SlowingoMálfræði
+ 3 / 3

Collocation: orð sem fara saman á ensku – make eða do, heavy rain, highly unlikely

Collocation: Words That Go Together

Á þessari síðu
  1. Markmið
  2. Aðalatriðið
  3. Íslenska og enska
  4. Form
  5. Notkun
  6. Algengar villur
  7. Gildrur fyrir íslenskumælandi
  8. Ekki rugla saman
  9. Stafsetning og framburður
  10. Gullna reglan
  11. Æfingar

Markmið

Eftir þessa kennslustund geturðu valið orði eðlilegan félaga – réttu sögnina með nafnorðinu (meet a deadline, allay fears), rétta lýsingarorðið (heavy rain, high winds) og rétta atviksorðið (highly unlikely, bitterly disappointed). Þú tekur eftir falnum jákvæðum eða neikvæðum blæ sumra orða og kannt að athuga orðastæðu í orðabók eða málheild.

Aðalatriðið

Orðastæða (collocation) er orðasamband sem málhafar nota saman af vana. Heavy rain og strong coffee eru orðastæður; strong rain og heavy coffee skiljast, en hljóma óeðlilega. Málfræðin leyfir þau, en málvenjan ekki.

Hugsaðu þér að hvert orð eigi sinn vinahóp. Rain er yfirleitt með heavy, torrential eða light; deadline er með meet, miss og extend. Engin rökrétt regla skýrir af hverju – þetta er bara svona. Sum orð hafa líka orðspor: cause er nánast alltaf í slæmum félagsskap (cause problems, cause damage), og þess vegna hljómar cause success undarlega.

Orðastæður eru oft það síðasta sem skilur á milli mjög góðs nemanda og nánast innfædds málhafa. Texti getur verið málfræðilega gallalaus og samt hljómað framandi vegna eins rangs félaga. Góðu fréttirnar: orðastæður er hægt að athuga, og þær gagnlegustu má læra sem heild – reach a consensus, ekki reach + consensus.

Íslenska og enska

Íslenskan hefur líka orðastæður: við segjum „sterkt kaffi“, „þung umferð“, „draga ályktun“, „taka ákvörðun“, „halda ræðu“. Oft eru þær eins og á ensku – „sterkt kaffi“ er strong coffee, „þung umferð“ er heavy traffic, „draga ályktun“ er draw a conclusion og „ná samkomulagi“ er reach a consensus. Það hjálpar mikið.

En vinahóparnir falla ekki alltaf saman. Íslenska „gera“ nær yfir bæði make og do („gera mistök“ – make a mistake, „gera heimavinnuna“ – do homework), svo valið þarf að læra með hverju nafnorði. Íslenska „mikill“ gengur með ótal nafnorðum („mikil rigning“, „mikil eftirspurn“, „mikið tap“), en á ensku fer lýsingarorðið eftir nafnorðinu: heavy rain, high demand, heavy losses – ekki big. Og sagnir í föstum samböndum er ekki hægt að þýða orð fyrir orð: „halda ræðu“ er ekki hold a speech heldur give a speech.

ÍslenskaEnskaHvað er ólíkt?
gera mistök / áætlunmake a mistake / a plan„gera“ → hér make
gera heimavinnuna / sitt bestado homework / your best„gera“ → hér do
sterkt kaffi / sterkur hreimurstrong coffee / accenthér er þetta eins
þung umferðheavy traffichér er þetta eins
mikil rigning / mikil eftirspurnheavy rain / high demand„mikill“ → ekki big
draga ályktun / ná samkomulagidraw a conclusion / reach a consensushér er þetta eins
halda ræðugive a speechekki hold
taka myndtake a photohér er þetta eins

Í stuttu máli: margar íslenskar orðastæður passa við ensku, en „gera“, „mikill“ og „halda“ eru of víð til að þýða orð fyrir orð. Lærðu nafnorðið með enska félaganum: make a mistake, do your best, heavy rain, high demand, give a speech.

Form

Helstu mynstur orðastæðna

MynsturDæmi
sögn + nafnorðmeet a deadline, pose a threat, draw a conclusion, reach a consensus, allay fears
lýsingarorð + nafnorðheavy rain, high winds, a stark contrast, a vested interest, abject poverty
atviksorð + lýsingarorðdeeply concerned, highly unlikely, utterly ridiculous, bitterly disappointed
sögn + atviksorðflatly refuse, categorically deny, sincerely apologise
nafnorð + nafnorða traffic jam, a pay rise, a job interview
nafnorð + of + nafnorða round of applause, a sense of humour, a spate of burglaries

strong, heavy og high

strongheavyhigh
coffee, accent, smell, opinionrain, snow, traffic, smokertemperature, price, level, standard, demand
evidence, support, argument, demandlosses, workload, finerisk, speed, quality
wind(s) – eintala eða fleirtala(accent: heavy er líka algengt)winds – yfirleitt í fleirtölu

make og do – upprifjun

make (skapa, búa til, valda niðurstöðu)do (framkvæma athöfn, vinnu, verkefni)
a decision, a mistake, a plan, progressresearch, homework, the shopping, business
a mess, a noise, an effort, a suggestionsomeone a favour, your best, damage, harm

Í þessari kennslustund merkir ❌ orðasambönd sem stöðluð enska notar ekki; ⚠️ merkir orðasambönd sem skiljast, en eru óeðlileg.

Notkun

1Sögn + nafnorð umfram grunnatriðin

Mörg nafnorð velja sér sögnina sjálf. Í formlegri og fræðilegri ensku eru þessi val nákvæm: með skilafresti meet eða miss, með hættu pose, með ályktun draw, með samkomulagi reach, með ótta allay. Sögnin sjálf hefur oft litla merkingu, svo lærðu sambandið í heild.

We worked all weekend to meet the deadline.
Við unnum alla helgina til að ná að skila á réttum tíma.
„standast skilafrest“ → meet the deadline
Rising sea levels pose a serious threat to coastal towns.
Hækkandi sjávarborð er alvarleg ógn við bæi við ströndina.
„vera ógn við“ → pose a threat to
It's too early to draw any conclusions from the data.
Það er of snemmt að draga ályktanir af gögnunum.
hér er þetta eins: „draga ályktun“ → draw a conclusion
After hours of discussion, the committee finally reached a consensus.
Eftir margra klukkustunda umræður náði nefndin loks samkomulagi.
hér er þetta eins: „ná“ → reach
The minister tried to allay fears about job losses.
Ráðherrann reyndi að draga úr ótta við atvinnumissi.
allay = draga úr (formlegt)
I wouldn't like to hazard a guess about the final cost.
Ég vil ekki einu sinni giska á hver lokakostnaðurinn verður.
formlegt; hlutlaust: make a guess
Several board members raised concerns about the budget.
Nokkrir stjórnarmenn lýstu áhyggjum af fjárhagsáætluninni.

2Lýsingarorð + nafnorð

Lýsingarorð sem merkir „mikill“ eða „ákafur“ breytist eftir nafnorðinu. Rain og traffic eru heavy; coffee er strong; prices og temperatures eru high. Strong gengur með wind eða winds; high yfirleitt með winds í fleirtölu. Demand er yfirleitt high eða strong (líka heavy demand, t.d. um þjónustu eða netkerfi). Mörg formleg nafnorð hafa sín föstu lýsingarorð: a stark contrast, a vested interest, abject poverty. Íslenska „mikill“ er ekki góður leiðarvísir hér.

Heavy rain is expected across the north tonight.
Búist er við mikilli rigningu um allt norðanvert landið í nótt.
„mikil rigning“ → heavy rain
High winds have closed the bridge.
Brúnni hefur verið lokað vegna hvassviðris.
high: yfirleitt winds í fleirtölu
We were stuck in heavy traffic for an hour.
Við sátum föst í þungri umferð í klukkutíma.
hér er þetta eins: „þung umferð“ → heavy traffic
He has a strong Scottish accent.
Hann er með sterkan skoskan hreim.
hér er þetta eins; líka a broad / thick / heavy accent
There is high demand for nurses in the region.
Það er mikil eftirspurn eftir hjúkrunarfræðingum á svæðinu.
„mikil eftirspurn“ → high demand; líka strong demand
There is a stark contrast between the two neighbourhoods.
Það er sláandi munur á hverfunum tveimur.
stark = mjög skýr, oft óþægilegur
Developers have a vested interest in changing the law.
Byggingarverktakar eiga hagsmuna að gæta í því að lögunum verði breytt.
þeir hagnast á því

3Atviksorð + lýsingarorð og sögn + atviksorð

Áhersluatviksorð eiga sér líka uppáhaldsfélaga. Very gengur með nánast öllum stigbreytanlegum lýsingarorðum, en nákvæmari atviksorð hljóma eðlilegri og þróaðri. Algild og öfgafull lýsingarorð (impossible, perfect, freezing) taka yfirleitt absolutely, completely eða utterly (besti félaginn fer eftir orðinu), ekki very.

We are deeply concerned about the delays.
Við höfum verulegar áhyggjur af töfunum.
It's highly unlikely that the flight will leave on time.
Það er afar ólíklegt að flugið fari á réttum tíma.
That's utterly ridiculous — nobody would pay that much!
Þetta er gjörsamlega fáránlegt, enginn myndi borga svona mikið!
The fans were bitterly disappointed by the result.
Stuðningsmennirnir urðu fyrir sárum vonbrigðum með úrslitin.
I'm fully aware of the risks.
Ég geri mér fulla grein fyrir áhættunni.
He flatly refused to apologise.
Hann neitaði þverlega að biðjast afsökunar.
flatly = algjörlega, ákveðið
The company categorically denies the allegations.
Fyrirtækið vísar ásökununum alfarið á bug.
formlegt

4Merkingarblær: falinn litur orðanna

Sum orð eru hlutlaus í orðabókinni, en birtast nánast alltaf með neikvæðum (eða jákvæðum) félögum. Þessi „litur“ kallast merkingarblær (semantic prosody). Ef þú notar orð með neikvæðan blæ um eitthvað jákvætt hljómar það undarlega eða kaldhæðnislega. Íslenska „valda“ er líka oftast í slæmum félagsskap („valda tjóni“, „valda vandræðum“).

The storm caused serious damage.
Óveðrið olli miklu tjóni.
cause: yfirleitt vandamál, tjón, tafir, áhyggjur
The new rules led to a big improvement in safety.
Nýju reglurnar leiddu til mikilla úrbóta í öryggismálum.
jákvæð niðurstaða: lead to / bring about, ekki cause
I was utterly exhausted after the journey.
Ég var gjörsamlega úrvinda eftir ferðalagið.
utterly: yfirleitt neikvæð lýsingarorð
Panic set in when the lights went out.
Það greip um sig skelfing þegar ljósin slokknuðu.
set in: eitthvað óþægilegt byrjar og varir
Corruption was rife in the old system.
Spilling var útbreidd í gamla kerfinu.
rife: eitthvað slæmt er mjög útbreitt
The city has seen a spate of burglaries this month.
Í borginni hefur verið hrina innbrota í þessum mánuði.
a spate of: yfirleitt óþægilegir atburðir

5Styrkur orðastæðna og stíll

Orðastæður eru allt frá sterkum (nánast föstum: pitch dark, shrug your shoulders) til veikra (margir mögulegir félagar: a nice day, a big house). Sumar orðastæður hafa líka stílblæ: get a degree er hlutlaust, obtain a degree formlegt; make a complaint er hlutlaust, lodge a complaint formlegt.

It was pitch dark in the tunnel.
Það var niðamyrkur í göngunum.
sterk: pitch gengur nánast bara með dark og black
She shrugged her shoulders and walked away.
Hún yppti öxlum og gekk í burtu.
shrug gengur nánast bara með shoulders (eða án andlags); eins og „yppta öxlum“
We had a nice time.
Við áttum notalega stund.
veik: mörg lýsingarorð koma til greina
Can you do me a favour and lock the door?
Geturðu gert mér greiða og læst hurðinni?
upprifjun: do a favour; „gera greiða“ → do
We've made good progress this week.
Okkur hefur miðað vel áfram í vikunni.
upprifjun: make progress
Several residents have lodged a formal complaint.
Nokkrir íbúar hafa lagt fram formlega kvörtun.
formlegt; hlutlaust: made a complaint

6Hvernig þú athugar orðastæðu

Þegar samband „hljómar mögulegt“ en þú ert ekki viss, athugaðu það. Orðabók fyrir enskunemendur sýnir oft orðastæður feitletraðar eða í sérstökum ramma. Málheild (stórt safn raunverulegra texta sem hægt er að leita í) sýnir hversu oft hvert afbrigði kemur fyrir. Berðu afbrigðin saman, skoðaðu stíl textanna og taktu eftir orðunum í kring.

She made a serious mistake.
Hún gerði alvarleg mistök.
orðabók: mistake → make, ekki do
The government faces strong criticism over the plan.
Ríkisstjórnin sætir harðri gagnrýni vegna áætlunarinnar.
málheild: strong / heavy / fierce criticism eru algeng
The company suffered heavy losses last year.
Fyrirtækið varð fyrir miklu tapi í fyrra.
málheild: í fréttum er heavy losses dæmigert
The results were highly significant.
Niðurstöðurnar voru tölfræðilega mjög marktækar.
málheild: í fræðitexta er highly significant dæmigert

Algengar villur

❌I did a mistake in the report.
✅I made a mistake in the report.
mistake gengur með make.
❌We need to make more research.
✅We need to do more research.
research gengur með do.
❌It's very impossible to finish today.
✅It's completely impossible to finish today.
Algilt lýsingarorð tekur completely, absolutely eða utterly, ekki very.
⚠️There was strong rain last night.
✅There was heavy rain last night.
Málfræðilega rétt, en rigning er heavy.
⚠️It was highly cold on the mountain.
✅It was bitterly cold on the mountain.
Málfræðilega rétt, en highly gengur með unlikely, recommended, qualified – ekki cold.
⚠️We need to arrive at a deadline.
✅We need to meet the deadline.
Málfræðilega rétt, en með deadline segjum við meet eða miss.
⚠️The new teacher caused great success.
✅The new teacher brought great success. eða The new teacher was a great success.
Málfræðilega rétt, en cause gengur yfirleitt með neikvæðum félögum.

Gildrur fyrir íslenskumælandi

1. „gera sitt besta“, „gera húsverkin“ → make my best, make the housework. Á íslensku „gerum“ við allt: mistök, áætlun, heimavinnu, greiða, sitt besta. Á ensku skiptist þessi vinna á tvær sagnir, og það er nafnorðið sem ræður – rökin ein duga ekki. Öruggast er að læra nafnorðið með sögninni: do your best, do the housework.

❌I can't promise that we'll win the cup final in Laugardalur on Saturday, but I'll make my best.
✅I can't promise that we'll win the cup final in Laugardalur on Saturday, but I'll do my best.
„gera sitt besta“ → do your best
❌In our flat in Akureyri we have a simple rule: whoever cooks dinner doesn't have to make the housework that week.
✅In our flat in Akureyri we have a simple rule: whoever cooks dinner doesn't have to do the housework that week.
„gera húsverkin“ → do the housework

2. „mikil eftirspurn“, „stórreykingamaður“ → big demand, a big smoker. Á íslensku er „mikill“ (og „stór-“) alhliða styrkingarorð: „mikil eftirspurn“, „mikið tap“, „stórreykingamaður“. Á ensku þýðir big fyrst og fremst stærð, og nafnorðið velur sér annan félaga: eftirspurn er high eða strong, reykingamaður og tap eru heavy.

⚠️In summer there is always big demand for guides who speak several languages at the glacier lagoon.
✅In summer there is always high demand for guides who speak several languages at the glacier lagoon. eða In summer there is always strong demand for guides who speak several languages at the glacier lagoon.
Málfræðilega rétt, en demand er high eða strong.
⚠️My grandfather was a big smoker for forty years, but he stopped completely after his first visit to the heart clinic.
✅My grandfather was a heavy smoker for forty years, but he stopped completely after his first visit to the heart clinic.
Málfræðilega rétt, en reykingamaður sem reykir mikið er heavy smoker.

3. „halda ræðu“ → hold a speech. Á íslensku „höldum“ við ræðu, fyrirlestur og kynningu. Á ensku gengur hold með fundi, kosningum eða keppni (hold a meeting), en ræða, fyrirlestur og kynning eru give (formlega líka deliver).

⚠️At the graduation ceremony in Harpa, the best student in our year held a short speech about friendship and thanked all the teachers.
✅At the graduation ceremony in Harpa, the best student in our year gave a short speech about friendship and thanked all the teachers.
Málfræðilega rétt, en með speech segjum við give; hold er fyrir meeting eða competition.

4. „ná skilafrestinum“ → reach the deadline. Á íslensku „náum“ við að skila á réttum tíma eða „stöndumst“ skilafrest, og þaðan kemur auðveldlega reach eða hold the deadline. Á ensku er félagi orðsins deadline sögnin meet – og andstæðan miss.

⚠️Do you really think the builders will reach the deadline for the new kindergarten in Hafnarfjordur before the children start in August?
✅Do you really think the builders will meet the deadline for the new kindergarten in Hafnarfjordur before the children start in August?
Málfræðilega rétt, en með deadline segjum við meet; reach hljómar eins og að koma að frestinum, ekki að standast hann.

Ekki rugla saman

orðastæða og föst forsetning – Föst forsetning er bundin við orðið (good at, depend on); sjá A2-31. Orðastæða er dæmigerður félagi orðsins.

She's good at maths.
Hún er góð í stærðfræði.
föst forsetning; á íslensku „í“, á ensku at
She's a gifted mathematician.
Hún er hæfileikaríkur stærðfræðingur.
orðastæða: gifted + hæfileikarík manneskja

orðastæða og orðasögn (phrasal verb) – Merking orðastæðu skilst af hlutunum, jafnvel þótt þú myndir ekki giska á félagann (give a speech). Merking orðasagnar verður oft ekki leidd af hlutunum (give up = hætta); sjá B1-28.

I gave up sugar last year.
Ég hætti að borða sykur í fyrra.
orðasögn: hætta
She gave a speech at the wedding.
Hún hélt ræðu í brúðkaupinu.
orðastæða; „halda ræðu“ → give a speech

very og absolutely – Stigbreytanleg lýsingarorð (cold, good) taka very / extremely; öfgafull eða algild lýsingarorð (freezing, perfect, impossible) taka absolutely / completely / utterly.

It's very cold today.
Það er mjög kalt í dag.
It's absolutely freezing today.
Það er nístingskuldi í dag.

Stafsetning og framburður

  • Orðastæða er borin fram sem ein heild og aðaláherslan er yfirleitt á síðasta merkingarorðinu: meet the DEADline, heavy TRAFfic, highly unLIKEly.
  • Lærðu taktinn með orðunum: pay attention /peɪ əˈtenʃn/ – fyrra a í attention er veikt /ə/ og áherslan er á öðru atkvæði, ekki því fyrsta eins og í íslenskum orðum.
  • Allay er /əˈleɪ/, með áherslu á öðru atkvæði; rife rímar við life.
  • Do the washing-up er breskt; do the dishes er notað bæði í Bretlandi og Bandaríkjunum, sérstaklega í Bandaríkjunum. Í báðum er sagt do the laundry; í Bretlandi líka do the washing.

Gullna reglan

Lærðu ekki stök orð – lærðu félaga þeirra og taktu eftir því hvort orðið er yfirleitt í góðum eða slæmum félagsskap. Ef samband „hljómar bara mögulegt“, athugaðu það: málfræðin leyfir mörg pör, en eðlileg enska notar aðeins fá. Og mundu: íslensku orðin „gera“, „mikill“ og „halda“ verða ekki þýdd orð fyrir orð – make eða do, heavy eða high, give a speech og meet a deadline lærirðu með nafnorðinu.

Æfingar

A. Form

Veldu rétta orðið eða fylltu í eyðuna.

  1. make eða do: Have you your homework yet?
  2. make eða do: We've a lot of progress this month.
  3. Fylltu í eyðuna: If we work late, we can still the deadline.
  4. Veldu rétta svarið: The scientists were careful not to … conclusions too early.
  5. Veldu rétta svarið: There's always … traffic on this road at rush hour.
  6. Veldu rétta svarið: It's … unlikely that he'll agree.
  7. Veldu rétta svarið: I was … disappointed with the result.

B. Merking

Veldu rétta svarið.

  1. Hvor setningin hljómar eðlilega?
  2. Hvort orðið hefur neikvæðan blæ? …
  3. Hvort er formlegra? …
  4. Hvað merkir "allay fears"? …

C. Finndu villuna

Í hverri setningu er ein villa eða setningin er rétt. Skrifaðu leiðréttu setninguna eða skrifaðu correct.

  1. I think I took a cold on the plane.
  2. She's doing a PhD in biology.
  3. There is a hard contrast between rich and poor areas.
  4. The government is strongly aware of the problem.

D. Í samhengi

Veldu eðlilegra orðið í svigunum í fréttinni.

A news report
16 (Heavy / Strong) rain and 17 (high / tall) winds 18 (made / caused) serious damage across the region last night. Many roads were blocked, and drivers were stuck in 19 (heavy / thick) traffic for hours. The mayor tried to 20 (allay / calm down) fears that schools would close, but parents were 21 (bitterly / highly) disappointed when classes were cancelled.

E. Spreyttu þig

Skrifaðu á ensku.

  1. Skrifaðu tvær setningar um vinnuna þína eða námið með orðasamböndunum "meet a deadline" og "make progress".
  2. Skrifaðu setningu um vandamál í bænum þínum með "pose a threat", "a spate of" eða "rife".
  3. Lýstu reynslu sem olli þér vonbrigðum með orðastæðu úr atviksorði + lýsingarorði.

F. Blönduð upprifjun

Rifjaðu upp efni fyrri kennslustunda.

  1. A2-31 Good at, afraid of, listen to: lýsingarorð og sagnir með föstum forsetningum (dependent prepositions)
    Fylltu í eyðuna með forsetningu: It depends the weather.
  2. B1-28 Phrasal verbs á ensku: orðaröðin – turn it off, look after her
    Settu fornafnið á réttan stað: Can you turn off it?
  3. B2-24 Reason for, increase in, solution to: nafnorð og forsetningar á ensku
    Fylltu í eyðuna með forsetningu: There has been a sharp increase crime in the area.
Svör

A. Form

  1. done
  2. made
  3. meet / make
  4. draw
  5. heavy
  6. highly
  7. bitterly

B. Merking

  1. The flood caused a lot of damage.
  2. rife
  3. lodge a complaint
  4. make fears weaker

C. Finndu villuna

  1. I think I caught a cold on the plane. / I think I got a cold on the plane. / I think I picked up a cold on the plane.
  2. ✓ She's doing a PhD in biology.
  3. There is a stark contrast between rich and poor areas. / There is a sharp contrast between rich and poor areas. / There is a striking contrast between rich and poor areas. / There is a marked contrast between rich and poor areas.
  4. The government is fully aware of the problem. / The government is well aware of the problem. / The government is acutely aware of the problem. / The government is very aware of the problem. / The government is keenly aware of the problem. / The government is aware of the problem.

D. Í samhengi

  1. Heavy
  2. high
  3. caused
  4. heavy
  5. allay
  6. bitterly

E. Spreyttu þig

  1. I always meet my deadlines at work. This year I've made a lot of progress with my English.
  2. There has been a spate of bike thefts near the station.
  3. I was bitterly disappointed when the concert was cancelled.

F. Blönduð upprifjun

  1. on
  2. Can you turn it off?
  3. in
Android appLærðu á ferðinni Google Play