Word Formation sa Ingles: Prefixes, Suffixes at Word Families — Paano Bumuo ng Salita
Word Formation: Building Words
Sa pahinang ito
Layunin
Pagkatapos ng araling ito, kaya mo nang kilalanin kung paano binubuo ang mga salita sa Ingles — mula sa ugat, prefix (unlapi), suffix (hulapi), conversion at compounding — at gamitin ito para maintindihan ang mga salitang hindi mo pa alam, piliin ang tamang uri ng salita (word class) sa pangungusap, at iwasang malito sa mga pares tulad ng sensible / sensitive at economic / economical.
Ang Pangunahing Ideya
Mukhang napakalawak ng bokabularyo ng Ingles, pero malaking bahagi nito ay binuo mula sa mas maliit na hanay ng mga piyesa. Dala ng ugat (root) ang pangunahing kahulugan (employ). Binabago ng prefix sa unahan nito ang kahulugan (unemployed). Karaniwang binabago naman ng suffix sa hulihan ang uri ng salita (employ → employment, employer, employable).
Isipin ang word family na parang puno. Ang ugat ang katawan ng puno. Bawat suffix ay nagpapatubo ng sanga sa bagong uri ng salita: pangngalan mula sa pandiwa ang -ment, pang-uri mula sa pangngalan ang -ful, pandiwa mula sa pang-uri o pangngalan ang -ise/-ize. Binabago ng mga prefix ang kahulugan ng sanga pero bihira ang uri nito. Alamin ang ginagawa ng bawat piyesa at kaya mo nang sundan pabalik sa katawan ng puno ang mga salitang hindi mo pa nakikita: ang unsustainability ay un + sustain + able + ity.
Nakabubuo rin ang Ingles ng mga salita nang walang bagong piyesa: puwedeng magpalit lang ng uri ang isang salita (conversion: to email, an email) o sumama sa ibang salita (compounding: laptop, babysitter). Sapat ang regularidad ng mga pattern para gabayan ka, pero hindi sapat para mahulaan ang bawat salita — hindi tumutubo ang bawat sanga sa bawat puno, kaya laging suriin kung talagang umiiral ang bagong salita.
Filipino at Ingles
Magandang balita: sanay na tayo sa pagbuo ng salita gamit ang mga panlapi. Sa Filipino, nagiging pangngalan ang pang-uri sa ka-…-an (maganda → kagandahan, masaya → kasiyahan), tulad ng -ness at -ity. Ang pag- ay bumubuo ng pangngalan mula sa pandiwa (pagbuti, pagsang-ayon), tulad ng -ment at -tion. Ang walang ay kahawig ng -less, at ang di- ng un- at in-. Gumagamit din tayo ng conversion sa Taglish: ginagawa nating pandiwa ang mga pangngalang Ingles gamit ang mag- at i- (mag-text, i-google). Ang kaibahan: sa Ingles, iba-iba ang negatibong prefix (un-, in-, im-, il-, ir-, dis-, non-), at hindi laging pareho ang anyo ng pangngalan at pang-uri — samantalang sa Filipino, minsan pareho (kumpiyansa).
| Filipino | Ingles | Pansinin |
|---|---|---|
| kasayahan | happiness | pang-uri → pangngalan |
| pagbuti | improvement | pandiwa → pangngalan |
| walang silbi | useless | walang → -less |
| di-tapat | dishonest | di- → iba-ibang prefix |
| mag-text, i-google | to text, to google | conversion: pangngalan → pandiwa |
| kumpiyansa (pangngalan at pang-uri) | confidence / confident | magkaiba ang anyo sa Ingles |
Anyo
Mga suffix ng pangngalan
| Suffix | Idinadagdag sa | Mga halimbawa |
|---|---|---|
| -tion / -sion / -ation | pandiwa | inform → information, decide → decision |
| -ment | pandiwa | improve → improvement, agree → agreement |
| -ness | pang-uri | happy → happiness, aware → awareness |
| -ity | pang-uri | possible → possibility, popular → popularity |
| -ance / -ence | pandiwa, pang-uri | perform → performance, confident → confidence |
| -ship | pangngalan (katayuan, relasyon) | friend → friendship, leader → leadership |
| -hood | pangngalan (kalagayan, yugto ng buhay, grupo) | child → childhood, neighbour → neighbourhood |
| -er / -or / -ist | pandiwa, pangngalan (tao o bagay) | teach → teacher, act → actor, science → scientist |
Mga suffix ng pang-uri
| Suffix | Kahulugan | Mga halimbawa |
|---|---|---|
| -ful / -less | may / wala | careful, careless; hopeful, hopeless |
| -able / -ible | kayang gawin | washable, reliable, flexible, visible |
| -ous | may katangian | dangerous, famous, ambitious |
| -ive | may ganitong katangian; may hilig | creative, attractive, talkative |
| -al / -ic | may kaugnayan sa | national, cultural; artistic, economic |
| -ish | medyo, humigit-kumulang; parang (madalas negatibo); nasyonalidad | reddish, childish, British |
Mga suffix ng pandiwa at pang-abay
| Suffix | Idinadagdag sa | Mga halimbawa |
|---|---|---|
| -ise (UK) / -ize (US, pati UK) | pang-uri, pangngalan | modernise / modernize, organise / organize |
| -en | pang-uri | wide → widen, short → shorten, weak → weaken |
| -ify | pang-uri, pangngalan | simple → simplify, class → classify, just → justify |
| -ly | pang-uri → pang-abay | quick → quickly, careful → carefully |
Mga prefix
| Prefix | Kahulugan | Mga halimbawa |
|---|---|---|
| un- | hindi / baligtarin ang kilos | unhappy, unusual, unlock |
| in- / im- / il- / ir- | hindi | incorrect, impossible, illegal, irregular |
| dis- | hindi / kabaligtarang kilos | dishonest, disagree, disappear |
| non- | hindi (neutral, madalas teknikal) | non-smoker, non-fiction, non-essential |
| mis- | nang mali | misunderstand, mispronounce |
| re- | muli | rewrite, rebuild |
| over- / under- | sobra / kulang | overcook, underestimate |
| pre- / post- | bago / pagkatapos | pre-war, postgraduate |
| co- | magkasama | co-author, co-operate |
| anti- | laban sa | antivirus, antisocial |
| self- | sa sarili, ng sarili | self-employed, self-confidence |
Gamit
1Mga Suffix ng Pangngalan
Gamitin ang mga suffix ng pangngalan para pangalanan ang mga kilos, katangian, kalagayan at tao. Karaniwang nakapirmi sa salita ang pagpili ng suffix, kaya pag-aralan ang mga salita bilang word family. Para sa paggamit ng mga pangngalang ito sa pormal na pagsusulat, tingnan ang C1-11.
2Mga Suffix ng Pang-uri
Nagdaragdag ng kahulugan ang mga suffix ng pang-uri bukod sa pagpapalit ng uri ng salita. Hindi laging posible ang dalawa sa mga pares tulad ng -ful / -less: may careful / careless, pero walang beautiless.
3Mga Suffix ng Pandiwa at Pang-abay
Ginagawang pandiwa ng -ise/-ize, -en at -ify ang mga pang-uri at pangngalan, karaniwang may kahulugang "gawing (mas) X". Ginagawang pang-abay ng -ly ang karamihan ng pang-uri (A2-09).
4Mga Prefix
Binabago ng mga prefix ang kahulugan pero bihirang baguhin ang uri ng salita. Para sa "hindi", karaniwang nagiging im- ang in- bago ang m at p, il- bago ang l, at ir- bago ang r. Pero un- ang pinakakaraniwang negatibong prefix, at marami ang gumagamit nito sa halip (unpopular, unreal). Puwede ring "baligtarin ang kilos" ang dis- at un- (disconnect, unlock).
5Conversion at Compounding
Sa conversion, nagbabago ang uri ng salita nang walang pagbabago sa anyo: puwedeng pangngalan o pandiwa ang email, text, google, bottle. Sa ilang salitang may dalawang pantig, lumilipat ang diin: sa unang pantig ang diin ng pangngalan, sa pangalawa ang pandiwa. Sa compounding, nagsasama ang dalawang salita para bumuo ng bago, na isinusulat bilang isang salita, dalawang salita, o may gitling.
6Mga Nakalilitong Anyo ng Salita
May ilang salitang galing sa iisang ugat na magkaiba ang kahulugan. Maraming mali ang nagagawa dahil sa mga "false friend" na ito sa loob mismo ng Ingles, kahit sa abanteng antas.
Karaniwang Mali
Mga Bitag para sa mga Pilipino
1. Kumpiyansa bilang pang-uri. Sa Filipino, pareho ang anyo ng kumpiyansa bilang pangngalan at pang-uri (May kumpiyansa siya, Kumpiyansa siya). Kaya madalas lumabas ang pangngalang confidence kung saan pang-uri ang kailangan. Pagkatapos ng be: confident.
2. Maling negatibong prefix. Dahil iisang di- o hindi ang gamit natin, madalas un- ang nahuhulaan para sa lahat. Pero may sariling prefix ang bawat salita; kabisaduhin ito kasama ng salita.
3. Mga compound na pang-Philippine English. May mga compound tayong karaniwan at naiintindihan sa Pilipinas pero hindi pamantayan sa ibang bansa. Hindi mali ang paraan ng pagbuo, pero hindi ito ang salitang gamit sa ibang lugar.
Huwag Ipagkamali
-ic at -ical — May mga pares na magkaiba ang kahulugan (economic / economical, historic / historical, classic / classical); halos magkasingkahulugan naman ang iba (symmetric / symmetrical). Suriin ang bawat pares.
un- at non- — Madalas may dagdag na paghuhusga ang un-; neutral at naglalarawan lang ang non-.
-ed at -ing na pang-uri — Mga anyong participle ang mga ito, hindi bagong salita; tingnan ang A2-30.
Baybay at Bigkas
- Karaniwang tinatanggal ang -e sa dulo bago ang suffix na nagsisimula sa patinig (create → creative) pero pinananatili bago ang suffix na nagsisimula sa katinig (hope → hopeful, move → movement). Mga eksepsiyon: tinatanggal ng argue → argument ang e bago ang suffix na katinig; pinananatili ng noticeable, manageable ang e bago ang suffix na patinig, para manatiling malambot ang c at g.
- Karaniwang nagiging -i ang -y sa dulo kapag katinig ang nauuna: happy → happiness, beauty → beautiful, rely → reliable (pero shy → shyness, dry → dryness).
- Puwedeng dumoble ang katinig sa dulo: forget → forgettable, begin → beginner.
- Kayang ilipat ng suffix ang diin: photograph /ˈfəʊtəɡrɑːf/ (UK), /ˈfoʊtəɡræf/ (US) → photography /fəˈtɒɡrəfi/ (UK), /fəˈtɑːɡrəfi/ (US) → photographic /ˌfəʊtəˈɡræfɪk/ (UK), /ˌfoʊtəˈɡræfɪk/ (US): diin sa "pho", saka sa "tog", saka sa "graph". Karaniwang nasa pantig bago ang suffix ang diin ng mga salitang nagtatapos sa -ic, -ical, -ity at -tion: economic, possibility, information. Madalas tayong magkamali rito dahil iba ang diin ng mga kahawig na salita sa Filipino (ekonomiya, impormasyon); sundin ang diin ng Ingles.
- Paglipat ng diin sa conversion: an increase /ˈɪnkriːs/ / to increase /ɪnˈkriːs/; ganito rin ang record, present, object, permit — sa unang pantig ang diin ng pangngalan, sa pangalawa ang pandiwa.
- -ise ang karaniwang baybay sa UK; -ize sa US at tinatanggap din sa UK. Maging pare-pareho sa isang teksto. May mga salitang laging -ise, kahit sa US: advertise, exercise, surprise, advise.
Gintong Tuntunin
Sundan pabalik sa katawan ng puno ang mga salita: binabago ng prefix ang kahulugan, karaniwang binabago ng suffix ang uri ng salita, at dala ng ugat ang pangunahing kahulugan. Saka suriin kung talagang umiiral ang salita — sapat ang regularidad ng word formation para gabayan ka, pero hindi para garantiyahan. At tandaan: magkaiba ang anyo ng pangngalan at pang-uri sa Ingles (confidence / confident), kahit pareho sa Filipino.
Mga Pagsasanay
A. Anyo
Kumpletuhin ang pangungusap gamit ang anyong hinihingi.
-
Pangngalan mula sa happy: Money can't buy .
-
Pangngalan mula sa agree: We finally reached an .
-
Negatibo ng legal: Parking here is .
-
Pandiwa mula sa short: Can you this text to 200 words?
-
Pandiwa mula sa simple: We need to the application process.
-
Pang-uri mula sa rely: She's a very colleague.
-
Hatiin ang salitang ito sa mga piyesa: unemployment
B. Kahulugan
Piliin ang tamang sagot.
-
Piliin ang tamang sagot: Turn off the heating when you go out — it's more ….
-
Piliin ang tamang sagot: The fall of the Berlin Wall was a … moment.
-
Piliin ang tamang sagot: Don't be so … — it was only a joke!
-
Ano ang ibig sabihin ng "overcooked"? …
-
Aling pantig ang may diin sa pandiwang "record"? …
C. Hanapin ang Mali
Itama ang mali. Kung tama na ang pangungusap, isulat ang correct.
-
Her explain was very clear.
-
I think you have underestimated the difficult of the task.
-
The instructions were completely unclear.
-
He was very disappoint with the result.
D. Sa Konteksto
Isulat ang tamang anyo ng salitang nasa panaklong.
We are looking for a 17 (create) and 18 (rely) designer to join our team. You will work closely with our 19 (manage) and help to 20 (modern) our brand. Ours is a 21 (smoking) office, so smoking is only allowed outside. Experience is not essential, but a good 22 (know) of design software is required. We offer excellent 23 (opportune) for career development.
E. Ikaw Naman
Isulat sa Ingles.
-
Sumulat ng tatlong salita mula sa iisang word family ng "decide" at gamitin ang isa sa mga ito sa pangungusap.
-
Bumuo ng pangungusap tungkol sa trabaho o pag-aaral mo gamit ang salitang may "over-" o "under-".
F. Halo-halong Balik-aral
Balikan ang mga naunang aralin.
-
B1-29 Adjective Order sa Ingles: Ayos ng mga Pang-uri at Compound Adjectives Bumuo ng compound adjective: a holiday that lasts two weeksholiday (UK); vacation (US)
-
A2-30 Bored o Boring? Ang Pagkakaiba ng -ed at -ing na Adjective sa Ingles Piliin ang tamang sagot: The film was so … that I fell asleep.
-
A2-09 Adverbs sa Ingles: Quickly, Well, Hard — Pang-uri o Pang-abay? Bumuo ng adverb: She speaks (fluent) .
Mga sagot
A. Anyo
- happiness
- agreement
- illegal
- shorten
- simplify
- reliable
- un + employ + ment
B. Kahulugan
- economical
- historic
- sensitive
- cooked too much
- cord
C. Hanapin ang Mali
- Her explanation was very clear.
- I think you have underestimated the difficulty of the task.
- ✓ The instructions were completely unclear.
- He was very disappointed with the result.
D. Sa Konteksto
- creative
- reliable
- management / managers / manager
- modernise / modernize
- non-smoking / no-smoking
- knowledge
- opportunities
E. Ikaw Naman
- decision, decisive, decisively. She made a quick decision.
- I always underestimate how long my homework will take.
F. Halo-halong Balik-aral
- a two-week holiday
- boring
- fluently
