Collocation oʻzbekcha: birga keladigan soʻzlar (heavy rain, meet a deadline, make yoki do, highly unlikely)
Collocation: Words That Go Together
Bu sahifada
Maqsad
Bu darsdan keyin siz soʻzga uning tabiiy hamrohini tanlay olasiz: otga mos feʼlni (meet a deadline, allay fears), mos sifatni (heavy rain, high winds) va mos ravishni (highly unlikely, bitterly disappointed). Shuningdek, baʼzi soʻzlarning yashirin ijobiy yoki salbiy «rangi» ni sezasiz va soʻz birikmasini lugʻat yoki korpusda oʻzingiz tekshira olasiz.
Asosiy gʻoya
Collocation (kollokatsiya) soʻzlovchilar odatda birga ishlatadigan soʻzlar birikmasi. Heavy rain va strong coffee kollokatsiyalar; strong rain va heavy coffee tushunarli, lekin gʻayritabiiy eshitiladi. Grammatika ularga ruxsat beradi, qoʻllanish esa yoʻq.
Har bir soʻzning oʻz doʻstlar davrasi bor, deb tasavvur qiling. Rain odatda heavy, torrential yoki light bilan birga koʻrinadi; deadline esa vaqtini meet, miss va extend bilan oʻtkazadi. Buni hech qanday mantiq qoidasi tushuntirmaydi: ular shunchaki shu doʻstlar bilan yuradi. Baʼzi soʻzlarning esa obroʻsi bor: cause deyarli doim yomon davrada koʻrinadi (cause problems, cause damage), shuning uchun cause success gʻalati eshitiladi.
Kollokatsiya koʻpincha juda yaxshi oʻquvchini ona tili darajasidagi soʻzlovchidan ajratib turadigan oxirgi narsa. Matn grammatik jihatdan mukammal boʻlsa ham, bitta notoʻgʻri hamroh soʻz tufayli chet elcha eshitilishi mumkin. IELTS da «Lexical Resource» bahosi aynan shunga qaraydi. Yaxshi xabar: kollokatsiyalarni tekshirish mumkin, eng foydalilarini esa bir butun boʻlak sifatida yodlash mumkin: reach + consensus emas, reach a consensus.
Oʻzbek va ingliz tillari
Oʻzbek tilida ham kollokatsiyalar bor: «xulosa chiqarmoq», «xavf tugʻdirmoq», «nutq soʻzlamoq». Koʻpincha ular inglizchaga yaxshi mos keladi (draw a conclusion, pose a threat, give a speech). Qiyinchilik ikki joyda. Birinchidan, oʻzbekchada bitta soʻz koʻp hamroh bilan keladi, inglizchada esa har xil soʻzlar kerak: qilmoq make ham, do ham boʻladi («xato qilmoq», «uy vazifasini qilmoq»), kuchli va qattiq esa heavy, strong, bitterly, deeply oʻrnida ham keladi («kuchli yomgʻir», «qattiq sovuq», «qattiq xavotir»). Ikkinchidan, baʼzi oʻzbekcha birikmalarni soʻzma-soʻz oʻgirsangiz, inglizchada boshqa feʼl kerak boʻladi: «dori ichmoq» → take medicine, «imtihon topshirmoq» → take an exam.
| Oʻzbekcha | Birikma turi | Inglizcha |
|---|---|---|
| xato qilmoq | feʼl + ot | make a mistake |
| tadqiqot qilmoq | feʼl + ot | do research |
| kuchli yomgʻir | sifat + ot | heavy rain |
| kuchli qahva | sifat + ot | strong coffee |
| qattiq sovuq | ravish/sifat + sifat | bitterly cold |
| xulosa chiqarmoq | feʼl + ot | draw a conclusion |
| dori ichmoq | feʼl + ot | take medicine |
| muddatga ulgurmoq | feʼl + ot | meet a deadline |
Tuzilish
Asosiy kollokatsiya qoliplari
| Qolip | Misollar |
|---|---|
| feʼl + ot | meet a deadline, pose a threat, draw a conclusion, reach a consensus, allay fears |
| sifat + ot | heavy rain, high winds, a stark contrast, a vested interest, abject poverty |
| ravish + sifat | deeply concerned, highly unlikely, utterly ridiculous, bitterly disappointed |
| feʼl + ravish | flatly refuse, categorically deny, sincerely apologise |
| ot + ot | a traffic jam, a pay rise, a job interview |
| ot + of + ot | a round of applause, a sense of humour, a spate of burglaries |
strong, heavy va high
| strong | heavy | high |
|---|---|---|
| coffee, accent, smell, opinion | rain, snow, traffic, smoker | temperature, price, level, standard, demand |
| evidence, support, argument, demand | losses, workload, fine | risk, speed, quality |
| wind(s): birlik yoki koʻplik | (accent: heavy ham keng tarqalgan) | winds: odatda koʻplik |
make va do: takrorlash
| make (yaratmoq, ishlab chiqarmoq, natijaga olib kelmoq) | do (faoliyat, ish, vazifani bajarmoq) |
|---|---|
| a decision, a mistake, a plan, progress | research, homework, the shopping, business |
| a mess, a noise, an effort, a suggestion | someone a favour, your best, damage, harm |
Bu darsda ❌ standart ingliz tilida ishlatilmaydigan birikmalarni, ⚠️ esa tushunarli, lekin gʻayritabiiy birikmalarni bildiradi.
Qoʻllanish
1Asosiy darajadan yuqori feʼl + ot birikmalari
Koʻp otlar oʻz feʼlini tanlaydi. Rasmiy va ilmiy ingliz tilida bu tanlov aniq: deadline ni meet yoki miss qilasiz, threat ni pose qilasiz, conclusion ni draw qilasiz, consensus ga reach qilasiz, fears ni allay qilasiz. Feʼlning oʻzi koʻpincha kam maʼno tashiydi, shuning uchun butun boʻlakni yodlang.
2Sifat + ot
«Juda» yoki «kuchli» maʼnosidagi sifat otga qarab oʻzgaradi. Rain va traffic heavy; coffee strong; prices va temperatures high. Strong wind yoki winds bilan keladi; high odatda koʻplikdagi winds bilan. Demand odatda high yoki strong (heavy demand ham ishlatiladi, masalan, xizmat yoki tarmoq uchun). Koʻp rasmiy otlarning oʻz turgʻun sifatlari bor: a stark contrast, a vested interest, abject poverty. Oʻzbekchada bularning koʻpiga «kuchli» yoki «katta» deymiz, shuning uchun inglizcha juftni alohida yodlang.
3Ravish + sifat va feʼl + ravish
Kuchaytiruvchi ravishlarning ham sevimli hamrohlari bor. Very deyarli har qanday darajalanadigan sifat bilan keladi, lekin aniq ravishlar tabiiyroq va yuqoriroq darajadagidek eshitiladi. Mutlaq va oʻta kuchli sifatlar (impossible, perfect, freezing) odatda very emas, absolutely, completely yoki utterly oladi (eng yaxshi hamroh soʻzga bogʻliq).
4Semantic prosody: soʻzlarning yashirin rangi
Baʼzi soʻzlar lugʻatda neytral, lekin deyarli doim salbiy (yoki ijobiy) hamrohlar bilan keladi. Bu «rang» semantic prosody deyiladi. Salbiy rangli soʻzni ijobiy fikr bilan ishlatsangiz, gap gʻalati yoki kinoyali eshitiladi. Oʻzbekchada ham shunday: «avj olmoq» deyarli faqat yomon narsalar haqida aytiladi.
5Kollokatsiya kuchi va uslub
Kollokatsiyalar kuchli (deyarli turgʻun: pitch dark, shrug your shoulders) dan kuchsiz (koʻp hamroh mumkin: a nice day, a big house) gacha boʻladi. Baʼzi kollokatsiyalarning uslubi ham bor: get a degree neytral, obtain a degree rasmiy; make a complaint neytral, lodge a complaint rasmiy.
6Kollokatsiyani tekshirish
Birikma «mumkindek eshitilsa», lekin amin boʻlmasangiz, uni tekshiring. Oʻquvchilar uchun lugʻat kollokatsiyalarni koʻpincha qalin harf bilan yoki alohida qutida koʻrsatadi. Korpus (haqiqiy matnlarning katta, qidiriladigan toʻplami) har bir variant qanchalik koʻp uchrashini koʻrsatadi. Variantlarni solishtiring, matnlarning uslubiga qarang va atrofdagi soʻzlarga eʼtibor bering.
Keng tarqalgan xatolar
Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
1. «Qilmoq» → make yoki do? Oʻzbekchada «qaror qilmoq», «xarid qilmoq», «mashq qilmoq» kabi koʻp birikmalarda bitta feʼl ishlaydi. Inglizchada har bir ot oʻz feʼlini tanlaydi: natija yoki yaratish odatda make, faoliyat va vazifa odatda do.
2. «Dori ichmoq» → drink medicine. Oʻzbekchada dori «ichiladi», inglizchada esa take qilinadi. Drink faqat suyuq dori haqida, u ham kam ishlatiladi.
3. «Imtihon topshirmoq» → pass an exam. Oʻzbekcha «imtihon topshiryapman» imtihonni topshirish jarayonini bildiradi. Inglizchada pass faqat «muvaffaqiyatli oʻtmoq» degani; jarayon uchun take (yoki UK da sit) ishlatiladi.
4. «Kuchli» va «qattiq» → strong va hard. Oʻzbekchada «kuchli shamollash», «qattiq tanqid» deymiz. Ularni soʻzma-soʻz oʻgirsangiz, inglizcha gʻayritabiiy eshitiladi.
Adashtirmang
kollokatsiya va bogʻliq predlog — Bogʻliq predlog soʻzdan keyingi turgʻun grammatika (good at, depend on); A2-31 ga qarang. Kollokatsiya esa odatiy hamroh soʻz.
kollokatsiya va phrasal verb — Kollokatsiyada hamroh soʻzni taxmin qila olmasangiz ham, butun birikmaning maʼnosini qismlaridan tushunish mumkin (give a speech). Phrasal verb ning maʼnosini esa koʻpincha qismlaridan chiqarib boʻlmaydi (give up = tashlamoq, toʻxtatmoq); B1-28 ga qarang.
very va absolutely — Darajalanadigan sifatlar (cold, good) very / extremely oladi; oʻta kuchli yoki mutlaq sifatlar (freezing, perfect, impossible) absolutely / completely / utterly oladi.
Imlo va talaffuz
- Kollokatsiyalar bitta birlik sifatida aytiladi, asosiy urgʻu odatda oxirgi mazmunli soʻzga tushadi: meet the deadline (urgʻu dead da), heavy traffic (urgʻu traf da), highly unlikely (urgʻu like da).
- Ritmni soʻzlar bilan birga oʻrganing: pay attention /peɪ əˈtenʃn/: attention dagi birinchi a kuchsiz schwa, toʻliq «a» emas.
- Allay /əˈleɪ/: urgʻu ikkinchi boʻgʻinda; rife /raɪf/ life bilan qofiyadosh. Yozilishiga qarab «rife» deb oʻqimang.
- Heavy /ˈhevi/: birinchi unli qisqa /e/, ea bu yerda «i:» emas. Bitterly /ˈbɪtəli/: urgʻu birinchi boʻgʻinda.
- Do the washing-up UK ga xos; do the dishes UK da ham, AQShda ham, ayniqsa AQShda ishlatiladi. Ikkalasida ham do the laundry; UK da do the washing ham deyiladi.
Oltin qoida
Yolgʻiz soʻzlarni emas, ularning hamrohlarini oʻrganing va soʻz odatda yaxshi yoki yomon davrada yurishiga eʼtibor bering. Birikma faqat «mumkindek eshitilsa», uni tekshiring: grammatika koʻp juftlarga ruxsat beradi, lekin tabiiy ingliz tili ulardan faqat baʼzilarini ishlatadi.
Mashqlar
A. Tuzilish
Toʻgʻri soʻzni qoʻying yoki tanlang.
-
make yoki do: Have you your homework yet?
-
make yoki do: We've a lot of progress this month.
-
Toʻldiring: If we work late, we can still the deadline.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: The scientists were careful not to … conclusions too early.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: There's always … traffic on this road at rush hour.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: It's … unlikely that he'll agree.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: I was … disappointed with the result.
B. Maʼno
Toʻgʻri javobni tanlang.
-
Qaysi biri tabiiy eshitiladi?
-
Qaysi soʻzning rangi salbiy? …
-
Qaysi biri rasmiyroq? …
-
"allay fears" nimani bildiradi? …
C. Xatoni toping
Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni yozing yoki correct deb yozing.
-
I think I took a cold on the plane.
-
She's doing a PhD in biology.
-
There is a hard contrast between rich and poor areas.
-
The government is strongly aware of the problem.
D. Kontekstda
Yangilik xabarini oʻqing va har bir qavs ichidan tabiiy soʻzni tanlang.
16 (Heavy / Strong) rain and 17 (high / tall) winds 18 (made / caused) serious damage across the region last night. Many roads were blocked, and drivers were stuck in 19 (heavy / thick) traffic for hours. The mayor tried to 20 (allay / calm down) fears that schools would close, but parents were 21 (bitterly / highly) disappointed when classes were cancelled.
E. Sizning navbatingiz
Ingliz tilida yozing.
-
Ishingiz yoki oʻqishingiz haqida "meet a deadline" va "make progress" ni ishlatib ikkita gap yozing.
-
Shahringizdagi biror muammo haqida "pose a threat", "a spate of" yoki "rife" ni ishlatib gap yozing.
-
Hafsalangizni pir qilgan voqeani ravish + sifat kollokatsiyasi bilan tasvirlang.
F. Aralash takrorlash
Oldingi darslarni takrorlang.
-
A2-31 Good at, afraid of, listen to oʻzbekcha: qaysi soʻzdan keyin qaysi predlog keladi? Predlog bilan toʻldiring: It depends the weather.
-
B1-28 Phrasal verbs oʻzbekcha: turn it off yoki turn off it? Soʻz tartibi qoidalari Olmoshni toʻgʻri joyga qoʻying: Can you turn off it?
-
B2-24 Ot + predlog oʻzbekcha: reason for, increase in, effect on, solution to Predlog bilan toʻldiring: There has been a sharp increase crime in the area.
Javoblar
A. Tuzilish
- done
- made
- meet / make
- draw
- heavy
- highly
- bitterly
B. Maʼno
- The flood caused a lot of damage.
- rife
- lodge a complaint
- make fears weaker
C. Xatoni toping
- I think I caught a cold on the plane. / I think I got a cold on the plane. / I think I picked up a cold on the plane.
- ✓ She's doing a PhD in biology.
- There is a stark contrast between rich and poor areas. / There is a sharp contrast between rich and poor areas. / There is a striking contrast between rich and poor areas. / There is a marked contrast between rich and poor areas.
- The government is fully aware of the problem. / The government is well aware of the problem. / The government is acutely aware of the problem. / The government is very aware of the problem. / The government is keenly aware of the problem. / The government is aware of the problem.
D. Kontekstda
- Heavy
- high
- caused
- heavy
- allay
- bitterly
E. Sizning navbatingiz
- I always meet my deadlines at work. This year I've made a lot of progress with my English.
- There has been a spate of bike thefts near the station.
- I was bitterly disappointed when the concert was cancelled.
F. Aralash takrorlash
- on
- Can you turn it off?
- in
