SlowingoQrammatika
+ 3 / 3

Collocation azərbaycanca: ingiliscədə hansı sözlər birlikdə işlənir (heavy rain, make a mistake, meet a deadline)

Collocation: Words That Go Together

Bu səhifədə
  1. Məqsəd
  2. Əsas fikir
  3. Azərbaycan dili və ingilis dili
  4. Quruluş
  5. İstifadə
  6. Tez-tez edilən səhvlər
  7. Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
  8. Qarışdırmayın
  9. Yazılış və tələffüz
  10. Qızıl qayda
  11. Tapşırıqlar

Məqsəd

Bu dərsdən sonra siz sözə təbii tərəf-müqabil seçə biləcəksiniz: isimə uyğun feil (meet a deadline, allay fears), uyğun sifət (heavy rain, high winds) və uyğun zərf (highly unlikely, bitterly disappointed). Bəzi sözlərin gizli müsbət və ya mənfi «rəngini» görəcək və söz birləşməsini lüğətdə və ya korpusda özünüz yoxlaya biləcəksiniz.

Əsas fikir

Collocation (sabit söz birləşməsi) danışanların vərdiş halında birlikdə işlətdiyi söz birləşməsidir. Heavy rain və strong coffee belə birləşmələrdir; strong rain və heavy coffee başa düşülür, amma qeyri-təbii səslənir. Qrammatika onlara icazə verir, istifadə isə yox.

Hər sözün bir dost dairəsi olduğunu təsəvvür edin. Rain adətən heavy, torrential və ya light ilə görünür; deadline isə vaxtını meet, miss və extend ilə keçirir. Bunu heç bir məntiq qaydası izah etmir: sadəcə onlar kiminlə vaxt keçirirlər. Bəzi sözlərin həm də reputasiyası var: cause demək olar ki, həmişə pis yoldaşlarla görünür (cause problems, cause damage), ona görə cause success qəribə səslənir.

Sabit söz birləşmələri çox vaxt çox yaxşı öyrənəni ana dilinə yaxın danışandan ayıran son şeydir. Mətn qrammatik cəhətdən mükəmməl ola bilər, amma bir səhv tərəf-müqabil söz ucbatından yenə də xarici səslənər. Yaxşı xəbər budur ki, söz birləşmələrini yoxlamaq olar, ən faydalılarını isə hazır blok kimi öyrənmək olar: reach + consensus yox, reach a consensus.

Azərbaycan dili və ingilis dili

Azərbaycan dilində də sabit söz birləşmələri var və onlar da məntiqlə yox, adətlə müəyyənləşir: biz «tünd çay» deyirik, «güclü çay» isə az deyilir. İngiliscədə isə strong tea, strong coffee deyilir. Ən böyük problem odur ki, bizim birləşmələr ingiliscəyə sözbəsöz keçmir. Bizim «etmək» feilimiz həm make, həm də do işini görür («səhv etmək» → make a mistake, «yaxşılıq etmək» → do someone a favour), «vermək» feili isə ingiliscədə gözlənilməz yerlərdə işlənir: «qərar vermək» → make a decision, «imtahan vermək» → take an exam.

Sifətlərdə də belədir: biz «güclü yağış», «güclü külək» deyirik; ingiliscədə külək strong ola bilər, yağış isə heavy olur. «Səbəb olmaq» bizdə həm yaxşı, həm pis nəticə üçün işlənir («uğura səbəb oldu»), ingiliscədəki cause isə adətən mənfi nəticə ilə gəlir.

AzərbaycancaİngiliscəFərq
güclü yağışheavy rainyağış: heavy
tünd qəhvəstrong coffeeqəhvə: strong
səhv etməkmake a mistakeetmək → make
araşdırma aparmaqdo researchaparmaq → do
qərar verməkmake a decisionvermək → make
imtahan verməktake an examvermək → take
qəti şəkildə inkar etməkcategorically denyzərf + feil

Quruluş

Söz birləşmələrinin əsas qəlibləri

QəlibNümunələr
feil + isimmeet a deadline, pose a threat, draw a conclusion, reach a consensus, allay fears
sifət + isimheavy rain, high winds, a stark contrast, a vested interest, abject poverty
zərf + sifətdeeply concerned, highly unlikely, utterly ridiculous, bitterly disappointed
feil + zərfflatly refuse, categorically deny, sincerely apologise
isim + isima traffic jam, a pay rise, a job interview
isim + of + isima round of applause, a sense of humour, a spate of burglaries

strong, heavy, yoxsa high

strongheavyhigh
coffee, accent, smell, opinionrain, snow, traffic, smokertemperature, price, level, standard, demand
evidence, support, argument, demandlosses, workload, finerisk, speed, quality
wind(s): tək və ya cəm(accent: heavy də çox işlənir)winds: adətən cəm

make və do: təkrar

make (yaratmaq, düzəltmək, nəticəyə səbəb olmaq)do (fəaliyyəti, işi, tapşırığı yerinə yetirmək)
a decision, a mistake, a plan, progressresearch, homework, the shopping, business
a mess, a noise, an effort, a suggestionsomeone a favour, your best, damage, harm

Bu dərsdə ❌ standart ingiliscədə işlənməyən birləşmələri, ⚠️ isə başa düşülən, amma qeyri-təbii birləşmələri göstərir.

İstifadə

1Feil + isim: əsaslardan o yana

Bir çox isim öz feilini seçir. Rəsmi və akademik ingiliscədə bu seçimlər dəqiqdir: son tarix (deadline) üçün meet və ya miss, təhlükə üçün pose, nəticə üçün draw, konsensus üçün reach, narahatlıq (fears) üçün allay işlənir. Feilin öz mənası çox vaxt azdır, ona görə bütün bloku öyrənin.

We worked all weekend to meet the deadline.
Son tarixə çatdırmaq üçün bütün həftəsonu işlədik.
Rising sea levels pose a serious threat to coastal towns.
Dəniz səviyyəsinin qalxması sahil şəhərləri üçün ciddi təhlükə yaradır.
It's too early to draw any conclusions from the data.
Məlumatlardan nəticə çıxarmaq üçün hələ tezdir.
After hours of discussion, the committee finally reached a consensus.
Saatlarla müzakirədən sonra komitə nəhayət ortaq məxrəcə gəldi.
The minister tried to allay fears about job losses.
Nazir iş yerlərinin itiriləcəyi ilə bağlı narahatlığı azaltmağa çalışdı.
allay = zəiflətmək (rəsmi)
I wouldn't like to hazard a guess about the final cost.
Yekun qiymət barədə ehtimal irəli sürmək istəməzdim.
rəsmi: make a guess
Several board members raised concerns about the budget.
İdarə heyətinin bir neçə üzvü büdcə ilə bağlı narahatlığını bildirdi.

2Sifət + isim

«Çox» və ya «şiddətli» mənasını verən sifət isimə görə dəyişir. Rain və traffic heavy olur; coffee strong; prices və temperatures isə high. Strong sözü wind və ya winds ilə işlənir; high adətən cəm winds ilə. Demand adətən high və ya strong olur (heavy demand də işlənir, məsələn, xidmət və ya şəbəkə üçün). Bir çox rəsmi isimin öz sabit sifəti var: a stark contrast, a vested interest, abject poverty.

Heavy rain is expected across the north tonight.
Bu gecə şimalda güclü yağış gözlənilir.
azərbaycancada «güclü», ingiliscədə heavy
High winds have closed the bridge.
Güclü külək ucbatından körpü bağlanıb.
high: adətən cəm winds
We were stuck in heavy traffic for an hour.
Bir saat sıx tıxacda qaldıq.
He has a strong Scottish accent.
Onun güclü Şotlandiya ləhcəsi var.
həmçinin: a broad / thick / heavy accent
There is high demand for nurses in the region.
Bölgədə tibb bacılarına böyük tələbat var.
həmçinin: strong demand
There is a stark contrast between the two neighbourhoods.
İki məhəllə arasında kəskin ziddiyyət var.
stark = çox aydın, çox vaxt xoşagəlməz
Developers have a vested interest in changing the law.
Tikinti şirkətləri qanunun dəyişməsində şəxsən maraqlıdır.
bundan qazanc əldə edəcəklər

3Zərf + sifət və feil + zərf

Gücləndirici zərflərin də sevdiyi tərəf-müqabillər var. Very demək olar ki, istənilən dərəcə bildirən sifətlə işlənir, amma dəqiq zərflər daha təbii və daha irəli səviyyəli səslənir. Mütləq və həddindən artıq güclü sifətlər (impossible, perfect, freezing) adətən very yox, absolutely, completely və ya utterly qəbul edir (ən yaxşı tərəf-müqabil sözə görə dəyişir).

We are deeply concerned about the delays.
Gecikmələrdən çox narahatıq.
It's highly unlikely that the flight will leave on time.
Reysin vaxtında uçması çox az ehtimal olunur.
That's utterly ridiculous — nobody would pay that much!
Bu, tamamilə gülüncdür, heç kim bu qədər pul verməz!
The fans were bitterly disappointed by the result.
Azarkeşlər nəticədən çox məyus oldular.
I'm fully aware of the risks.
Riskləri tam başa düşürəm.
He flatly refused to apologise.
O, üzr istəməkdən qəti şəkildə imtina etdi.
flatly = tamamilə, qətiyyətlə
The company categorically denies the allegations.
Şirkət ittihamları qəti şəkildə rədd edir.
rəsmi

4Semantik prosodiya: sözlərin gizli rəngi

Bəzi sözlər lüğətdə neytraldır, amma demək olar ki, həmişə mənfi (və ya müsbət) tərəf-müqabillərlə işlənir. Bu «rəngə» semantik prosodiya deyilir. Mənfi rəngli sözü müsbət fikirlə işlətmək qəribə və ya istehzalı səslənir.

The storm caused serious damage.
Fırtına ciddi ziyan vurdu.
cause: adətən problems, damage, delays, concern
The new rules led to a big improvement in safety.
Yeni qaydalar təhlükəsizliyin xeyli yaxşılaşmasına gətirib çıxardı.
müsbət nəticə: lead to / bring about, "cause" yox
I was utterly exhausted after the journey.
Səfərdən sonra tamamilə əldən düşmüşdüm.
utterly: adətən mənfi sifətlərlə
Panic set in when the lights went out.
İşıqlar sönəndə çaxnaşma başladı.
set in: xoşagəlməz bir şey başlayır və davam edir
Corruption was rife in the old system.
Köhnə sistemdə korrupsiya geniş yayılmışdı.
rife: pis bir şey çox yayılıb
The city has seen a spate of burglaries this month.
Bu ay şəhərdə bir-birinin ardınca oğurluqlar baş verib.
a spate of: adətən xoşagəlməz hadisələr

5Söz birləşməsinin gücü və üslubu

Söz birləşmələri güclüdən (demək olar ki, sabit: pitch dark, shrug your shoulders) zəifə (çoxlu mümkün tərəf-müqabil: a nice day, a big house) qədər dəyişir. Bəzi birləşmələrin üslubu da var: get a degree neytral, obtain a degree rəsmidir; make a complaint neytral, lodge a complaint rəsmidir.

It was pitch dark in the tunnel.
Tuneldə zil qaranlıq idi.
güclü: pitch demək olar ki, yalnız dark və black ilə işlənir
She shrugged her shoulders and walked away.
O, çiyinlərini çəkdi və uzaqlaşdı.
shrug demək olar ki, yalnız shoulders ilə (və ya tamamlıqsız) işlənir
We had a nice time.
Yaxşı vaxt keçirdik.
zəif: çoxlu sifət mümkündür
Can you do me a favour and lock the door?
Mənə bir yaxşılıq edib qapını bağlaya bilərsən?
təkrar: do a favour
We've made good progress this week.
Bu həftə yaxşı irəliləyiş əldə etdik.
təkrar: make progress
Several residents have lodged a formal complaint.
Bir neçə sakin rəsmi şikayət verib.
rəsmi; neytral: made a complaint

6Söz birləşməsini yoxlamaq

Birləşmə «mümkün səslənir», amma əmin deyilsinizsə, onu yoxlayın. Öyrənənlər üçün lüğət (learner's dictionary) söz birləşmələrini çox vaxt qalın şriftlə və ya xüsusi qutuda göstərir. Korpus (real mətnlərin axtarış edilə bilən böyük toplusu) hər variantın nə qədər tez-tez işləndiyini göstərir. Variantları müqayisə edin, mətnlərin üslubuna baxın və ətrafdakı sözlərə diqqət edin.

She made a serious mistake.
O, ciddi səhv etdi.
lüğət: mistake → make, do yox
The government faces strong criticism over the plan.
Hökumət plana görə sərt tənqidlə üzləşir.
korpus: strong / heavy / fierce criticism çox işlənir
The company suffered heavy losses last year.
Şirkət keçən il ağır itkilərə məruz qaldı.
korpus: xəbər mətnlərində tipik seçim heavy losses
The results were highly significant.
Nəticələr çox əhəmiyyətli idi.
korpus: akademik yazıda highly significant tipikdir

Tez-tez edilən səhvlər

❌I did a mistake in the report.
✅I made a mistake in the report.
mistake sözü make ilə işlənir.
❌We need to make more research.
✅We need to do more research.
research sözü do ilə işlənir.
❌It's very impossible to finish today.
✅It's completely impossible to finish today.
Mütləq sifət very yox, completely, absolutely və ya utterly qəbul edir.
⚠️There was strong rain last night.
✅There was heavy rain last night.
Qrammatik cəhətdən düzgündür, amma yağış heavy olur.
⚠️It was highly cold on the mountain.
✅It was bitterly cold on the mountain.
Qrammatik cəhətdən düzgündür, amma highly sözü unlikely, recommended, qualified ilə işlənir, cold ilə yox.
⚠️We need to arrive at a deadline.
✅We need to meet the deadline.
Qrammatik cəhətdən düzgündür, amma deadline sözü ilə meet və ya miss işlənir.
⚠️The new teacher caused great success.
✅The new teacher brought great success. və ya The new teacher was a great success.
Qrammatik cəhətdən düzgündür, amma cause adətən mənfi tərəf-müqabillərlə işlənir.

Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər

1. «Səhv etmək» → do a mistake. «Etmək» feili bizdə həm make, həm do işini görür. Mistake isə həmişə make ilə işlənir.

❌Kamran did three mistakes in his essay.
✅Kamran made three mistakes in his essay.
make a mistake.

2. «İmtahan vermək» → give an exam. Azərbaycancada tələbə imtahan «verir». İngiliscədə give an exam müəllimin imtahan keçirməsi deməkdir; tələbə isə imtahanı take (UK-də həm də sit) edir.

⚠️Nigar is giving her English exam tomorrow. (meaning she is the student)
✅Nigar is taking her English exam tomorrow. və ya Nigar is sitting her English exam tomorrow.
Qrammatik cəhətdən düzgündür, amma give an exam = imtahanı müəllim keçirir; tələbə take və ya sit edir.

3. «Qərar vermək» → give a decision. Gündəlik həyatdakı qərarlar üçün ingiliscədə make a decision və ya sadəcə decide işlənir. Give a decision daha çox hakimin, komissiyanın rəsmi qərar elan etməsi üçündür.

⚠️After a long talk, we gave a decision to move to Baku.
✅After a long talk, we made a decision to move to Baku. və ya After a long talk, we decided to move to Baku.
Qrammatik cəhətdən düzgündür, amma şəxsi qərar üçün make a decision və ya decide.

4. «Güclü yağış» → strong rain. Biz yağışa da, küləyə də «güclü» deyirik. İngiliscədə külək strong ola bilər, amma yağış və qar heavy olur.

⚠️The football match in Ganja was cancelled because of strong rain.
✅The football match in Ganja was cancelled because of heavy rain.
Qrammatik cəhətdən düzgündür, amma rain sözü heavy ilə işlənir.

Qarışdırmayın

söz birləşməsi (collocation) və asılı ön söz — Asılı ön söz sözdən sonra gələn sabit qrammatikadır (good at, depend on); A2-31 dərsinə baxın. Söz birləşməsində isə söz özünün tipik tərəf-müqabilini seçir.

She's good at maths.
O, riyaziyyatı yaxşı bilir.
asılı ön söz
She's a gifted mathematician.
O, istedadlı riyaziyyatçıdır.
söz birləşməsi: gifted + istedadlı şəxs

söz birləşməsi və phrasal verb — Söz birləşməsində bütövün mənası hissələrindən başa düşülür, hətta tərəf-müqabili təxmin edə bilməsəniz də (give a speech). Phrasal verb tipli feillərin mənasını isə çox vaxt hissələrindən çıxarmaq olmur (give up = dayandırmaq, tərgitmək); B1-28 dərsinə baxın.

I gave up sugar last year.
Keçən il şəkəri tərgitdim.
phrasal verb: tərgitmək
She gave a speech at the wedding.
O, toyda nitq söylədi.
söz birləşməsi

very və absolutely — Dərəcə bildirən sifətlər (cold, good) very / extremely qəbul edir; həddindən artıq güclü və ya mütləq sifətlər (freezing, perfect, impossible) isə absolutely / completely / utterly.

It's very cold today.
Bu gün çox soyuqdur.
It's absolutely freezing today.
Bu gün şaxta adamı kəsir.

Yazılış və tələffüz

  • Söz birləşmələri bir vahid kimi deyilir, əsas vurğu adətən sonuncu mənalı sözə düşür: meet the deadline (vurğu dead hecasında), heavy traffic (vurğu traf hecasında), highly unlikely (vurğu like hecasında).
  • Sözləri ritmləri ilə birlikdə öyrənin: pay attention /peɪ əˈtenʃn/: attention sözündəki birinci a zəif schwa səsidir, açıq «ə» yox.
  • Allay /əˈleɪ/ kimi deyilir, vurğu ikinci hecadadır; rife sözü life ilə qafiyələnir.
  • Do the washing-up UK formasıdır; do the dishes həm UK-də, həm ABŞ-da, xüsusilə ABŞ-da işlənir. Hər ikisində do the laundry deyilir; UK-də həm də do the washing.

Qızıl qayda

Tək sözləri yox, onların tərəf-müqabillərini öyrənin və sözün adətən yaxşı, yoxsa pis yoldaşlarla gəzdiyinə diqqət edin. Azərbaycanca birləşməni sözbəsöz köçürməyin: «səhv etmək» → make a mistake, «imtahan vermək» → take an exam. Birləşmə sadəcə «mümkün səslənirsə», onu yoxlayın: qrammatika çox cütə icazə verir, amma təbii ingiliscə onların yalnız bəzisini işlədir.

Tapşırıqlar

A. Quruluş

Düzgün sözü seçin və ya yazın.

  1. make, yoxsa do: Have you your homework yet?
  2. make, yoxsa do: We've a lot of progress this month.
  3. Tamamlayın: If we work late, we can still the deadline.
  4. Düzgün cavabı seçin: The scientists were careful not to … conclusions too early.
  5. Düzgün cavabı seçin: There's always … traffic on this road at rush hour.
  6. Düzgün cavabı seçin: It's … unlikely that he'll agree.
  7. Düzgün cavabı seçin: I was … disappointed with the result.

B. Məna

Düzgün cavabı seçin.

  1. Hansı təbii səslənir?
  2. Hansı sözün mənfi rəngi var? …
  3. Hansı daha rəsmidir? …
  4. "allay fears" nə deməkdir? …

C. Səhvi tapın

Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.

  1. I think I took a cold on the plane.
  2. She's doing a PhD in biology.
  3. There is a hard contrast between rich and poor areas.
  4. The government is strongly aware of the problem.

D. Mətndə

Mötərizədəki variantlardan düzgününü seçin.

A news report
16 (Heavy / Strong) rain and 17 (high / tall) winds 18 (made / caused) serious damage across the region last night. Many roads were blocked, and drivers were stuck in 19 (heavy / thick) traffic for hours. The mayor tried to 20 (allay / calm down) fears that schools would close, but parents were 21 (bitterly / highly) disappointed when classes were cancelled.

E. Sizin növbəniz

İngiliscə yazın.

  1. İşiniz və ya təhsiliniz haqqında "meet a deadline" və "make progress" ilə iki cümlə yazın.
  2. Şəhərinizdəki bir problem haqqında "pose a threat", "a spate of" və ya "rife" ilə bir cümlə yazın.
  3. Məyus olduğunuz bir təcrübəni zərf + sifət birləşməsi ilə təsvir edin.

F. Qarışıq təkrar

Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.

  1. A2-31 Good at, afraid of, listen to azərbaycanca: sifət və feillərdən sonra hansı ön söz gəlir?
    Ön sözlə tamamlayın: It depends the weather.
  2. B1-28 Phrasal verbs azərbaycanca: turn it off, yoxsa turn off it? Söz sırası qaydaları
    Əvəzliyi düzgün yerə qoyun: Can you turn off it?
  3. B2-24 Reason For, Increase In, Solution To azərbaycanca: isim + ön söz ingiliscə
    Ön sözlə tamamlayın: There has been a sharp increase crime in the area.
Cavablar

A. Quruluş

  1. done
  2. made
  3. meet / make
  4. draw
  5. heavy
  6. highly
  7. bitterly

B. Məna

  1. The flood caused a lot of damage.
  2. rife
  3. lodge a complaint
  4. make fears weaker

C. Səhvi tapın

  1. I think I caught a cold on the plane. / I think I got a cold on the plane. / I think I picked up a cold on the plane.
  2. ✓ She's doing a PhD in biology.
  3. There is a stark contrast between rich and poor areas. / There is a sharp contrast between rich and poor areas. / There is a striking contrast between rich and poor areas. / There is a marked contrast between rich and poor areas.
  4. The government is fully aware of the problem. / The government is well aware of the problem. / The government is acutely aware of the problem. / The government is very aware of the problem. / The government is keenly aware of the problem. / The government is aware of the problem.

D. Mətndə

  1. Heavy
  2. high
  3. caused
  4. heavy
  5. allay
  6. bitterly

E. Sizin növbəniz

  1. I always meet my deadlines at work. This year I've made a lot of progress with my English.
  2. There has been a spate of bike thefts near the station.
  3. I was bitterly disappointed when the concert was cancelled.

F. Qarışıq təkrar

  1. on
  2. Can you turn it off?
  3. in
Android TətbiqiHər Yerdə Öyrənin Google Play