Collocation: orð sem fara saman á ensku – make eða do, heavy rain, highly unlikely
Collocation: Words That Go Together
Á þessari síðu
Markmið
Eftir þessa kennslustund geturðu valið orði eðlilegan félaga – réttu sögnina með nafnorðinu (meet a deadline, allay fears), rétta lýsingarorðið (heavy rain, high winds) og rétta atviksorðið (highly unlikely, bitterly disappointed). Þú tekur eftir falnum jákvæðum eða neikvæðum blæ sumra orða og kannt að athuga orðastæðu í orðabók eða málheild.
Aðalatriðið
Orðastæða (collocation) er orðasamband sem málhafar nota saman af vana. Heavy rain og strong coffee eru orðastæður; strong rain og heavy coffee skiljast, en hljóma óeðlilega. Málfræðin leyfir þau, en málvenjan ekki.
Hugsaðu þér að hvert orð eigi sinn vinahóp. Rain er yfirleitt með heavy, torrential eða light; deadline er með meet, miss og extend. Engin rökrétt regla skýrir af hverju – þetta er bara svona. Sum orð hafa líka orðspor: cause er nánast alltaf í slæmum félagsskap (cause problems, cause damage), og þess vegna hljómar cause success undarlega.
Orðastæður eru oft það síðasta sem skilur á milli mjög góðs nemanda og nánast innfædds málhafa. Texti getur verið málfræðilega gallalaus og samt hljómað framandi vegna eins rangs félaga. Góðu fréttirnar: orðastæður er hægt að athuga, og þær gagnlegustu má læra sem heild – reach a consensus, ekki reach + consensus.
Íslenska og enska
Íslenskan hefur líka orðastæður: við segjum „sterkt kaffi“, „þung umferð“, „draga ályktun“, „taka ákvörðun“, „halda ræðu“. Oft eru þær eins og á ensku – „sterkt kaffi“ er strong coffee, „þung umferð“ er heavy traffic, „draga ályktun“ er draw a conclusion og „ná samkomulagi“ er reach a consensus. Það hjálpar mikið.
En vinahóparnir falla ekki alltaf saman. Íslenska „gera“ nær yfir bæði make og do („gera mistök“ – make a mistake, „gera heimavinnuna“ – do homework), svo valið þarf að læra með hverju nafnorði. Íslenska „mikill“ gengur með ótal nafnorðum („mikil rigning“, „mikil eftirspurn“, „mikið tap“), en á ensku fer lýsingarorðið eftir nafnorðinu: heavy rain, high demand, heavy losses – ekki big. Og sagnir í föstum samböndum er ekki hægt að þýða orð fyrir orð: „halda ræðu“ er ekki hold a speech heldur give a speech.
| Íslenska | Enska | Hvað er ólíkt? |
|---|---|---|
| gera mistök / áætlun | make a mistake / a plan | „gera“ → hér make |
| gera heimavinnuna / sitt besta | do homework / your best | „gera“ → hér do |
| sterkt kaffi / sterkur hreimur | strong coffee / accent | hér er þetta eins |
| þung umferð | heavy traffic | hér er þetta eins |
| mikil rigning / mikil eftirspurn | heavy rain / high demand | „mikill“ → ekki big |
| draga ályktun / ná samkomulagi | draw a conclusion / reach a consensus | hér er þetta eins |
| halda ræðu | give a speech | ekki hold |
| taka mynd | take a photo | hér er þetta eins |
Í stuttu máli: margar íslenskar orðastæður passa við ensku, en „gera“, „mikill“ og „halda“ eru of víð til að þýða orð fyrir orð. Lærðu nafnorðið með enska félaganum: make a mistake, do your best, heavy rain, high demand, give a speech.
Form
Helstu mynstur orðastæðna
| Mynstur | Dæmi |
|---|---|
| sögn + nafnorð | meet a deadline, pose a threat, draw a conclusion, reach a consensus, allay fears |
| lýsingarorð + nafnorð | heavy rain, high winds, a stark contrast, a vested interest, abject poverty |
| atviksorð + lýsingarorð | deeply concerned, highly unlikely, utterly ridiculous, bitterly disappointed |
| sögn + atviksorð | flatly refuse, categorically deny, sincerely apologise |
| nafnorð + nafnorð | a traffic jam, a pay rise, a job interview |
| nafnorð + of + nafnorð | a round of applause, a sense of humour, a spate of burglaries |
strong, heavy og high
| strong | heavy | high |
|---|---|---|
| coffee, accent, smell, opinion | rain, snow, traffic, smoker | temperature, price, level, standard, demand |
| evidence, support, argument, demand | losses, workload, fine | risk, speed, quality |
| wind(s) – eintala eða fleirtala | (accent: heavy er líka algengt) | winds – yfirleitt í fleirtölu |
make og do – upprifjun
| make (skapa, búa til, valda niðurstöðu) | do (framkvæma athöfn, vinnu, verkefni) |
|---|---|
| a decision, a mistake, a plan, progress | research, homework, the shopping, business |
| a mess, a noise, an effort, a suggestion | someone a favour, your best, damage, harm |
Í þessari kennslustund merkir ❌ orðasambönd sem stöðluð enska notar ekki; ⚠️ merkir orðasambönd sem skiljast, en eru óeðlileg.
Notkun
1Sögn + nafnorð umfram grunnatriðin
Mörg nafnorð velja sér sögnina sjálf. Í formlegri og fræðilegri ensku eru þessi val nákvæm: með skilafresti meet eða miss, með hættu pose, með ályktun draw, með samkomulagi reach, með ótta allay. Sögnin sjálf hefur oft litla merkingu, svo lærðu sambandið í heild.
2Lýsingarorð + nafnorð
Lýsingarorð sem merkir „mikill“ eða „ákafur“ breytist eftir nafnorðinu. Rain og traffic eru heavy; coffee er strong; prices og temperatures eru high. Strong gengur með wind eða winds; high yfirleitt með winds í fleirtölu. Demand er yfirleitt high eða strong (líka heavy demand, t.d. um þjónustu eða netkerfi). Mörg formleg nafnorð hafa sín föstu lýsingarorð: a stark contrast, a vested interest, abject poverty. Íslenska „mikill“ er ekki góður leiðarvísir hér.
3Atviksorð + lýsingarorð og sögn + atviksorð
Áhersluatviksorð eiga sér líka uppáhaldsfélaga. Very gengur með nánast öllum stigbreytanlegum lýsingarorðum, en nákvæmari atviksorð hljóma eðlilegri og þróaðri. Algild og öfgafull lýsingarorð (impossible, perfect, freezing) taka yfirleitt absolutely, completely eða utterly (besti félaginn fer eftir orðinu), ekki very.
4Merkingarblær: falinn litur orðanna
Sum orð eru hlutlaus í orðabókinni, en birtast nánast alltaf með neikvæðum (eða jákvæðum) félögum. Þessi „litur“ kallast merkingarblær (semantic prosody). Ef þú notar orð með neikvæðan blæ um eitthvað jákvætt hljómar það undarlega eða kaldhæðnislega. Íslenska „valda“ er líka oftast í slæmum félagsskap („valda tjóni“, „valda vandræðum“).
5Styrkur orðastæðna og stíll
Orðastæður eru allt frá sterkum (nánast föstum: pitch dark, shrug your shoulders) til veikra (margir mögulegir félagar: a nice day, a big house). Sumar orðastæður hafa líka stílblæ: get a degree er hlutlaust, obtain a degree formlegt; make a complaint er hlutlaust, lodge a complaint formlegt.
6Hvernig þú athugar orðastæðu
Þegar samband „hljómar mögulegt“ en þú ert ekki viss, athugaðu það. Orðabók fyrir enskunemendur sýnir oft orðastæður feitletraðar eða í sérstökum ramma. Málheild (stórt safn raunverulegra texta sem hægt er að leita í) sýnir hversu oft hvert afbrigði kemur fyrir. Berðu afbrigðin saman, skoðaðu stíl textanna og taktu eftir orðunum í kring.
Algengar villur
Gildrur fyrir íslenskumælandi
1. „gera sitt besta“, „gera húsverkin“ → make my best, make the housework. Á íslensku „gerum“ við allt: mistök, áætlun, heimavinnu, greiða, sitt besta. Á ensku skiptist þessi vinna á tvær sagnir, og það er nafnorðið sem ræður – rökin ein duga ekki. Öruggast er að læra nafnorðið með sögninni: do your best, do the housework.
2. „mikil eftirspurn“, „stórreykingamaður“ → big demand, a big smoker. Á íslensku er „mikill“ (og „stór-“) alhliða styrkingarorð: „mikil eftirspurn“, „mikið tap“, „stórreykingamaður“. Á ensku þýðir big fyrst og fremst stærð, og nafnorðið velur sér annan félaga: eftirspurn er high eða strong, reykingamaður og tap eru heavy.
3. „halda ræðu“ → hold a speech. Á íslensku „höldum“ við ræðu, fyrirlestur og kynningu. Á ensku gengur hold með fundi, kosningum eða keppni (hold a meeting), en ræða, fyrirlestur og kynning eru give (formlega líka deliver).
4. „ná skilafrestinum“ → reach the deadline. Á íslensku „náum“ við að skila á réttum tíma eða „stöndumst“ skilafrest, og þaðan kemur auðveldlega reach eða hold the deadline. Á ensku er félagi orðsins deadline sögnin meet – og andstæðan miss.
Ekki rugla saman
orðastæða og föst forsetning – Föst forsetning er bundin við orðið (good at, depend on); sjá A2-31. Orðastæða er dæmigerður félagi orðsins.
orðastæða og orðasögn (phrasal verb) – Merking orðastæðu skilst af hlutunum, jafnvel þótt þú myndir ekki giska á félagann (give a speech). Merking orðasagnar verður oft ekki leidd af hlutunum (give up = hætta); sjá B1-28.
very og absolutely – Stigbreytanleg lýsingarorð (cold, good) taka very / extremely; öfgafull eða algild lýsingarorð (freezing, perfect, impossible) taka absolutely / completely / utterly.
Stafsetning og framburður
- Orðastæða er borin fram sem ein heild og aðaláherslan er yfirleitt á síðasta merkingarorðinu: meet the DEADline, heavy TRAFfic, highly unLIKEly.
- Lærðu taktinn með orðunum: pay attention /peɪ əˈtenʃn/ – fyrra a í attention er veikt /ə/ og áherslan er á öðru atkvæði, ekki því fyrsta eins og í íslenskum orðum.
- Allay er /əˈleɪ/, með áherslu á öðru atkvæði; rife rímar við life.
- Do the washing-up er breskt; do the dishes er notað bæði í Bretlandi og Bandaríkjunum, sérstaklega í Bandaríkjunum. Í báðum er sagt do the laundry; í Bretlandi líka do the washing.
Gullna reglan
Lærðu ekki stök orð – lærðu félaga þeirra og taktu eftir því hvort orðið er yfirleitt í góðum eða slæmum félagsskap. Ef samband „hljómar bara mögulegt“, athugaðu það: málfræðin leyfir mörg pör, en eðlileg enska notar aðeins fá. Og mundu: íslensku orðin „gera“, „mikill“ og „halda“ verða ekki þýdd orð fyrir orð – make eða do, heavy eða high, give a speech og meet a deadline lærirðu með nafnorðinu.
Æfingar
A. Form
Veldu rétta orðið eða fylltu í eyðuna.
-
make eða do: Have you your homework yet?
-
make eða do: We've a lot of progress this month.
-
Fylltu í eyðuna: If we work late, we can still the deadline.
-
Veldu rétta svarið: The scientists were careful not to … conclusions too early.
-
Veldu rétta svarið: There's always … traffic on this road at rush hour.
-
Veldu rétta svarið: It's … unlikely that he'll agree.
-
Veldu rétta svarið: I was … disappointed with the result.
B. Merking
Veldu rétta svarið.
-
Hvor setningin hljómar eðlilega?
-
Hvort orðið hefur neikvæðan blæ? …
-
Hvort er formlegra? …
-
Hvað merkir "allay fears"? …
C. Finndu villuna
Í hverri setningu er ein villa eða setningin er rétt. Skrifaðu leiðréttu setninguna eða skrifaðu correct.
-
I think I took a cold on the plane.
-
She's doing a PhD in biology.
-
There is a hard contrast between rich and poor areas.
-
The government is strongly aware of the problem.
D. Í samhengi
Veldu eðlilegra orðið í svigunum í fréttinni.
16 (Heavy / Strong) rain and 17 (high / tall) winds 18 (made / caused) serious damage across the region last night. Many roads were blocked, and drivers were stuck in 19 (heavy / thick) traffic for hours. The mayor tried to 20 (allay / calm down) fears that schools would close, but parents were 21 (bitterly / highly) disappointed when classes were cancelled.
E. Spreyttu þig
Skrifaðu á ensku.
-
Skrifaðu tvær setningar um vinnuna þína eða námið með orðasamböndunum "meet a deadline" og "make progress".
-
Skrifaðu setningu um vandamál í bænum þínum með "pose a threat", "a spate of" eða "rife".
-
Lýstu reynslu sem olli þér vonbrigðum með orðastæðu úr atviksorði + lýsingarorði.
F. Blönduð upprifjun
Rifjaðu upp efni fyrri kennslustunda.
-
A2-31 Good at, afraid of, listen to: lýsingarorð og sagnir með föstum forsetningum (dependent prepositions) Fylltu í eyðuna með forsetningu: It depends the weather.
-
B1-28 Phrasal verbs á ensku: orðaröðin – turn it off, look after her Settu fornafnið á réttan stað: Can you turn off it?
-
B2-24 Reason for, increase in, solution to: nafnorð og forsetningar á ensku Fylltu í eyðuna með forsetningu: There has been a sharp increase crime in the area.
Svör
A. Form
- done
- made
- meet / make
- draw
- heavy
- highly
- bitterly
B. Merking
- The flood caused a lot of damage.
- rife
- lodge a complaint
- make fears weaker
C. Finndu villuna
- I think I caught a cold on the plane. / I think I got a cold on the plane. / I think I picked up a cold on the plane.
- ✓ She's doing a PhD in biology.
- There is a stark contrast between rich and poor areas. / There is a sharp contrast between rich and poor areas. / There is a striking contrast between rich and poor areas. / There is a marked contrast between rich and poor areas.
- The government is fully aware of the problem. / The government is well aware of the problem. / The government is acutely aware of the problem. / The government is very aware of the problem. / The government is keenly aware of the problem. / The government is aware of the problem.
D. Í samhengi
- Heavy
- high
- caused
- heavy
- allay
- bitterly
E. Spreyttu þig
- I always meet my deadlines at work. This year I've made a lot of progress with my English.
- There has been a spate of bike thefts near the station.
- I was bitterly disappointed when the concert was cancelled.
F. Blönduð upprifjun
- on
- Can you turn it off?
- in
