Англисче коллокациялар кыргызча: heavy rain, meet a deadline, highly unlikely жана make же do
Collocation: Words That Go Together
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз сөз үчүн табигый өнөктөштү тандай аласыз – зат атоочко туура этишти (meet a deadline, allay fears), туура сын атоочту (heavy rain, high winds) жана туура тактоочту (highly unlikely, bitterly disappointed), айрым сөздөрдүн жашыруун оң же терс «түсүн» байкай аласыз жана сөз айкашын сөздүктөн же корпустан өзүңүз текшере аласыз.
Негизги ой
Коллокация (collocation) – сүйлөгөндөр адат боюнча бирге колдонгон сөздөрдүн айкашы. Heavy rain жана strong coffee – коллокациялар; strong rain жана heavy coffee түшүнүктүү, бирок табигый эмес угулат. Грамматика аларга уруксат берет, ал эми колдонуу бербейт.
Ар бир сөздүн өз достор чөйрөсү бар деп элестетиңиз. Rain көбүнчө heavy, torrential же light менен жүрөт; deadline убактысын meet, miss жана extend менен өткөрөт. Мунун логикалык себеби жок – алар жөн гана бирге жүрүшөт. Айрым сөздөрдүн «аты» да бар: cause дээрлик дайыма жаман коомдо жүрөт (cause problems, cause damage), ошондуктан cause success таң калыштуу угулат.
Коллокация көбүнчө абдан жакшы окуучуну тилди эне тилиндей билген адамдан бөлүп турган акыркы нерсе. Текст грамматикалык жактан мүлдө туура болуп, бир эле туура эмес өнөктөш сөздүн айынан чет элдиктин тексти сыяктуу угулушу мүмкүн. Жакшы жаңылык: коллокацияларды текшерүүгө болот, ал эми эң пайдалууларын бүтүн тизмек катары үйрөнсө болот – reach + consensus эмес, reach a consensus.
Кыргыз тили жана англис тили
Кыргыз тилинде да туруктуу сөз айкаштары бар, жана алардын көбү этиш + зат атооч түрүндө: «чечим кабыл алуу», «суроо берүү», «дары ичүү», «ката кетирүү», «жыйынтык чыгаруу». Бирок кыргызча өнөктөш этиш көп учурда англисчеге дал келбейт: «чечим кабыл алуу» – make (take) a decision, accept a decision эмес; «суроо берүү» – ask a question, give a question эмес; «дары ичүү» – take medicine, drink pills эмес. Сын атоочтор менен да ушундай: кыргызча катуу – «катуу жамгыр», «катуу суук», «катуу шамал», ал эми англисчеде ар бир зат атоочтун өз сын атоочу бар: heavy rain, bitter cold, strong wind. Айрым айкаштар эки тилде дал келет: «оор жоготуулар» – heavy losses, «катуу сын» – strong criticism. Бул жерде да ушундай. Кыргызча «абдан» дээрлик ар бир сын атооч менен келет; англисче very да кеңири колдонулат, бирок impossible, perfect сыяктуу абсолюттук сын атоочтор absolutely, completely сыяктуу тактоочторду талап кылат.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| чечим кабыл алуу | make / take a decision | «кабыл алуу» → accept эмес |
| суроо берүү | ask a question | «берүү» → give эмес |
| дары ичүү | take medicine | «ичүү» → drink эмес |
| ката кетирүү | make a mistake | «кетирүү» → make, do эмес |
| жыйынтык чыгаруу | draw a conclusion | «чыгаруу» → draw |
| мөөнөтүнө үлгүрүү | meet a deadline | зат атооч өз этишин тандайт |
| катуу жамгыр / катуу суук | heavy rain / bitter cold | бир кыргыз сын атоочу → ар башка англис сын атоочтору |
| оор жоготуулар | heavy losses | Бул жерде да ушундай: «оор» = heavy |
| абдан күмөндүү | highly unlikely | «абдан» → көбүнчө тагыраак тактооч |
Кыскасы: сөздү өзүнчө эмес, өнөктөшү менен үйрөнүңүз. Кыргызча айкашты сөзмө-сөз которбоңуз: «чечим кабыл алуу» → make a decision, «суроо берүү» → ask a question, «дары ичүү» → take medicine, «катуу жамгыр» → heavy rain.
Түзүлүшү
Коллокациялардын негизги үлгүлөрү
| Үлгү | Мисалдар |
|---|---|
| этиш + зат атооч | meet a deadline, pose a threat, draw a conclusion, reach a consensus, allay fears |
| сын атооч + зат атооч | heavy rain, high winds, a stark contrast, a vested interest, abject poverty |
| тактооч + сын атооч | deeply concerned, highly unlikely, utterly ridiculous, bitterly disappointed |
| этиш + тактооч | flatly refuse, categorically deny, sincerely apologise |
| зат атооч + зат атооч | a traffic jam, a pay rise, a job interview |
| зат атооч + of + зат атооч | a round of applause, a sense of humour, a spate of burglaries |
strong, heavy жана high
| strong | heavy | high |
|---|---|---|
| coffee, accent, smell, opinion | rain, snow, traffic, smoker | temperature, price, level, standard, demand |
| evidence, support, argument, demand | losses, workload, fine | risk, speed, quality |
| wind(s) – жекелик же көптүк сан | (accent: heavy да көп колдонулат) | winds – көбүнчө көптүк сан |
make жана do – кайталоо
| make (жаратуу, өндүрүү, натыйжага алып келүү) | do (аракет, жумуш, тапшырмаларды аткаруу) |
|---|---|
| a decision, a mistake, a plan, progress | research, homework, the shopping, business |
| a mess, a noise, an effort, a suggestion | someone a favour, your best, damage, harm |
Бул сабакта ❌ белгиси стандарттуу англис тилинде колдонулбаган айкаштарды, ал эми ⚠️ белгиси түшүнүктүү, бирок табигый эмес айкаштарды көрсөтөт.
Колдонулушу
1Негизгиден тышкаркы этиш + зат атооч айкаштары
Көп зат атоочтор өз этишин тандайт. Расмий жана илимий англисчеде бул тандоо так: мөөнөткө meet же miss дейсиз, коркунучка pose, жыйынтыкка draw, макулдашууга reach, коркууга allay. Этиштин өзүнүн мааниси көп учурда аз, ошондуктан бүт айкашты үйрөнүңүз. Кыргызча «жыйынтык чыгаруу», «тынчсызданууну басуу» дейбиз, бирок англисче этиштер башка.
2Сын атооч + зат атооч
«Абдан» же «күчтүү» маанисиндеги сын атооч зат атоочко жараша өзгөрөт. Rain жана traffic – heavy; coffee – strong; prices жана temperatures – high. Strong wind же winds менен колдонулат; high көбүнчө көптүк сандагы winds менен келет. Demand көбүнчө high же strong болот (heavy demand да колдонулат, мисалы, кызмат же тармак үчүн). Көп расмий зат атоочтордун өз туруктуу сын атоочтору бар: a stark contrast, a vested interest, abject poverty. Кыргызча катуу көп зат атооч менен келет, ошондуктан англисчеде өнөктөштү ар бир жолу текшериңиз.
3Тактооч + сын атооч жана этиш + тактооч
Күчөтүүчү тактоочтордун да артык көргөн өнөктөштөрү бар. Very дээрлик ар бир даражалуу сын атооч менен колдонулат, бирок так тактоочтор табигыйраак жана деңгээли жогору угулат. Абсолюттук жана чектүү сын атоочтор (impossible, perfect, freezing) адатта very эмес, absolutely, completely же utterly алат (эң жакшы өнөктөш сөзгө жараша болот). Кыргызча «абдан» бардык жерде жарай берет; англисчеде тандоо керек.
4Семантикалык прозодия: сөздөрдүн жашыруун түсү
Айрым сөздөр сөздүктө нейтралдуу, бирок дээрлик дайыма терс (же оң) өнөктөштөр менен кездешет. Бул «түс» семантикалык прозодия (semantic prosody) деп аталат. Терс түстөгү сөздү оң ой менен колдонуу таң калыштуу же кекээрлүү угулат. Кыргызча да ушундай сөздөр бар: «алып келди» нейтралдуу, ал эми «-га дуушар кылды» дээрлик дайыма жаман нерсе менен келет – бул жерде да ушундай.
5Коллокациянын күчү жана стили
Коллокациялар күчтүү (дээрлик туруктуу: pitch dark, shrug your shoulders) жана алсыз (өнөктөштөр көп: a nice day, a big house) болот. Айрым коллокациялардын стили да бар: get a degree нейтралдуу, obtain a degree расмий; make a complaint нейтралдуу, lodge a complaint расмий.
6Коллокацияны текшерүү
Айкаш «мүмкүн сыяктуу» угулуп, бирок ишенбесеңиз, аны текшериңиз. Окуучулар үчүн сөздүк көбүнчө коллокацияларды калың шрифт менен же өзүнчө кутучада көрсөтөт. Корпус (чыныгы тексттердин издөөгө болгон чоң жыйнагы) ар бир вариант канча жолу кездешерин көрсөтөт. Варианттарды салыштырыңыз, тексттердин стилин караңыз жана айланасындагы сөздөргө көңүл буруңуз. Кыргызча айкашты сөзмө-сөз которуп алганыңызды байкасаңыз, аны сөзсүз текшериңиз.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «Суроо берүү» → give a question. Кыргызча суроону «беребиз»: «Мугалимге суроо бердим», «Сизге бир суроо берсем болобу?». Ошондуктан англисчеде give a question деп айтуу абдан табигый сезилет. Англисчеде адамга суроо ask этиши менен берилет: ask (somebody) a question.
2. «Дары ичүү» → drink pills. Кыргызча дарыны «ичебиз»: «Күнүнө эки жолу дары ичем». Англисче drink суюктук үчүн гана колдонулат, ал эми дары, таблетка, витаминдер үчүн take айтылат: take medicine, take a pill, take vitamins.
3. «Чечим кабыл алуу» → accept a decision. Кыргызча «чечим кабыл алуу» – өзүбүз чечим чыгаруу дегенди билдирет. Ошондуктан англисчеде accept a decision деп айтуу оңой. Бирок англисче accept a decision «бирөөнүн чечимине макул болуу» дегенди билдирет. Өзүңүз чечим чыгарсаңыз, make a decision (же take a decision, UK) деңиз.
4. «Катуу суук» → strong cold. Кыргызча катуу – «катуу жамгыр», «катуу шамал», «катуу суук». Ошондуктан англисчеде да strong деген бир сын атоочту бардык зат атоочтор менен колдонуу оңой. Англисчеде суук үчүн bitter cold, severe cold же bitterly cold айтылат.
Чаташтырбаңыз
коллокация жана көз каранды предлог – Көз каранды предлог – сөздөн кийинки туруктуу грамматика (good at, depend on); A2-31 караңыз. Коллокация – сөздүн мүнөздүү өнөктөш сөзү.
коллокация жана фразалык этиш – Коллокацияда бүтүндүн маанисин бөлүктөрүнөн түшүнсө болот, өнөктөшүн алдын ала таба албасаңыз да (give a speech). Фразалык этиштин мааниси көбүнчө бөлүктөрүнөн чыкпайт (give up = таштоо); B1-28 караңыз.
very жана absolutely – Даражалуу сын атоочтор (cold, good) very / extremely алат; чектүү же абсолюттук сын атоочтор (freezing, perfect, impossible) absolutely / completely / utterly алат.
Жазылышы жана айтылышы
- Коллокациялар бир бүтүн катары айтылат, негизги басым көбүнчө акыркы маанилүү сөзгө түшөт: meet the deadline /ˌmiːt ðə ˈdedlaɪn/ (басым dead муунунда), heavy traffic /ˌhevi ˈtræfɪk/ (басым traf муунунда), highly unlikely /ˌhaɪli ʌnˈlaɪkli/ (басым like муунунда). Кыргызча адат боюнча басымды ар бир сөздүн акыркы муунуна койбоңуз.
- Ыргагын сөздөр менен бирге үйрөнүңүз: pay attention /peɪ əˈtenʃn/ – attention сөзүндөгү биринчи a алсыз /ə/. Кыргызча ар бир үндүүнү толук айтабыз, ошондуктан /ə/ тыбышына өзүнчө көңүл буруңуз.
- Allay /əˈleɪ/: басым экинчи муунда; rife /raɪf/ life сөзү менен уйкашат.
- Do the washing-up – британ англисчеси; do the dishes Британияда да, АКШда да колдонулат, айрыкча АКШда. Экөө тең do the laundry дейт; Британияда do the washing да айтылат.
Алтын эреже
Сөздөрдү өзүнчө үйрөнбөңүз – алардын өнөктөштөрүн үйрөнүңүз, жана сөз көбүнчө жакшы же жаман коомдо жүрөрүн байкаңыз. Айкаш «мүмкүн сыяктуу» гана угулса, аны текшериңиз: грамматика көп жупка уруксат берет, бирок табигый англис тили алардын айрымдарын гана колдонот. Эсиңизде болсун: кыргызча айкашты сөзмө-сөз которбоңуз – ask a question, take medicine, make a decision, heavy rain.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Туура сөздү жазыңыз же тандаңыз.
-
make же do: Have you your homework yet?
-
make же do: We've a lot of progress this month.
-
Толуктаңыз: If we work late, we can still the deadline.
-
Туура жоопту тандаңыз: The scientists were careful not to … conclusions too early.
-
Туура жоопту тандаңыз: There's always … traffic on this road at rush hour.
-
Туура жоопту тандаңыз: It's … unlikely that he'll agree.
-
Туура жоопту тандаңыз: I was … disappointed with the result.
B. Мааниси
Туура жоопту тандаңыз.
-
Кайсынысы табигый угулат?
-
Кайсы сөздүн терс түсү бар? …
-
Кайсынысы расмийирээк? …
-
«allay fears» эмнени билдирет? …
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
I think I took a cold on the plane.
-
She's doing a PhD in biology.
-
There is a hard contrast between rich and poor areas.
-
The government is strongly aware of the problem.
D. Текстте
Кашаадагы эки варианттын туурасын тандап, жаңылыкты толуктаңыз.
16 (Heavy / Strong) rain and 17 (high / tall) winds 18 (made / caused) serious damage across the region last night. Many roads were blocked, and drivers were stuck in 19 (heavy / thick) traffic for hours. The mayor tried to 20 (allay / calm down) fears that schools would close, but parents were 21 (bitterly / highly) disappointed when classes were cancelled.
E. Сиздин кезегиңиз
Англисче жазыңыз.
-
«meet a deadline» жана «make progress» айкаштарын колдонуп, жумушуңуз же окууңуз жөнүндө эки сүйлөм жазыңыз.
-
«pose a threat», «a spate of» же «rife» колдонуп, шаарыңыздагы бир көйгөй жөнүндө сүйлөм жазыңыз.
-
Тактооч + сын атооч коллокациясы менен көңүлүңүздү калтырган бир окуяны сүрөттөңүз.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
A2-31 Good at, Afraid of, Listen to кыргызча: сөз + предлог (dependent prepositions) Предлог менен толуктаңыз: It depends the weather.
-
B1-28 Phrasal verbs кыргызча: turn it off, look after her, run out of – сөз тартиби Ат атоочту туура жерге коюңуз: Can you turn off it?
-
B2-24 Reason for, increase in, solution to кыргызча: зат атооч + предлог Предлог менен толуктаңыз: There has been a sharp increase crime in the area.
Жооптор
A. Түзүлүшү
- done
- made
- meet / make
- draw
- heavy
- highly
- bitterly
B. Мааниси
- The flood caused a lot of damage.
- rife
- lodge a complaint
- make fears weaker
C. Катаны табыңыз
- I think I caught a cold on the plane. / I think I got a cold on the plane. / I think I picked up a cold on the plane.
- ✓ She's doing a PhD in biology.
- There is a stark contrast between rich and poor areas. / There is a sharp contrast between rich and poor areas. / There is a striking contrast between rich and poor areas. / There is a marked contrast between rich and poor areas.
- The government is fully aware of the problem. / The government is well aware of the problem. / The government is acutely aware of the problem. / The government is very aware of the problem. / The government is keenly aware of the problem. / The government is aware of the problem.
D. Текстте
- Heavy
- high
- caused
- heavy
- allay
- bitterly
E. Сиздин кезегиңиз
- I always meet my deadlines at work. This year I've made a lot of progress with my English.
- There has been a spate of bike thefts near the station.
- I was bitterly disappointed when the concert was cancelled.
F. Аралаш кайталоо
- on
- Can you turn it off?
- in
