Коллокациялар қазақша: бірге жүретін сөздер (heavy rain, meet a deadline, make мен do)
Collocation: Words That Go Together
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз сөздің табиғи серігін таңдай аласыз — зат есімге керекті етістікті (meet a deadline, allay fears), сын есімді (heavy rain, high winds) және үстеуді (highly unlikely, bitterly disappointed) — кейбір сөздердің жасырын жағымды не жағымсыз «реңкін» байқай аласыз және тіркесті сөздіктен не корпустан өзіңіз тексере аласыз.
Негізгі идея
Коллокация — сөйлеушілер әдетте бірге қолданатын сөздер тіркесі. Heavy rain пен strong coffee — коллокациялар; strong rain мен heavy coffee түсінікті, бірақ табиғи естілмейді. Грамматика оларға рұқсат етеді, ал қолданыс рұқсат етпейді.
Әр сөздің өз достар шеңбері бар деп елестетіңіз. Rain көбіне heavy, torrential не light сөздерімен жүреді; deadline уақытын meet, miss және extend сөздерімен өткізеді. Мұны ешқандай логика түсіндірмейді — олар жай ғана солармен араласады. Кейбір сөздердің «атағы» да бар: cause дерлік әрқашан жаман сөздермен жүреді (cause problems, cause damage), сондықтан cause success оғаш естіледі.
Коллокация — өте жақсы оқушыны ана тілінде сөйлейтін адамға жақын деңгейден бөліп тұрған соңғы нәрсе. Мәтін грамматикалық тұрғыдан мінсіз болса да, бір қате серік сөзден бөтен естілуі мүмкін. Жақсы жаңалық: коллокацияларды тексеруге болады, ал ең пайдалыларын бүтін тіркес ретінде үйренуге болады — reach + consensus емес, reach a consensus.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде де сөздердің тұрақты серіктері бар: «шешім қабылдау», «емтихан тапсыру», «дәрі ішу», «қол қою». Мәселе — бұл серіктер ағылшын серіктерімен сәйкес келмейді, ал сөзбе-сөз аударсақ, грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ мағынасы басқа не табиғи емес тіркес шығады: «шешім қабылдау» ағылшынша make a decision, accept a decision емес. Тағы бір ерекшелік: біздің қатты сөзі көп зат есіммен жүре береді («қатты жаңбыр», «қатты жел», «қатты ауырды»), ал ағылшынша әр зат есімнің өз сын есімі не үстеуі бар. Дәл сол сияқты өте кез келген сын есіммен келеді, ал ағылшынша very шекті сын есімдермен (impossible, freezing) жүрмейді.
| Қазақша | Не істейді | Ағылшынша |
|---|---|---|
| қатты жаңбыр / қатты жел / қатты ауырды | бір сөз көп серікпен | heavy rain / strong wind / seriously ill |
| шешім қабылдау | сөзбе-сөз: accept | make a decision |
| емтихан тапсыру | нәтиже белгісіз | take an exam (pass = сәтті тапсыру) |
| дәрі ішу | сөзбе-сөз: drink | take medicine |
| мерзімге үлгеру | сөзбе-сөз: arrive / be in time | meet the deadline |
| мүлде мүмкін емес | өте емес, мүлде | completely impossible |
Құрылым
Негізгі коллокация үлгілері
| Үлгі | Мысалдар |
|---|---|
| етістік + зат есім | meet a deadline, pose a threat, draw a conclusion, reach a consensus, allay fears |
| сын есім + зат есім | heavy rain, high winds, a stark contrast, a vested interest, abject poverty |
| үстеу + сын есім | deeply concerned, highly unlikely, utterly ridiculous, bitterly disappointed |
| етістік + үстеу | flatly refuse, categorically deny, sincerely apologise |
| зат есім + зат есім | a traffic jam, a pay rise, a job interview |
| зат есім + of + зат есім | a round of applause, a sense of humour, a spate of burglaries |
strong, heavy және high
| strong | heavy | high |
|---|---|---|
| coffee, accent, smell, opinion | rain, snow, traffic, smoker | temperature, price, level, standard, demand |
| evidence, support, argument, demand | losses, workload, fine | risk, speed, quality |
| wind(s) — жекеше не көпше | (accent: heavy те жиі) | winds — әдетте көпше |
make және do — қайталау
| make (жасау, шығару, нәтиже тудыру) | do (әрекет, жұмыс, тапсырма орындау) |
|---|---|
| a decision, a mistake, a plan, progress | research, homework, the shopping, business |
| a mess, a noise, an effort, a suggestion | someone a favour, your best, damage, harm |
Бұл сабақта ❌ стандарт ағылшын тілі қолданбайтын тіркестерді, ал ⚠️ түсінікті, бірақ табиғи емес тіркестерді білдіреді.
Қолданылуы
1Негізгіден тыс етістік + зат есім
Көп зат есім өз етістігін таңдайды. Ресми және ғылыми ағылшын тілінде бұл таңдау дәл: мерзімге meet не miss, қауіп pose, қорытынды draw, келісім reach, қорқынышты allay. Етістіктің өз мағынасы көбіне аз, сондықтан бүкіл тіркесті жаттаңыз.
2Сын есім + зат есім
«Өте» не «қарқынды» мағынасындағы сын есім зат есімге қарай өзгереді. Rain пен traffic — heavy; coffee — strong; prices пен temperatures — high. Strong сөзі wind не winds сөзімен жүреді; high әдетте көпше winds сөзімен қолданылады. Demand әдетте high не strong болады (heavy demand та қолданылады, мысалы, қызметке не желіге қатысты). Көп ресми зат есімнің өз тұрақты сын есімі бар: a stark contrast, a vested interest, abject poverty.
3Үстеу + сын есім және етістік + үстеу
Күшейткіш үстеулердің де сүйікті серіктері бар. Very шамасы өзгеретін сын есімдердің көбімен жүреді, бірақ дәл үстеулер табиғирақ әрі жоғары деңгейдегідей естіледі. Шекті сын есімдер (impossible, perfect, freezing) әдетте very емес, absolutely, completely не utterly алады (ең жақсы серігі сөзге байланысты).
4Мағыналық реңк: сөздердің жасырын «түсі»
Кейбір сөздер сөздікте бейтарап, бірақ дерлік әрқашан жағымсыз (не жағымды) серіктермен келеді. Бұл «түс» semantic prosody (мағыналық реңк) деп аталады. Жағымсыз реңкі бар сөзді жағымды оймен қолдансаңыз, оғаш не кекесінді естіледі.
5Коллокацияның беріктігі және стилі
Коллокациялар берік (дерлік тұрақты: pitch dark, shrug your shoulders) және әлсіз (серігі көп: a nice day, a big house) болып бөлінеді. Кейбір коллокациялардың стилі де бар: get a degree — бейтарап, obtain a degree — ресми; make a complaint — бейтарап, lodge a complaint — ресми.
6Коллокацияны тексеру
Тіркес «мүмкін сияқты» естілсе, бірақ сенімді болмасаңыз, тексеріңіз. Оқушыға арналған сөздік коллокацияларды көбіне қалың әріппен не арнайы қорапшада көрсетеді. Корпус (нақты мәтіндердің іздеуге болатын үлкен жинағы) әр нұсқаның қаншалықты жиі кездесетінін көрсетеді. Нұсқаларды салыстырыңыз, мәтіндердің стиліне қараңыз және айналасындағы сөздерді байқаңыз.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «Қатты ауырды» → strongly ill. Қазақтың «қатты» сөзі жаңбырмен де, желмен де, аурумен де жүре береді. Ағылшынша ауруға strongly не hardly емес, seriously, badly не жай very қолданылады (hardly ill мүлде басқа мағына: «әрең ауырды», яғни дерлік ауырмады).
2. «Шешім қабылдау» → accept a decision. Қазақша шешімді «қабылдаймыз», сондықтан ағылшынша accept шығып кетеді. Бірақ accept a decision — басқаның шешімімен келісу. Шешімді өзіңіз шығарсаңыз, make (UK-те take та) қолданыңыз.
3. «Емтихан тапсырдым» → passed. Қазақтың «емтихан тапсыру» тіркесі нәтижесін айтпайды: тапсырдым, бірақ өттім бе, жоқ па, белгісіз. Ағылшынша pass an exam тек «сәтті тапсырдым» дегенді білдіреді; жай қатысып, жазып шыққан болсаңыз, take (UK-те sit та) қолданыңыз.
4. «Дәрі ішу» → drink tablets. Қазақша дәріні «ішеміз», сондықтан таблетка туралы да drink айтып жібереміз. Ағылшынша дәрінің кез келген түріне әдетте take қолданылады.
Шатастырмаңыз
коллокация және тәуелді предлог — Тәуелді предлог — сөзден кейінгі тұрақты грамматика (good at, depend on); A2-31 қараңыз. Коллокация — әдеттегі серік сөз.
коллокация және фразалық етістік — Коллокацияда бүкіл тіркестің мағынасын бөліктерінен түсінуге болады, серігін болжай алмасаңыз да (give a speech). Фразалық етістіктің мағынасын көбіне бөліктерінен шығару мүмкін емес (give up = тастау); B1-28 қараңыз.
very және absolutely — Шамасы өзгеретін сын есімдер (cold, good) very / extremely алады; шекті не абсолют сын есімдер (freezing, perfect, impossible) absolutely / completely / utterly алады.
Жазылуы мен айтылуы
- Коллокациялар бір бүтін ретінде айтылады, басты екпін әдетте соңғы мағыналы сөзге түседі: meet the deadline (екпін dead буынында), heavy traffic (екпін traf буынында), highly unlikely (екпін like буынында).
- Тіркестің ырғағын сөздерімен бірге үйреніңіз: pay attention /peɪ əˈtenʃn/ — attention сөзіндегі бірінші a — әлсіз schwa. Оны толық «а» деп айтпаңыз.
- Allay /əˈleɪ/: екпін екінші буында; rife сөзі life сөзімен ұйқасады.
- Do the washing-up — UK; do the dishes UK-те де, US-та да, әсіресе US-та қолданылады. Екеуі де do the laundry дейді; UK-те do the washing та айтылады.
Алтын ереже
Жеке сөздерді емес, олардың серіктерін үйреніңіз және сөздің әдетте жақсы ма, жаман ба серіктермен жүретінін байқаңыз. Тіркес тек «мүмкін сияқты» естілсе, тексеріңіз: грамматика көп жұпқа рұқсат етеді, бірақ табиғи ағылшын тілі олардың кейбірін ғана қолданады. Есте сақтаңыз: қазақ тіркестерін («шешім қабылдау», «дәрі ішу») сөзбе-сөз аудармаңыз.
Жаттығулар
A. Құрылым
Дұрыс серік сөзді қойыңыз не таңдаңыз.
-
make не do: Have you your homework yet?
-
make не do: We've a lot of progress this month.
-
Толықтырыңыз: If we work late, we can still the deadline.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: The scientists were careful not to … conclusions too early.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: There's always … traffic on this road at rush hour.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: It's … unlikely that he'll agree.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: I was … disappointed with the result.
B. Мағына
Дұрыс жауапты таңдаңыз.
-
Қайсысы табиғи естіледі?
-
Қай сөздің реңкі жағымсыз? …
-
Қайсысы ресмирек? …
-
"allay fears" нені білдіреді? …
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
I think I took a cold on the plane.
-
She's doing a PhD in biology.
-
There is a hard contrast between rich and poor areas.
-
The government is strongly aware of the problem.
D. Мәтін ішінде
Жақшадағы сөздердің ішінен дұрысын таңдаңыз.
16 (Heavy / Strong) rain and 17 (high / tall) winds 18 (made / caused) serious damage across the region last night. Many roads were blocked, and drivers were stuck in 19 (heavy / thick) traffic for hours. The mayor tried to 20 (allay / calm down) fears that schools would close, but parents were 21 (bitterly / highly) disappointed when classes were cancelled.
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
«meet a deadline» және «make progress» тіркестерін қолданып, жұмысыңыз не оқуыңыз туралы екі сөйлем жазыңыз.
-
«pose a threat», «a spate of» не «rife» тіркестерінің бірін қолданып, қалаңыздағы бір мәселе туралы сөйлем жазыңыз.
-
Үстеу + сын есім коллокациясы арқылы көңіліңізді қалдырған бір жағдайды сипаттаңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
A2-31 Good at, afraid of, listen to қазақша: сөз + предлог тіркестері Предлогпен толықтырыңыз: It depends the weather.
-
B1-28 Phrasal verbs қазақша: turn it off, look after her, run out of — сөз тәртібі Есімдікті дұрыс орынға қойыңыз: Can you turn off it?
-
B2-24 Reason for, increase in, effect on қазақша: зат есімнен кейінгі предлогтар Предлогпен толықтырыңыз: There has been a sharp increase crime in the area.
Жауаптар
A. Құрылым
- done
- made
- meet / make
- draw
- heavy
- highly
- bitterly
B. Мағына
- The flood caused a lot of damage.
- rife
- lodge a complaint
- make fears weaker
C. Қатені табыңыз
- I think I caught a cold on the plane. / I think I got a cold on the plane. / I think I picked up a cold on the plane.
- ✓ She's doing a PhD in biology.
- There is a stark contrast between rich and poor areas. / There is a sharp contrast between rich and poor areas. / There is a striking contrast between rich and poor areas. / There is a marked contrast between rich and poor areas.
- The government is fully aware of the problem. / The government is well aware of the problem. / The government is acutely aware of the problem. / The government is very aware of the problem. / The government is keenly aware of the problem. / The government is aware of the problem.
D. Мәтін ішінде
- Heavy
- high
- caused
- heavy
- allay
- bitterly
E. Сіздің кезегіңіз
- I always meet my deadlines at work. This year I've made a lot of progress with my English.
- There has been a spate of bike thefts near the station.
- I was bitterly disappointed when the concert was cancelled.
F. Аралас қайталау
- on
- Can you turn it off?
- in
