Word Formation: англи үг бүтээх арга монголоор – угтвар, дагавар (-tion, -ness, -ful, un-, dis-), conversion
Word Formation: Building Words
Энэ хуудсанд
Зорилго
Энэ хичээлийн дараа та англи үг хэрхэн бүтдэгийг – язгуур, угтвар, дагавар, conversion (үгийн аймаг солих), нийлмэл үг – таньж, үүнийгээ ашиглан үл мэдэх үгийг ойлгож, өгүүлбэрт зөв үгийн аймгийг сонгож, sensible / sensitive, economic / economical гэх мэт андуурагддаг хосоос зайлсхийж чадна.
Гол санаа
Англи үгийн сан асар том харагдах ч ихэнх нь цөөн хэсгээс бүтдэг. Язгуур гол утгыг тээнэ (employ). Өмнө нь ирэх угтвар утгыг өөрчилнө (unemployed). Араас нь ирэх дагавар ихэвчлэн үгийн аймгийг өөрчилнө (employ → employment, employer, employable).
Үгийн гэр бүлийг мод гэж бодоорой. Язгуур нь их бие. Дагавар бүр шинэ үгийн аймагт шинэ мөчир ургуулна: -ment үйл үгээс нэр үг, -ful нэр үгээс тэмдэг нэр, -ise/-ize тэмдэг нэр эсвэл нэр үгээс үйл үг. Угтвар мөчрийн утгыг өөрчлөх ч аймгийг нь бараг өөрчилдөггүй. Хэсэг бүр юу хийдгийг мэдвэл та хэзээ ч хараагүй үгээ их бие рүү нь буцааж мөрдөж чадна: unsustainability бол un + sustain + able + ity.
Англи хэл шинэ хэсэг огт нэмэлгүйгээр ч үг ургуулдаг: үг зүгээр л аймгаа сольж болно (conversion: to email, an email) эсвэл өөр үгтэй нийлж болно (нийлмэл үг: laptop, babysitter). Загварууд таныг чиглүүлэхүйц тогтмол ч үг бүрийг таахуйц тогтмол биш – мод болгон дээр мөчир болгон ургадаггүй, тиймээс шинэ үг үнэхээр байдаг эсэхийг үргэлж шалгаарай.
Монгол хэл ба англи хэл
Энд адилхан: монгол хэл ч язгуурт дагавар залгаж үгийн гэр бүл үүсгэдэг – «ажил» → «ажилтан» → «ажилгүй» → «ажилгүйдэл». Тиймээс англи дагаврын санаа танд маш танил. Ялгаа нь: монгол хэлэнд үг бүтээх угтвар бараг байхгүй, үгүйсгэлийг ихэвчлэн «-гүй» дагавраар хийдэг бол англиар олон угтвар (un-, in-, im-, dis-, non-) байх бөгөөд аль нь тохирохыг үг өөрөө шийднэ. Мөн монгол «-тай», «-гүй» нь бараг бүх нэр үгэнд залгагддаг бол англи -ful, -less цөөн үгтэй л хослоно.
| Монголоор | Англиар | Юу өөр вэ |
|---|---|---|
| ажил → ажилтан | employ → employer / employee | энд адилхан: хүнийг дагавраар |
| ажилгүй | unemployed | монголоор дагавар; англиар угтвар |
| ажилгүйдэл | unemployment | монголоор дагавар нэмнэ; англиар угтвар + дагавар |
| боломжгүй | impossible | монголоор «-гүй»; англиар үгээс хамаарсан угтвар |
| тустай / тусгүй | helpful / helpless | энд адилхан: «-тай» ≈ -ful, «-гүй» ≈ -less |
| амттай | tasty (tasteful биш) | «-тай» үргэлж -ful биш |
| өргөн → өргөсгөх | wide → widen | энд адилхан: тэмдэг нэрээс үйл үг |
Товчхондоо: дагавраар үг бүтээх нь хоёр хэлэнд адилхан. Харин англиар үгүйсгэлийг угтвараар (un-, im-, dis-) хийдэг, монгол «-тай / -гүй»-г автоматаар -ful / -less болгож болохгүй – үг үнэхээр байгаа эсэхийг шалгаарай.
Бүтэц
Нэр үгийн дагавар
| Дагавар | Юунд залгах | Жишээ |
|---|---|---|
| -tion / -sion / -ation | үйл үг | inform → information, decide → decision |
| -ment | үйл үг | improve → improvement, agree → agreement |
| -ness | тэмдэг нэр | happy → happiness, aware → awareness |
| -ity | тэмдэг нэр | possible → possibility, popular → popularity |
| -ance / -ence | үйл үг, тэмдэг нэр | perform → performance, confident → confidence |
| -ship | нэр үг (статус, харилцаа) | friend → friendship, leader → leadership |
| -hood | нэр үг (байдал, насны үе, бүлэг) | child → childhood, neighbour → neighbourhood |
| -er / -or / -ist | үйл үг, нэр үг (хүн эсвэл юм) | teach → teacher, act → actor, science → scientist |
Тэмдэг нэрийн дагавар
| Дагавар | Утга | Жишээ |
|---|---|---|
| -ful / -less | -тай / -гүй | careful, careless; hopeful, hopeless |
| -able / -ible | хийж болох | washable, reliable, flexible, visible |
| -ous | чанартай | dangerous, famous, ambitious |
| -ive | ийм чанартай; хандлагатай | creative, attractive, talkative |
| -al / -ic | -тай холбоотой | national, cultural; artistic, economic |
| -ish | -дуу, ойролцоогоор; шиг (ихэвчлэн сөрөг); үндэстэн | reddish, childish, British |
Үйл үг ба дайвар үгийн дагавар
| Дагавар | Юунд залгах | Жишээ |
|---|---|---|
| -ise (UK) / -ize (US, мөн UK) | тэмдэг нэр, нэр үг | modernise / modernize, organise / organize |
| -en | тэмдэг нэр | wide → widen, short → shorten, weak → weaken |
| -ify | тэмдэг нэр, нэр үг | simple → simplify, class → classify, just → justify |
| -ly | тэмдэг нэр → дайвар үг | quick → quickly, careful → carefully |
Угтвар
| Угтвар | Утга | Жишээ |
|---|---|---|
| un- | биш / үйлдлийг буцаах | unhappy, unusual, unlock |
| in- / im- / il- / ir- | биш | incorrect, impossible, illegal, irregular |
| dis- | биш / эсрэг үйлдэл | dishonest, disagree, disappear |
| non- | биш (төвийг сахисан, ихэвчлэн мэргэжлийн) | non-smoker, non-fiction, non-essential |
| mis- | буруу | misunderstand, mispronounce |
| re- | дахин | rewrite, rebuild |
| over- / under- | хэт их / хэт бага | overcook, underestimate |
| pre- / post- | өмнө / дараа | pre-war, postgraduate |
| co- | хамтдаа | co-author, co-operate |
| anti- | эсрэг | antivirus, antisocial |
| self- | өөрөө, өөрийн | self-employed, self-confidence |
Хэрэглээ
1Нэр үгийн дагавар
Үйлдэл, чанар, байдал, хүнийг нэрлэхдээ нэр үгийн дагавар хэрэглэнэ. Дагаврын сонголтыг ихэвчлэн үг өөрөө тогтоодог тул үгсийг гэр бүлээр нь цээжлээрэй. Эдгээр нэр үгийг албан бичигт хэрэглэх талаар C1-11-ийг үзнэ үү.
2Тэмдэг нэрийн дагавар
Тэмдэг нэрийн дагавар үгийн аймгийг өөрчлөхөөс гадна утга нэмдэг. -ful / -less хос үргэлж хоёулаа байдаггүй: careful / careless бий, гэхдээ beautiless байхгүй. Монгол «-тай / -гүй» бараг бүх нэр үгэнд залгагддаг тул англиар энэ хязгаарыг анхаараарай.
3Үйл үг ба дайвар үгийн дагавар
-ise/-ize, -en, -ify тэмдэг нэр, нэр үгийг үйл үг болгох бөгөөд ихэвчлэн «(илүү) X болгох» гэсэн утгатай. -ly ихэнх тэмдэг нэрийг дайвар үг болгоно (A2-09). Монголоор тэмдэг нэр өөрчлөлтгүй дайвар үг болдог тул -ly-г мартахгүй байгаарай.
4Угтвар
Угтвар утгыг өөрчилнө, гэхдээ үгийн аймгийг бараг өөрчилдөггүй. «Биш» гэсэн утгатай in- ихэвчлэн m, p-ийн өмнө im-, l-ийн өмнө il-, r-ийн өмнө ir- болно. Гэхдээ un- хамгийн түгээмэл үгүйсгэх угтвар бөгөөд олон үг түүнийг авдаг (unpopular, unreal). Dis-, un- «үйлдлийг буцаах» гэсэн утгатай ч байж болно (disconnect, unlock). Монгол хэлэнд ийм угтвар байхгүй тул үгийг угтвартай нь хамт цээжлээрэй.
5Conversion ба нийлмэл үг
Conversion-д үг хэлбэрээ өөрчлөхгүйгээр аймгаа сольдог: email, text, google, bottle нэр үг ч, үйл үг ч байж болно. Зарим хоёр үетэй үгэнд өргөлт шилждэг: нэр үг эхний үе дээрээ, үйл үг хоёр дахь үе дээрээ өргөлттэй. Монголоор нэр үгээс үйл үг гаргахад «имэйлдэх» шиг дагавар эсвэл «мессеж бичих» шиг нэмэлт үйл үг хэрэгтэй; англиар ихэвчлэн юу ч нэмэхгүй. Нийлмэл үг-т хоёр үг нийлж шинэ үг үүсгэх бөгөөд нэг үг, хоёр үг эсвэл зураастай бичигдэнэ.
6Андуурагддаг үгийн хэлбэр
Нэг язгуураас гаралтай зарим үг өөр утгатай. Англи хэл доторх эдгээр «хуурамч найз» ахисан шатанд ч олон алдаа үүсгэдэг. Монголоор эдгээр нь огт өөр үгс тул ялгааг англи үгтэй нь хамт цээжлээрэй.
Түгээмэл алдаа
Монголчуудад тохиолддог урхи
1. «Тэвчээргүй» → patienceless. Монгол «-гүй» бараг бүх нэр үгэнд залгагддаг: «Манай шинэ дасгалжуулагч жаахан тэвчээргүй». Тиймээс англиар нэр үгэнд -less залгаж байхгүй үг зохиох нь элбэг. Англиар олон тэмдэг нэрийн эсрэг утгыг угтвараар хийдэг: patient → impatient.
2. «Амттай» → tasteful. Монгол «-тай» нь «тустай» (helpful) шиг -ful-тэй ихэвчлэн таардаг тул «амттай»-г tasteful гэх нь элбэг. Tasteful бол «гоо зүйн мэдрэмжтэй, загварлаг» гэсэн өөр утгатай үг.
3. «Дүн зарлахыг хүлээх» → үйл үгийг нэр үгийн байранд. Монголоор үйл явдлыг үйл үгийн хэлбэрээр («Оюутнууд шалгалтын дүн зарлахыг хүлээж байв») илэрхийлдэг тул англиар the, хамаатуулах үгийн араас үйл үг тавих нь элбэг. The, a, хамаатуулах үгийн араас нэр үг хэрэгтэй.
4. «Монгол оюутнууд» → mongolian. Монголоор үндэстэн, хэлний нэрийг жижиг үсгээр бичдэг: «монгол», «англи хэл». Англиар -ian, -ish, -ese дагавартай үндэстэн, хэлний тэмдэг нэр том үсгээр бичигдэнэ.
Бүү андуураарай
-ic ба -ical – Зарим хос утгаараа ялгаатай (economic / economical, historic / historical, classic / classical); бусад нь бараг ижил утгатай (symmetric / symmetrical). Хос бүрийг шалгаарай.
un- ба non- – Un- ихэвчлэн үнэлгээ нэмдэг; non- төвийг сахисан, тайлбарласан.
-ed ба -ing тэмдэг нэр – Эдгээр нь шинэ үг биш, үйлт нэрийн хэлбэр; A2-30-ийг үзнэ үү.
Зөв бичих ба дуудлага
- Төгсгөлийн -e ихэвчлэн эгшгээр эхэлсэн дагаврын өмнө гээгдэж (create → creative), гийгүүлэгчээр эхэлсэн дагаврын өмнө үлддэг (hope → hopeful, move → movement). Үл хамаарах: argue → argument гийгүүлэгчийн өмнө e-гээ гээдэг; noticeable, manageable нь c, g зөөлөн хэвээр байхын тулд эгшгийн өмнө e-гээ хадгалдаг.
- Гийгүүлэгчийн араах төгсгөлийн -y ихэвчлэн -i болно: happy → happiness, beauty → beautiful, rely → reliable (харин shy → shyness, dry → dryness).
- Төгсгөлийн гийгүүлэгч давхардаж болно: forget → forgettable, begin → beginner.
- Дагавар өргөлтийг шилжүүлж болно: photograph /ˈfəʊtəɡrɑːf/ (UK), /ˈfoʊtəɡræf/ (US) → photography /fəˈtɒɡrəfi/ (UK), /fəˈtɑːɡrəfi/ (US) → photographic /ˌfəʊtəˈɡræfɪk/ (UK), /ˌfoʊtəˈɡræfɪk/ (US): өргөлт "pho", дараа нь "tog", дараа нь "graph" дээр. -ic, -ical, -ity, -tion-оор төгссөн үг ихэвчлэн дагаврын яг өмнөх үеийг өргөлттэй хэлнэ: economic, possibility, information. Монгол хэлэнд өргөлт үргэлж эхний үе дээр байдаг тул эдгээр үгийн эхний үеийг өргөлттэй хэлэхээс зайлсхийгээрэй.
- Conversion дахь өргөлтийн шилжилт: an increase /ˈɪnkriːs/ / to increase /ɪnˈkriːs/; мөн record, present, object, permit – нэр үг эхэндээ, үйл үг хоёр дахь үе дээрээ өргөлттэй.
- -ise бол UK-ийн ердийн бичлэг; -ize бол US, UK-д ч зөвшөөрөгдөнө. Нэг бичвэрт нэгийг нь баримтал. Зарим үг US-д ч үргэлж -ise: advertise, exercise, surprise, advise. Эдгээр үгийн s нь /z/ авиа: хоолойн чичиргээтэй, хэлний үзүүр шүдний ард; монгол «з» шиг хэлээ наахгүй.
Алтан дүрэм
Үгийг их бие рүү нь мөрдөөрэй: угтвар утгыг өөрчилнө, дагавар ихэвчлэн үгийн аймгийг өөрчилнө, язгуур гол утгыг тээнэ. Дараа нь үг үнэхээр байдаг эсэхийг шалгаарай – үг бүтээх арга чиглүүлэхүйц тогтмол ч баталгаа өгөхүйц биш. Монголчуудад: «-гүй» → үргэлж -less биш, ихэвчлэн угтвар (un-, im-, dis-).
Дасгал
A. Бүтэц
Өгөгдсөн үгээс шинэ үг бүтээж дутуу үгийг нөхөөрэй.
-
happy-ээс нэр үг: Money can't buy .
-
agree-ээс нэр үг: We finally reached an .
-
legal-ийн үгүйсгэл: Parking here is .
-
short-оос үйл үг: Can you this text to 200 words?
-
simple-ээс үйл үг: We need to the application process.
-
rely-гаас тэмдэг нэр: She's a very colleague.
-
Энэ үгийг хэсгүүдэд нь задална уу: unemployment
B. Утга
Зөв хариултыг сонгоно уу.
-
Зөв хариултыг сонгоно уу: Turn off the heating when you go out — it's more ….
-
Зөв хариултыг сонгоно уу: The fall of the Berlin Wall was a … moment.
-
Зөв хариултыг сонгоно уу: Don't be so … — it was only a joke!
-
"overcooked" юу гэсэн утгатай вэ? …
-
"record" үйл үгийн аль үе өргөлттэй вэ? …
C. Алдааг олоорой
Өгүүлбэр бүр нэг алдаатай эсвэл зөв байна. Засварласан өгүүлбэрийг бичнэ үү, эсвэл correct гэж бичнэ үү.
-
Her explain was very clear.
-
I think you have underestimated the difficult of the task.
-
The instructions were completely unclear.
-
He was very disappoint with the result.
D. Нөхцөл байдалд
Ажлын зарыг уншаад хаалтанд байгаа үгийг зөв хэлбэрт оруулж дутуу үгийг нөхөөрэй.
We are looking for a 17 (create) and 18 (rely) designer to join our team. You will work closely with our 19 (manage) and help to 20 (modern) our brand. Ours is a 21 (smoking) office, so smoking is only allowed outside. Experience is not essential, but a good 22 (know) of design software is required. We offer excellent 23 (opportune) for career development.
E. Таны ээлж
Өөрийнхөө тухай англиар бичээрэй.
-
"decide"-тэй нэг гэр бүлийн гурван үг бичээд, нэгийг нь өгүүлбэрт хэрэглэнэ үү.
-
Ажил эсвэл сурлагынхаа тухай "over-" эсвэл "under-"-тэй үг хэрэглэн өгүүлбэр зохионо уу.
F. Холимог давталт
Өмнөх хичээлүүдээ давтаарай.
-
B1-29 Тэмдэг нэрийн дараалал ба нийлмэл тэмдэг нэр (a ten-minute walk) – монголоор тайлбарлав Нийлмэл тэмдэг нэр бүтээнэ үү: a holiday that lasts two weeksholiday (UK); vacation (US)
-
A2-30 Bored уу, boring уу? -ed ба -ing тэмдэг нэрийг монголоор тайлбарлав Зөв хариултыг сонгоно уу: The film was so … that I fell asleep.
-
A2-09 Дайвар үг (adverbs): quickly, well, hard – тэмдэг нэр үү, дайвар үг үү? Дайвар үг бүтээнэ үү: She speaks (fluent) .
Хариулт
A. Бүтэц
- happiness
- agreement
- illegal
- shorten
- simplify
- reliable
- un + employ + ment
B. Утга
- economical
- historic
- sensitive
- cooked too much
- cord
C. Алдааг олоорой
- Her explanation was very clear.
- I think you have underestimated the difficulty of the task.
- ✓ The instructions were completely unclear.
- He was very disappointed with the result.
D. Нөхцөл байдалд
- creative
- reliable
- management / managers / manager
- modernise / modernize
- non-smoking / no-smoking
- knowledge
- opportunities
E. Таны ээлж
- decision, decisive, decisively. She made a quick decision.
- I always underestimate how long my homework will take.
F. Холимог давталт
- a two-week holiday
- boring
- fluently
