İngilizce Collocations: Birlikte Kullanılan Kelimeler (Make–Do, Heavy Rain, Highly Unlikely)
Collocation: Words That Go Together
Bu sayfada
Hedef
Bu dersin sonunda bir kelimenin doğal eşini seçebilecek — bir isim için doğru fiili (meet a deadline, allay fears), doğru sıfatı (heavy rain, high winds) ve doğru zarfı (highly unlikely, bitterly disappointed) — bazı kelimelerin gizli olumlu ya da olumsuz "rengini" fark edebilecek ve bir kelime birleşimini sözlükte ya da derlemde (corpus) kendiniz kontrol edebileceksiniz.
Temel Fikir
Collocation (eş dizim), konuşucuların alışkanlıkla birlikte kullandığı kelime birleşimidir. Heavy rain ve strong coffee birer collocation'dır; strong rain ve heavy coffee anlaşılır, ama doğal duyulmaz. Dilbilgisi bunlara izin verir; kullanım vermez.
Her kelimenin bir arkadaş çevresi olduğunu düşünün. Rain genellikle heavy, torrential ya da light ile görülür; deadline ise vaktini meet, miss ve extend ile geçirir. Bunu açıklayan bir mantık kuralı yoktur; mesele sadece kiminle vakit geçirdikleridir. Bazı kelimelerin de bir ünü vardır: cause neredeyse her zaman kötü arkadaşlarla görülür (cause problems, cause damage), bu yüzden cause success tuhaf duyulur.
Collocation, çoğu zaman çok iyi bir öğrenciyi anadili gibi konuşan birinden ayıran son farktır. Bir metin dilbilgisi açısından kusursuz olup tek bir yanlış eş kelime yüzünden yine de yabancı duyulabilir. İyi haber şu: collocation'lar kontrol edilebilir ve en kullanışlıları kalıp olarak öğrenilebilir — reach + consensus değil, reach a consensus.
Türkçe ve İngilizce Yan Yana
Bu konuda Türkçe de aynı şekilde çalışır: Türkçede de kelimelerin sabit eşleri vardır. "Karar vermek" denir, "karar yapmak" denmez; "şiddetli yağmur" denir, "güçlü yağmur" pek denmez. Sorun şu ki iki dildeki eşler çoğu zaman farklıdır ve Türkçe eşi kelime kelime çevirmek doğal olmayan bir İngilizce üretir.
| Türkçe | İngilizce |
|---|---|
| hata yap-mak | make a mistake |
| araştırma yap-mak | do research |
| karar ver-mek | make a decision |
| şiddetli yağmur | heavy rain |
| sert kahve | strong coffee |
| yoğun trafik | heavy traffic |
| teslim tarihine yetiş-mek | meet a deadline |
| sonuç çıkar-mak | draw a conclusion |
Türkçedeki tek fiil "yapmak", İngilizcede iki fiile ayrılır: make ve do. "Vermek" ise çoğu zaman give olmaz. Kelimeyi değil, kalıbın tamamını öğrenin.
Yapı
Başlıca collocation kalıpları
| Kalıp | Örnekler |
|---|---|
| fiil + isim | meet a deadline, pose a threat, draw a conclusion, reach a consensus, allay fears |
| sıfat + isim | heavy rain, high winds, a stark contrast, a vested interest, abject poverty |
| zarf + sıfat | deeply concerned, highly unlikely, utterly ridiculous, bitterly disappointed |
| fiil + zarf | flatly refuse, categorically deny, sincerely apologise |
| isim + isim | a traffic jam, a pay rise, a job interview |
| isim + of + isim | a round of applause, a sense of humour, a spate of burglaries |
strong, heavy ve high
| strong | heavy | high |
|---|---|---|
| coffee, accent, smell, opinion | rain, snow, traffic, smoker | temperature, price, level, standard, demand |
| evidence, support, argument, demand | losses, workload, fine | risk, speed, quality |
| wind(s) — tekil ya da çoğul | (accent: heavy de yaygındır) | winds — genellikle çoğul |
make ve do — tekrar
| make (yaratmak, üretmek, bir sonuca yol açmak) | do (bir etkinliği, işi, görevi yapmak) |
|---|---|
| a decision, a mistake, a plan, progress | research, homework, the shopping, business |
| a mess, a noise, an effort, a suggestion | someone a favour, your best, damage, harm |
Bu derste ❌ standart İngilizcenin kullanmadığı birleşimleri, ⚠️ ise anlaşılır ama doğal olmayan birleşimleri gösterir.
Kullanımlar
1Temellerin ötesinde fiil + isim
Birçok isim kendi fiilini seçer. Resmî ve akademik İngilizcede bu seçimler kesindir: bir teslim tarihine meet ya da miss edersiniz, bir tehdit pose edilir, bir sonuç draw edilir, bir uzlaşmaya reach edilir, korkular allay edilir. Fiilin kendi başına anlamı çoğu zaman azdır; bu yüzden kalıbın tamamını öğrenin.
2Sıfat + isim
"Çok" ya da "yoğun" anlamındaki sıfat isme göre değişir. Rain ve traffic heavy'dir; coffee strong'dur; prices ve temperatures high'dır. Strong, wind ya da winds ile kullanılır; high genellikle çoğul winds ile. Demand genellikle high ya da strong'dur (heavy demand da kullanılır, örneğin bir hizmet ya da bir ağ için). Birçok resmî ismin kendi sabit sıfatları vardır: a stark contrast, a vested interest, abject poverty.
3Zarf + sıfat ve fiil + zarf
Pekiştiren zarfların da tercih ettikleri eşler vardır. Very derecelendirilebilen hemen her sıfatla kullanılır, ama daha kesin zarflar daha doğal ve daha ileri seviye duyulur. Mutlak ve aşırı sıfatlar (impossible, perfect, freezing) genellikle very değil, absolutely, completely ya da utterly alır (en iyi eş kelimeye göre değişir).
4Semantic prosody: kelimelerin gizli rengi
Bazı kelimeler sözlükte nötrdür, ama neredeyse her zaman olumsuz (ya da olumlu) eşlerle görülür. Bu "renge" semantic prosody denir. Olumsuz renkli bir kelimeyi olumlu bir fikirle kullanmak tuhaf ya da alaycı duyulur.
5Collocation gücü ve üslup
Collocation'lar güçlü olanlardan (neredeyse sabit: pitch dark, shrug your shoulders) zayıf olanlara (birçok olası eş: a nice day, a big house) kadar uzanır. Bazı collocation'ların bir üslubu da vardır: get a degree nötr, obtain a degree resmîdir; make a complaint nötr, lodge a complaint resmîdir.
6Bir collocation'ı kontrol etmek
Bir birleşim "olabilir gibi" duyuluyor ama emin değilseniz, kontrol edin. Öğrenci sözlükleri collocation'ları çoğu zaman kalın harfle ya da özel bir kutuda gösterir. Bir derlem (corpus — gerçek metinlerden oluşan, aranabilir büyük bir koleksiyon) her seçeneğin ne sıklıkta geçtiğini gösterir. Seçenekleri karşılaştırın, metinlerin üslubuna bakın ve çevredeki kelimelere dikkat edin.
Sık Yapılan Hatalar
Türkçe Konuşanlar İçin Tuzaklar
1. "Yapmak" fiilini her yerde "do" ya da "make" ile çevirmek. Türkçede hata da, araştırma da, plan da, ödev de "yapılır". İngilizcede bu iş make ile do arasında bölünür ve her ismin eşi sabittir.
2. "Vermek" fiilini "give" ile çevirmek. "Karar vermek" ve "önem vermek" Türkçede doğaldır, ama İngilizcede give ile kurulmaz.
3. Sıfatları sözlükteki ilk karşılığıyla çevirmek. "Sert kahve", "sıkı tiryaki", "ağır hasta" kelime kelime çevrildiğinde hard coffee, strong smoker, heavily ill gibi doğal olmayan birleşimler çıkar.
4. Günlük kalıpları kelime kelime çevirmek. "Soğuk almak", "fotoğraf çekmek", "dikkat etmek" gibi kalıpların İngilizcede kendi fiilleri vardır.
5. "Son derece" ve "çok" kelimelerini her sıfatla kullanmak. Türkçede "son derece soğuk" ve "çok imkânsız" gibi birleşimler göze batmayabilir. İngilizcede highly yalnızca belirli sıfatlarla, very de mutlak olmayan sıfatlarla kullanılır.
Karıştırılmasın
collocation ve dependent preposition — Dependent preposition, bir kelimeden sonra gelen sabit dilbilgisidir (good at, depend on); bkz. A2-31. Collocation ise tipik bir eş kelimedir.
collocation ve phrasal verb — Bir collocation'da, eşi tahmin edemeseniz bile bütünün anlamı parçalardan anlaşılır (give a speech). Bir phrasal verb'ün anlamı ise çoğu zaman parçalardan çıkarılamaz (give up = bırakmak); bkz. B1-28.
very ve absolutely — Derecelendirilebilen sıfatlar (cold, good) very / extremely alır; aşırı ya da mutlak sıfatlar (freezing, perfect, impossible) absolutely / completely / utterly alır.
Yazım ve Telaffuz
- Collocation'lar tek bir birim olarak söylenir; ana vurgu genellikle son içerik kelimesine düşer: meet the deadline (vurgu dead'de), heavy traffic (vurgu traf'ta), highly unlikely (vurgu like'ta).
- Ritmi kelimelerle birlikte öğrenin: pay attention /peɪ əˈtenʃn/ — attention'daki ilk a zayıf bir schwa'dır: "pey ı-TEN-şın".
- Allay /əˈleɪ/ ("ı-LEY") ikinci heceden vurgulanır; rife ("rayf") life ile kafiyelidir.
- Do the washing-up İngiliz İngilizcesidir; do the dishes hem İngiltere'de hem ABD'de, özellikle ABD'de kullanılır. İkisi de do the laundry der; İngiltere'de do the washing da denir.
Altın Kural
Tek tek kelimeleri değil, eşleriyle birlikte öğrenin ve bir kelimenin genellikle iyi mi kötü mü arkadaşlarla görüldüğüne dikkat edin. Bir birleşim yalnızca "olabilir gibi" duyuluyorsa kontrol edin: dilbilgisi birçok çifte izin verir, ama doğal İngilizce bunların yalnızca bazılarını kullanır.
Alıştırmalar
A. Yapı
Boşlukları doldurun ya da doğru olanı seçin.
-
make mi, do mu: Have you your homework yet?
-
make mi, do mu: We've a lot of progress this month.
-
Tamamlayın: If we work late, we can still the deadline.
-
Doğru olanı seçin: The scientists were careful not to … conclusions too early.
-
Doğru olanı seçin: There's always … traffic on this road at rush hour.
-
Doğru olanı seçin: It's … unlikely that he'll agree.
-
Doğru olanı seçin: I was … disappointed with the result.
B. Anlam
Anlama göre doğru seçeneği işaretleyin.
-
Hangisi doğal duyuluyor?
-
Hangi kelimenin rengi olumsuz? …
-
Hangisi daha resmî? …
-
"allay fears" ne demek? …
C. Hatayı Bul
Hatalı cümleyi düzeltin. Cümle doğruysa "correct" yazın.
-
I think I took a cold on the plane.
-
She's doing a PhD in biology.
-
There is a hard contrast between rich and poor areas.
-
The government is strongly aware of the problem.
D. Bağlam İçinde
Haberi parantezdeki seçeneklerden doğal olanla tamamlayın.
16 (Heavy / Strong) rain and 17 (high / tall) winds 18 (made / caused) serious damage across the region last night. Many roads were blocked, and drivers were stuck in 19 (heavy / thick) traffic for hours. The mayor tried to 20 (allay / calm down) fears that schools would close, but parents were 21 (bitterly / highly) disappointed when classes were cancelled.
E. Sıra Sende
-
İşiniz ya da okulunuz hakkında "meet a deadline" ve "make progress" kullanarak iki cümle yazın.
-
Şehrinizdeki bir sorun hakkında "pose a threat", "a spate of" ya da "rife" kullanarak bir cümle yazın.
-
Hayal kırıklığına uğradığınız bir deneyimi bir zarf + sıfat collocation'ı ile anlatın.
F. Karışık Tekrar
Önceki derslerden karışık sorular.
-
A2-31 İngilizce Dependent Prepositions: Good At, Afraid Of, Listen To Bir edatla tamamlayın: It depends the weather.
-
B1-28 İngilizce Phrasal Verbs Dilbilgisi: Turn It Off, Look After Her Zamiri doğru yere koyun: Can you turn off it?
-
B2-24 İngilizcede İsim + Edat (Noun + Preposition): Reason For, Increase In, Solution To Bir edatla tamamlayın: There has been a sharp increase crime in the area.
Cevap anahtarı
A. Yapı
- done
- made
- meet / make
- draw
- heavy
- highly
- bitterly
B. Anlam
- The flood caused a lot of damage.
- rife
- lodge a complaint
- make fears weaker
C. Hatayı Bul
- I think I caught a cold on the plane. / I think I got a cold on the plane. / I think I picked up a cold on the plane.
- ✓ She's doing a PhD in biology.
- There is a stark contrast between rich and poor areas. / There is a sharp contrast between rich and poor areas. / There is a striking contrast between rich and poor areas. / There is a marked contrast between rich and poor areas.
- The government is fully aware of the problem. / The government is well aware of the problem. / The government is acutely aware of the problem. / The government is very aware of the problem. / The government is keenly aware of the problem. / The government is aware of the problem.
D. Bağlam İçinde
- Heavy
- high
- caused
- heavy
- allay
- bitterly
E. Sıra Sende
- I always meet my deadlines at work. This year I've made a lot of progress with my English.
- There has been a spate of bike thefts near the station.
- I was bitterly disappointed when the concert was cancelled.
F. Karışık Tekrar
- on
- Can you turn it off?
- in
