑːf/ (UK), /ˈfoʊtəɡræf/ (US) → photography /fəˈtɒɡrəfi/ (UK), /fəˈtɑːɡrəfi/ (US) → photographic /ˌfəʊtəˈɡræfɪk/ (UK), /ˌfoʊtəˈɡræfɪk/ (US). Í orðum sem enda á -ic, -ical, -ity og -tion er áherslan yfirleitt á atkvæðinu á undan viðskeytinu: economic, possibility, information. Íslenska reglan um fyrsta atkvæði gildir ekki hér – lærðu áhersluna með orðinu.
- Áherslan færist við orðflokkaskipti: an increase /ˈɪnkriːs/ / to increase /ɪnˈkriːs/; sama gildir um record, present, object, permit – í nafnorðinu er áherslan framar, í sögninni aftar.
- -ise er venjulegur breskur ritháttur; -ize er bandarískur og líka viðurkenndur í Bretlandi. Haltu þig við annan ritháttinn í sama textanum. Sum orð enda alltaf á -ise, líka í US: advertise, exercise, surprise, advise.
Gullna reglan
Raktu orðið aftur að stofninum: forskeytið breytir merkingunni, viðskeytið breytir yfirleitt orðflokknum og stofninn ber grunnmerkinguna. Athugaðu svo hvort orðið sé raunverulega til – orðmyndunin er nógu regluleg til að vísa veginn, en ekki svo regluleg að hún tryggi neitt. Og mundu: „ó-“ er ekki alltaf un-, „sögulegur atburður“ er historic, íslenskt samsett orð getur verið tvö orð á ensku, og áherslan er ekki alltaf á fyrsta atkvæði.
Æfingar
A. Form
Myndaðu rétta orðið úr orðinu í fyrirmælunum.
-
Nafnorð af happy: Money can't buy .
-
Nafnorð af agree: We finally reached an .
-
Neitunarmynd af legal: Parking here is .
-
Sögn af short: Can you this text to 200 words?
-
Sögn af simple: We need to the application process.
-
Lýsingarorð af rely: She's a very colleague.
-
Skiptu orðinu í hluta: unemployment
B. Merking
Veldu rétta svarið.
-
Veldu rétta svarið: Turn off the heating when you go out — it's more ….
-
Veldu rétta svarið: The fall of the Berlin Wall was a … moment.
-
Veldu rétta svarið: Don't be so … — it was only a joke!
-
Hvað merkir "overcooked"? …
-
Hvaða atkvæði ber áherslu í sögninni "record"? …
C. Finndu villuna
Í hverri setningu er ein villa eða setningin er rétt. Skrifaðu leiðréttu setninguna eða skrifaðu correct.
-
Her explain was very clear.
-
I think you have underestimated the difficult of the task.
-
The instructions were completely unclear.
-
He was very disappoint with the result.
D. Í samhengi
Fylltu í eyðurnar í atvinnuauglýsingunni með réttri mynd orðsins í svigunum.
We are looking for a 17 (create) and 18 (rely) designer to join our team. You will work closely with our 19 (manage) and help to 20 (modern) our brand. Ours is a 21 (smoking) office, so smoking is only allowed outside. Experience is not essential, but a good 22 (know) of design software is required. We offer excellent 23 (opportune) for career development.
E. Spreyttu þig
Skrifaðu á ensku.
-
Skrifaðu þrjú orð úr sömu orðafjölskyldu og "decide" og notaðu eitt þeirra í setningu.
-
Búðu til setningu um vinnuna þína eða námið með orði sem hefur forskeytið "over-" eða "under-".
F. Blönduð upprifjun
Rifjaðu upp efni fyrri kennslustunda.
-
B1-29 Röð lýsingarorða á ensku og samsett lýsingarorð: a ten-minute walk Búðu til samsett lýsingarorð: a holiday that lasts two weeksholiday (UK); vacation (US)
-
A2-30 Bored eða boring? Lýsingarorð með -ed og -ing á ensku Veldu rétta svarið: The film was so … that I fell asleep.
-
A2-09 Atviksorð á ensku: quickly, well, hard – lýsingarorð eða atviksorð? Búðu til atviksorð: She speaks (fluent) .
Svör
A. Form
- happiness
- agreement
- illegal
- shorten
- simplify
- reliable
- un + employ + ment
B. Merking
- economical
- historic
- sensitive
- cooked too much
- cord
C. Finndu villuna
- Her explanation was very clear.
- I think you have underestimated the difficulty of the task.
- ✓ The instructions were completely unclear.
- He was very disappointed with the result.
D. Í samhengi
- creative
- reliable
- management / managers / manager
- modernise / modernize
- non-smoking / no-smoking
- knowledge
- opportunities
E. Spreyttu þig
- decision, decisive, decisively. She made a quick decision.
- I always underestimate how long my homework will take.
F. Blönduð upprifjun
- a two-week holiday
- boring
- fluently
