SlowingoГрамматика
+ 3 / 3

Коллокациялар қазақша: бірге жүретін сөздер (heavy rain, meet a deadline, make мен do)

Collocation: Words That Go Together

Осы бетте
  1. Мақсат
  2. Негізгі идея
  3. Қазақ тілі мен ағылшын тілі
  4. Құрылым
  5. Қолданылуы
  6. Жиі кездесетін қателер
  7. Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
  8. Шатастырмаңыз
  9. Жазылуы мен айтылуы
  10. Алтын ереже
  11. Жаттығулар

Мақсат

Осы сабақтан кейін сіз сөздің табиғи серігін таңдай аласыз — зат есімге керекті етістікті (meet a deadline, allay fears), сын есімді (heavy rain, high winds) және үстеуді (highly unlikely, bitterly disappointed) — кейбір сөздердің жасырын жағымды не жағымсыз «реңкін» байқай аласыз және тіркесті сөздіктен не корпустан өзіңіз тексере аласыз.

Негізгі идея

Коллокация — сөйлеушілер әдетте бірге қолданатын сөздер тіркесі. Heavy rain пен strong coffee — коллокациялар; strong rain мен heavy coffee түсінікті, бірақ табиғи естілмейді. Грамматика оларға рұқсат етеді, ал қолданыс рұқсат етпейді.

Әр сөздің өз достар шеңбері бар деп елестетіңіз. Rain көбіне heavy, torrential не light сөздерімен жүреді; deadline уақытын meet, miss және extend сөздерімен өткізеді. Мұны ешқандай логика түсіндірмейді — олар жай ғана солармен араласады. Кейбір сөздердің «атағы» да бар: cause дерлік әрқашан жаман сөздермен жүреді (cause problems, cause damage), сондықтан cause success оғаш естіледі.

Коллокация — өте жақсы оқушыны ана тілінде сөйлейтін адамға жақын деңгейден бөліп тұрған соңғы нәрсе. Мәтін грамматикалық тұрғыдан мінсіз болса да, бір қате серік сөзден бөтен естілуі мүмкін. Жақсы жаңалық: коллокацияларды тексеруге болады, ал ең пайдалыларын бүтін тіркес ретінде үйренуге болады — reach + consensus емес, reach a consensus.

Қазақ тілі мен ағылшын тілі

Қазақ тілінде де сөздердің тұрақты серіктері бар: «шешім қабылдау», «емтихан тапсыру», «дәрі ішу», «қол қою». Мәселе — бұл серіктер ағылшын серіктерімен сәйкес келмейді, ал сөзбе-сөз аударсақ, грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ мағынасы басқа не табиғи емес тіркес шығады: «шешім қабылдау» ағылшынша make a decision, accept a decision емес. Тағы бір ерекшелік: біздің қатты сөзі көп зат есіммен жүре береді («қатты жаңбыр», «қатты жел», «қатты ауырды»), ал ағылшынша әр зат есімнің өз сын есімі не үстеуі бар. Дәл сол сияқты өте кез келген сын есіммен келеді, ал ағылшынша very шекті сын есімдермен (impossible, freezing) жүрмейді.

ҚазақшаНе істейдіАғылшынша
қатты жаңбыр / қатты жел / қатты ауырдыбір сөз көп серікпенheavy rain / strong wind / seriously ill
шешім қабылдаусөзбе-сөз: acceptmake a decision
емтихан тапсырунәтиже белгісізtake an exam (pass = сәтті тапсыру)
дәрі ішусөзбе-сөз: drinktake medicine
мерзімге үлгерусөзбе-сөз: arrive / be in timemeet the deadline
мүлде мүмкін емесөте емес, мүлдеcompletely impossible

Құрылым

Негізгі коллокация үлгілері

ҮлгіМысалдар
етістік + зат есімmeet a deadline, pose a threat, draw a conclusion, reach a consensus, allay fears
сын есім + зат есімheavy rain, high winds, a stark contrast, a vested interest, abject poverty
үстеу + сын есімdeeply concerned, highly unlikely, utterly ridiculous, bitterly disappointed
етістік + үстеуflatly refuse, categorically deny, sincerely apologise
зат есім + зат есімa traffic jam, a pay rise, a job interview
зат есім + of + зат есімa round of applause, a sense of humour, a spate of burglaries

strong, heavy және high

strongheavyhigh
coffee, accent, smell, opinionrain, snow, traffic, smokertemperature, price, level, standard, demand
evidence, support, argument, demandlosses, workload, finerisk, speed, quality
wind(s) — жекеше не көпше(accent: heavy те жиі)winds — әдетте көпше

make және do — қайталау

make (жасау, шығару, нәтиже тудыру)do (әрекет, жұмыс, тапсырма орындау)
a decision, a mistake, a plan, progressresearch, homework, the shopping, business
a mess, a noise, an effort, a suggestionsomeone a favour, your best, damage, harm

Бұл сабақта ❌ стандарт ағылшын тілі қолданбайтын тіркестерді, ал ⚠️ түсінікті, бірақ табиғи емес тіркестерді білдіреді.

Қолданылуы

1Негізгіден тыс етістік + зат есім

Көп зат есім өз етістігін таңдайды. Ресми және ғылыми ағылшын тілінде бұл таңдау дәл: мерзімге meet не miss, қауіп pose, қорытынды draw, келісім reach, қорқынышты allay. Етістіктің өз мағынасы көбіне аз, сондықтан бүкіл тіркесті жаттаңыз.

We worked all weekend to meet the deadline.
Мерзімге үлгеру үшін демалыс бойы жұмыс істедік.
«мерзімге үлгеру» = meet the deadline
Rising sea levels pose a serious threat to coastal towns.
Теңіз деңгейінің көтерілуі жағалаудағы қалаларға үлкен қауіп төндіреді.
«қауіп төндіру» = pose a threat
It's too early to draw any conclusions from the data.
Деректерден қорытынды шығаруға әлі ерте.
«қорытынды шығару» = draw a conclusion
After hours of discussion, the committee finally reached a consensus.
Сағаттар бойы талқылаудан кейін комитет ақыры ортақ келісімге келді.
The minister tried to allay fears about job losses.
Министр жұмыс орындарының қысқаруына қатысты алаңдаушылықты басуға тырысты.
allay = әлсірету (ресми)
I wouldn't like to hazard a guess about the final cost.
Соңғы бағасы қанша болатынын болжап айтуға батылым жетпейді.
ресми: make a guess
Several board members raised concerns about the budget.
Басқарманың бірнеше мүшесі бюджетке қатысты алаңдаушылық білдірді.

2Сын есім + зат есім

«Өте» не «қарқынды» мағынасындағы сын есім зат есімге қарай өзгереді. Rain пен traffic — heavy; coffee — strong; prices пен temperatures — high. Strong сөзі wind не winds сөзімен жүреді; high әдетте көпше winds сөзімен қолданылады. Demand әдетте high не strong болады (heavy demand та қолданылады, мысалы, қызметке не желіге қатысты). Көп ресми зат есімнің өз тұрақты сын есімі бар: a stark contrast, a vested interest, abject poverty.

Heavy rain is expected across the north tonight.
Бүгін түнде солтүстік өңірлерде қатты жаңбыр күтіледі.
«қатты» ≈ heavy, strong емес
High winds have closed the bridge.
Қатты желге байланысты көпір жабылды.
high: әдетте көпше winds
We were stuck in heavy traffic for an hour.
Бір сағат бойы үлкен кептеліске тұрып қалдық.
He has a strong Scottish accent.
Оның шотланд акценті қатты байқалады.
a broad / thick / heavy accent та бар
There is high demand for nurses in the region.
Өңірде мейіргерлерге сұраныс жоғары.
strong demand та бар
There is a stark contrast between the two neighbourhoods.
Екі ауданның арасында айқын айырмашылық бар.
stark = өте айқын, көбіне жағымсыз
Developers have a vested interest in changing the law.
Құрылыс салушылар заңның өзгеруіне жеке мүдделі.
олар одан пайда көреді

3Үстеу + сын есім және етістік + үстеу

Күшейткіш үстеулердің де сүйікті серіктері бар. Very шамасы өзгеретін сын есімдердің көбімен жүреді, бірақ дәл үстеулер табиғирақ әрі жоғары деңгейдегідей естіледі. Шекті сын есімдер (impossible, perfect, freezing) әдетте very емес, absolutely, completely не utterly алады (ең жақсы серігі сөзге байланысты).

We are deeply concerned about the delays.
Кешігулерге қатты алаңдап отырмыз.
«қатты» ≈ deeply
It's highly unlikely that the flight will leave on time.
Рейстің уақытында ұшуы екіталай.
That's utterly ridiculous — nobody would pay that much!
Бұл мүлде ақылға сыймайды, ешкім мұнша ақша төлемейді!
The fans were bitterly disappointed by the result.
Жанкүйерлердің нәтижеге көңілі қатты қалды.
I'm fully aware of the risks.
Қауіп-қатерді толық түсінемін.
He flatly refused to apologise.
Ол кешірім сұраудан үзілді-кесілді бас тартты.
flatly = мүлде, батыл
The company categorically denies the allegations.
Компания айыптауларды үзілді-кесілді жоққа шығарады.
ресми

4Мағыналық реңк: сөздердің жасырын «түсі»

Кейбір сөздер сөздікте бейтарап, бірақ дерлік әрқашан жағымсыз (не жағымды) серіктермен келеді. Бұл «түс» semantic prosody (мағыналық реңк) деп аталады. Жағымсыз реңкі бар сөзді жағымды оймен қолдансаңыз, оғаш не кекесінді естіледі.

The storm caused serious damage.
Дауыл үлкен залал келтірді.
cause: әдетте problems, damage, delays, concern
The new rules led to a big improvement in safety.
Жаңа ережелер қауіпсіздікті айтарлықтай жақсартты.
жағымды нәтиже: lead to / bring about, cause емес
I was utterly exhausted after the journey.
Сапардан кейін әбден титықтадым.
utterly: әдетте жағымсыз сын есімдермен; «титықтадым» өткен шақ түрінде, бірақ қазіргі күй
Panic set in when the lights went out.
Жарық сөнгенде дүрбелең басталды.
set in: жағымсыз нәрсе басталып, созылады
Corruption was rife in the old system.
Ескі жүйеде жемқорлық өріс алған еді.
rife: жаман нәрсе кең таралған
The city has seen a spate of burglaries this month.
Осы айда қалада ұрлық жиіледі.
a spate of: әдетте жағымсыз оқиғалар

5Коллокацияның беріктігі және стилі

Коллокациялар берік (дерлік тұрақты: pitch dark, shrug your shoulders) және әлсіз (серігі көп: a nice day, a big house) болып бөлінеді. Кейбір коллокациялардың стилі де бар: get a degree — бейтарап, obtain a degree — ресми; make a complaint — бейтарап, lodge a complaint — ресми.

It was pitch dark in the tunnel.
Туннель көзге түртсе көргісіз қараңғы еді.
берік: pitch тек dark және black сөздерімен дерлік
She shrugged her shoulders and walked away.
Ол иығын бір көтеріп қойып, кетіп қалды.
shrug тек shoulders сөзімен (не толықтауышсыз) дерлік
We had a nice time.
Уақытты жақсы өткіздік.
әлсіз: сын есім көп
Can you do me a favour and lock the door?
Бір көмек жасашы, есікті құлыптап қойшы.
қайталау: do a favour
We've made good progress this week.
Осы аптада жақсы ілгерілеп қалдық.
қайталау: make progress
Several residents have lodged a formal complaint.
Бірнеше тұрғын ресми шағым түсірді.
ресми; бейтарап түрі: made a complaint

6Коллокацияны тексеру

Тіркес «мүмкін сияқты» естілсе, бірақ сенімді болмасаңыз, тексеріңіз. Оқушыға арналған сөздік коллокацияларды көбіне қалың әріппен не арнайы қорапшада көрсетеді. Корпус (нақты мәтіндердің іздеуге болатын үлкен жинағы) әр нұсқаның қаншалықты жиі кездесетінін көрсетеді. Нұсқаларды салыстырыңыз, мәтіндердің стиліне қараңыз және айналасындағы сөздерді байқаңыз.

She made a serious mistake.
Ол үлкен қателік жіберді.
сөздік: mistake → make, do емес; қазақша «қате жіберу»
The government faces strong criticism over the plan.
Үкімет бұл жоспар үшін қатты сынға ұшырап отыр.
корпус: strong / heavy / fierce criticism жиі кездеседі
The company suffered heavy losses last year.
Компания өткен жылы үлкен шығынға батты.
корпус: жаңалықтарда heavy losses әдеттегі таңдау
The results were highly significant.
Нәтижелердің маңыздылығы өте жоғары болды.
корпус: ғылыми мәтіндерде highly significant әдеттегі түр

Жиі кездесетін қателер

❌I did a mistake in the report.
✅I made a mistake in the report.
mistake сөзі make етістігімен жүреді.
❌We need to make more research.
✅We need to do more research.
research сөзі do етістігімен жүреді.
❌It's very impossible to finish today.
✅It's completely impossible to finish today.
Шекті сын есім very емес, completely, absolutely не utterly алады.
⚠️There was strong rain last night.
✅There was heavy rain last night.
rain — heavy.
⚠️It was highly cold on the mountain.
✅It was bitterly cold on the mountain.
highly unlikely, recommended, qualified сөздерімен жүреді, cold сөзімен емес.
⚠️We need to arrive at a deadline.
✅We need to meet the deadline.
Мерзімге meet не miss қолданылады.
⚠️The new teacher caused great success.
✅The new teacher brought great success. немесе The new teacher was a great success.
cause әдетте жағымсыз серіктермен жүреді.

Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар

1. «Қатты ауырды» → strongly ill. Қазақтың «қатты» сөзі жаңбырмен де, желмен де, аурумен де жүре береді. Ағылшынша ауруға strongly не hardly емес, seriously, badly не жай very қолданылады (hardly ill мүлде басқа мағына: «әрең ауырды», яғни дерлік ауырмады).

⚠️My grandmother was strongly ill last winter.
✅My grandmother was seriously ill last winter. немесе My grandmother was very ill last winter.
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ табиғи емес: ill сөзі strongly үстеуімен жүрмейді.

2. «Шешім қабылдау» → accept a decision. Қазақша шешімді «қабылдаймыз», сондықтан ағылшынша accept шығып кетеді. Бірақ accept a decision — басқаның шешімімен келісу. Шешімді өзіңіз шығарсаңыз, make (UK-те take та) қолданыңыз.

⚠️(Өзіңіз шешесіз.) After a long talk with my family, I accepted a decision to study abroad.
✅After a long talk with my family, I made a decision to study abroad. немесе After a long talk with my family, I decided to study abroad.
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ мағынасы басқа: accept = біреудің шешімін қабылдау.

3. «Емтихан тапсырдым» → passed. Қазақтың «емтихан тапсыру» тіркесі нәтижесін айтпайды: тапсырдым, бірақ өттім бе, жоқ па, белгісіз. Ағылшынша pass an exam тек «сәтті тапсырдым» дегенді білдіреді; жай қатысып, жазып шыққан болсаңыз, take (UK-те sit та) қолданыңыз.

⚠️I passed my IELTS exam on Saturday, but I don't know my score yet.
✅I took my IELTS exam on Saturday, but I don't know my score yet.
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ мағынасы қисынсыз: passed = нәтиже белгілі, сәтті өттім.

4. «Дәрі ішу» → drink tablets. Қазақша дәріні «ішеміз», сондықтан таблетка туралы да drink айтып жібереміз. Ағылшынша дәрінің кез келген түріне әдетте take қолданылады.

⚠️Don't forget to drink your tablets after dinner.
✅Don't forget to take your tablets after dinner.
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ ағылшынша таблетканы «ішпейді», take деп айтады.

Шатастырмаңыз

коллокация және тәуелді предлог — Тәуелді предлог — сөзден кейінгі тұрақты грамматика (good at, depend on); A2-31 қараңыз. Коллокация — әдеттегі серік сөз.

She's good at maths.
Ол математикадан мықты.
тәуелді предлог; қазақша -дан
She's a gifted mathematician.
Ол дарынды математик.
коллокация: gifted + дарыны бар адам

коллокация және фразалық етістік — Коллокацияда бүкіл тіркестің мағынасын бөліктерінен түсінуге болады, серігін болжай алмасаңыз да (give a speech). Фразалық етістіктің мағынасын көбіне бөліктерінен шығару мүмкін емес (give up = тастау); B1-28 қараңыз.

I gave up sugar last year.
Өткен жылы қант жеуді қойдым.
фразалық етістік: тоқтату
She gave a speech at the wedding.
Ол тойда сөз сөйледі.
коллокация

very және absolutely — Шамасы өзгеретін сын есімдер (cold, good) very / extremely алады; шекті не абсолют сын есімдер (freezing, perfect, impossible) absolutely / completely / utterly алады.

It's very cold today.
Бүгін өте суық.
It's absolutely freezing today.
Бүгін аяз қақап тұр.
шекті сын есім: very емес

Жазылуы мен айтылуы

  • Коллокациялар бір бүтін ретінде айтылады, басты екпін әдетте соңғы мағыналы сөзге түседі: meet the deadline (екпін dead буынында), heavy traffic (екпін traf буынында), highly unlikely (екпін like буынында).
  • Тіркестің ырғағын сөздерімен бірге үйреніңіз: pay attention /peɪ əˈtenʃn/ — attention сөзіндегі бірінші a — әлсіз schwa. Оны толық «а» деп айтпаңыз.
  • Allay /əˈleɪ/: екпін екінші буында; rife сөзі life сөзімен ұйқасады.
  • Do the washing-up — UK; do the dishes UK-те де, US-та да, әсіресе US-та қолданылады. Екеуі де do the laundry дейді; UK-те do the washing та айтылады.

Алтын ереже

Жеке сөздерді емес, олардың серіктерін үйреніңіз және сөздің әдетте жақсы ма, жаман ба серіктермен жүретінін байқаңыз. Тіркес тек «мүмкін сияқты» естілсе, тексеріңіз: грамматика көп жұпқа рұқсат етеді, бірақ табиғи ағылшын тілі олардың кейбірін ғана қолданады. Есте сақтаңыз: қазақ тіркестерін («шешім қабылдау», «дәрі ішу») сөзбе-сөз аудармаңыз.

Жаттығулар

A. Құрылым

Дұрыс серік сөзді қойыңыз не таңдаңыз.

  1. make не do: Have you your homework yet?
  2. make не do: We've a lot of progress this month.
  3. Толықтырыңыз: If we work late, we can still the deadline.
  4. Дұрыс жауапты таңдаңыз: The scientists were careful not to … conclusions too early.
  5. Дұрыс жауапты таңдаңыз: There's always … traffic on this road at rush hour.
  6. Дұрыс жауапты таңдаңыз: It's … unlikely that he'll agree.
  7. Дұрыс жауапты таңдаңыз: I was … disappointed with the result.

B. Мағына

Дұрыс жауапты таңдаңыз.

  1. Қайсысы табиғи естіледі?
  2. Қай сөздің реңкі жағымсыз? …
  3. Қайсысы ресмирек? …
  4. "allay fears" нені білдіреді? …

C. Қатені табыңыз

Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.

  1. I think I took a cold on the plane.
  2. She's doing a PhD in biology.
  3. There is a hard contrast between rich and poor areas.
  4. The government is strongly aware of the problem.

D. Мәтін ішінде

Жақшадағы сөздердің ішінен дұрысын таңдаңыз.

A news report
16 (Heavy / Strong) rain and 17 (high / tall) winds 18 (made / caused) serious damage across the region last night. Many roads were blocked, and drivers were stuck in 19 (heavy / thick) traffic for hours. The mayor tried to 20 (allay / calm down) fears that schools would close, but parents were 21 (bitterly / highly) disappointed when classes were cancelled.

E. Сіздің кезегіңіз

Ағылшынша жазыңыз.

  1. «meet a deadline» және «make progress» тіркестерін қолданып, жұмысыңыз не оқуыңыз туралы екі сөйлем жазыңыз.
  2. «pose a threat», «a spate of» не «rife» тіркестерінің бірін қолданып, қалаңыздағы бір мәселе туралы сөйлем жазыңыз.
  3. Үстеу + сын есім коллокациясы арқылы көңіліңізді қалдырған бір жағдайды сипаттаңыз.

F. Аралас қайталау

Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.

  1. A2-31 Good at, afraid of, listen to қазақша: сөз + предлог тіркестері
    Предлогпен толықтырыңыз: It depends the weather.
  2. B1-28 Phrasal verbs қазақша: turn it off, look after her, run out of — сөз тәртібі
    Есімдікті дұрыс орынға қойыңыз: Can you turn off it?
  3. B2-24 Reason for, increase in, effect on қазақша: зат есімнен кейінгі предлогтар
    Предлогпен толықтырыңыз: There has been a sharp increase crime in the area.
Жауаптар

A. Құрылым

  1. done
  2. made
  3. meet / make
  4. draw
  5. heavy
  6. highly
  7. bitterly

B. Мағына

  1. The flood caused a lot of damage.
  2. rife
  3. lodge a complaint
  4. make fears weaker

C. Қатені табыңыз

  1. I think I caught a cold on the plane. / I think I got a cold on the plane. / I think I picked up a cold on the plane.
  2. ✓ She's doing a PhD in biology.
  3. There is a stark contrast between rich and poor areas. / There is a sharp contrast between rich and poor areas. / There is a striking contrast between rich and poor areas. / There is a marked contrast between rich and poor areas.
  4. The government is fully aware of the problem. / The government is well aware of the problem. / The government is acutely aware of the problem. / The government is very aware of the problem. / The government is keenly aware of the problem. / The government is aware of the problem.

D. Мәтін ішінде

  1. Heavy
  2. high
  3. caused
  4. heavy
  5. allay
  6. bitterly

E. Сіздің кезегіңіз

  1. I always meet my deadlines at work. This year I've made a lot of progress with my English.
  2. There has been a spate of bike thefts near the station.
  3. I was bitterly disappointed when the concert was cancelled.

F. Аралас қайталау

  1. on
  2. Can you turn it off?
  3. in
Android қолданбасыЖолда үйреніңіз Google Play