SlowingoGrammatika
+ 3 / 3

Collocation oʻzbekcha: birga keladigan soʻzlar (heavy rain, meet a deadline, make yoki do, highly unlikely)

Collocation: Words That Go Together

Bu sahifada
  1. Maqsad
  2. Asosiy gʻoya
  3. Oʻzbek va ingliz tillari
  4. Tuzilish
  5. Qoʻllanish
  6. Keng tarqalgan xatolar
  7. Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
  8. Adashtirmang
  9. Imlo va talaffuz
  10. Oltin qoida
  11. Mashqlar

Maqsad

Bu darsdan keyin siz soʻzga uning tabiiy hamrohini tanlay olasiz: otga mos feʼlni (meet a deadline, allay fears), mos sifatni (heavy rain, high winds) va mos ravishni (highly unlikely, bitterly disappointed). Shuningdek, baʼzi soʻzlarning yashirin ijobiy yoki salbiy «rangi» ni sezasiz va soʻz birikmasini lugʻat yoki korpusda oʻzingiz tekshira olasiz.

Asosiy gʻoya

Collocation (kollokatsiya) soʻzlovchilar odatda birga ishlatadigan soʻzlar birikmasi. Heavy rain va strong coffee kollokatsiyalar; strong rain va heavy coffee tushunarli, lekin gʻayritabiiy eshitiladi. Grammatika ularga ruxsat beradi, qoʻllanish esa yoʻq.

Har bir soʻzning oʻz doʻstlar davrasi bor, deb tasavvur qiling. Rain odatda heavy, torrential yoki light bilan birga koʻrinadi; deadline esa vaqtini meet, miss va extend bilan oʻtkazadi. Buni hech qanday mantiq qoidasi tushuntirmaydi: ular shunchaki shu doʻstlar bilan yuradi. Baʼzi soʻzlarning esa obroʻsi bor: cause deyarli doim yomon davrada koʻrinadi (cause problems, cause damage), shuning uchun cause success gʻalati eshitiladi.

Kollokatsiya koʻpincha juda yaxshi oʻquvchini ona tili darajasidagi soʻzlovchidan ajratib turadigan oxirgi narsa. Matn grammatik jihatdan mukammal boʻlsa ham, bitta notoʻgʻri hamroh soʻz tufayli chet elcha eshitilishi mumkin. IELTS da «Lexical Resource» bahosi aynan shunga qaraydi. Yaxshi xabar: kollokatsiyalarni tekshirish mumkin, eng foydalilarini esa bir butun boʻlak sifatida yodlash mumkin: reach + consensus emas, reach a consensus.

Oʻzbek va ingliz tillari

Oʻzbek tilida ham kollokatsiyalar bor: «xulosa chiqarmoq», «xavf tugʻdirmoq», «nutq soʻzlamoq». Koʻpincha ular inglizchaga yaxshi mos keladi (draw a conclusion, pose a threat, give a speech). Qiyinchilik ikki joyda. Birinchidan, oʻzbekchada bitta soʻz koʻp hamroh bilan keladi, inglizchada esa har xil soʻzlar kerak: qilmoq make ham, do ham boʻladi («xato qilmoq», «uy vazifasini qilmoq»), kuchli va qattiq esa heavy, strong, bitterly, deeply oʻrnida ham keladi («kuchli yomgʻir», «qattiq sovuq», «qattiq xavotir»). Ikkinchidan, baʼzi oʻzbekcha birikmalarni soʻzma-soʻz oʻgirsangiz, inglizchada boshqa feʼl kerak boʻladi: «dori ichmoq» → take medicine, «imtihon topshirmoq» → take an exam.

OʻzbekchaBirikma turiInglizcha
xato qilmoqfeʼl + otmake a mistake
tadqiqot qilmoqfeʼl + otdo research
kuchli yomgʻirsifat + otheavy rain
kuchli qahvasifat + otstrong coffee
qattiq sovuqravish/sifat + sifatbitterly cold
xulosa chiqarmoqfeʼl + otdraw a conclusion
dori ichmoqfeʼl + ottake medicine
muddatga ulgurmoqfeʼl + otmeet a deadline

Tuzilish

Asosiy kollokatsiya qoliplari

QolipMisollar
feʼl + otmeet a deadline, pose a threat, draw a conclusion, reach a consensus, allay fears
sifat + otheavy rain, high winds, a stark contrast, a vested interest, abject poverty
ravish + sifatdeeply concerned, highly unlikely, utterly ridiculous, bitterly disappointed
feʼl + ravishflatly refuse, categorically deny, sincerely apologise
ot + ota traffic jam, a pay rise, a job interview
ot + of + ota round of applause, a sense of humour, a spate of burglaries

strong, heavy va high

strongheavyhigh
coffee, accent, smell, opinionrain, snow, traffic, smokertemperature, price, level, standard, demand
evidence, support, argument, demandlosses, workload, finerisk, speed, quality
wind(s): birlik yoki koʻplik(accent: heavy ham keng tarqalgan)winds: odatda koʻplik

make va do: takrorlash

make (yaratmoq, ishlab chiqarmoq, natijaga olib kelmoq)do (faoliyat, ish, vazifani bajarmoq)
a decision, a mistake, a plan, progressresearch, homework, the shopping, business
a mess, a noise, an effort, a suggestionsomeone a favour, your best, damage, harm

Bu darsda ❌ standart ingliz tilida ishlatilmaydigan birikmalarni, ⚠️ esa tushunarli, lekin gʻayritabiiy birikmalarni bildiradi.

Qoʻllanish

1Asosiy darajadan yuqori feʼl + ot birikmalari

Koʻp otlar oʻz feʼlini tanlaydi. Rasmiy va ilmiy ingliz tilida bu tanlov aniq: deadline ni meet yoki miss qilasiz, threat ni pose qilasiz, conclusion ni draw qilasiz, consensus ga reach qilasiz, fears ni allay qilasiz. Feʼlning oʻzi koʻpincha kam maʼno tashiydi, shuning uchun butun boʻlakni yodlang.

We worked all weekend to meet the deadline.
Muddatga ulgurish uchun dam olish kunlari boʻyi ishladik.
«muddatga ulgurmoq» → meet a deadline
Rising sea levels pose a serious threat to coastal towns.
Dengiz sathining koʻtarilishi qirgʻoqboʻyi shaharlariga jiddiy xavf tugʻdirmoqda.
«xavf tugʻdirmoq» → pose a threat
It's too early to draw any conclusions from the data.
Bu maʼlumotlardan xulosa chiqarishga hali erta.
«xulosa chiqarmoq» → draw a conclusion
After hours of discussion, the committee finally reached a consensus.
Soatlab davom etgan muhokamadan soʻng qoʻmita nihoyat yakdil fikrga keldi.
reach a consensus
The minister tried to allay fears about job losses.
Vazir ish oʻrinlari qisqarishi haqidagi xavotirlarni bosishga urindi.
allay = susaytirmoq (rasmiy)
I wouldn't like to hazard a guess about the final cost.
Yakuniy narx haqida taxmin qilishga jurʼat etmasdim.
rasmiy: make a guess
Several board members raised concerns about the budget.
Kengashning bir nechta aʼzosi byudjet yuzasidan xavotir bildirdi.
«xavotir bildirmoq» → raise concerns

2Sifat + ot

«Juda» yoki «kuchli» maʼnosidagi sifat otga qarab oʻzgaradi. Rain va traffic heavy; coffee strong; prices va temperatures high. Strong wind yoki winds bilan keladi; high odatda koʻplikdagi winds bilan. Demand odatda high yoki strong (heavy demand ham ishlatiladi, masalan, xizmat yoki tarmoq uchun). Koʻp rasmiy otlarning oʻz turgʻun sifatlari bor: a stark contrast, a vested interest, abject poverty. Oʻzbekchada bularning koʻpiga «kuchli» yoki «katta» deymiz, shuning uchun inglizcha juftni alohida yodlang.

Heavy rain is expected across the north tonight.
Bugun kechasi shimolda kuchli yomgʻir kutilmoqda.
«kuchli yomgʻir» → heavy rain
High winds have closed the bridge.
Kuchli shamol sababli koʻprik yopildi.
high: odatda koʻplikdagi winds
We were stuck in heavy traffic for an hour.
Bir soat qattiq tirbandlikda qolib ketdik.
heavy traffic
He has a strong Scottish accent.
Uning shotlandcha talaffuzi juda sezilib turadi.
a broad / thick / heavy accent ham
There is high demand for nurses in the region.
Viloyatda hamshiralarga talab yuqori.
strong demand ham
There is a stark contrast between the two neighbourhoods.
Bu ikki mahalla oʻrtasida keskin farq bor.
stark = juda aniq, koʻpincha yoqimsiz
Developers have a vested interest in changing the law.
Qurilish kompaniyalari qonun oʻzgarishidan bevosita manfaatdor.
ular bundan foyda koʻradi

3Ravish + sifat va feʼl + ravish

Kuchaytiruvchi ravishlarning ham sevimli hamrohlari bor. Very deyarli har qanday darajalanadigan sifat bilan keladi, lekin aniq ravishlar tabiiyroq va yuqoriroq darajadagidek eshitiladi. Mutlaq va oʻta kuchli sifatlar (impossible, perfect, freezing) odatda very emas, absolutely, completely yoki utterly oladi (eng yaxshi hamroh soʻzga bogʻliq).

We are deeply concerned about the delays.
Kechikishlar bizni qattiq xavotirga solmoqda.
«qattiq» → deeply
It's highly unlikely that the flight will leave on time.
Reys oʻz vaqtida uchishi juda gumon.
highly unlikely
That's utterly ridiculous — nobody would pay that much!
Bu mutlaqo bemaʼnilik, hech kim bunchalik pul toʻlamaydi!
utterly + salbiy sifat
The fans were bitterly disappointed by the result.
Natijadan muxlislarning hafsalasi qattiq pir boʻldi.
«qattiq» → bitterly
I'm fully aware of the risks.
Xavflarni toʻliq anglayman.
fully aware
He flatly refused to apologise.
U uzr soʻrashdan qatʼiyan bosh tortdi.
flatly = butunlay, qatʼiy
The company categorically denies the allegations.
Kompaniya ayblovlarni qatʼiyan rad etadi.
rasmiy

4Semantic prosody: soʻzlarning yashirin rangi

Baʼzi soʻzlar lugʻatda neytral, lekin deyarli doim salbiy (yoki ijobiy) hamrohlar bilan keladi. Bu «rang» semantic prosody deyiladi. Salbiy rangli soʻzni ijobiy fikr bilan ishlatsangiz, gap gʻalati yoki kinoyali eshitiladi. Oʻzbekchada ham shunday: «avj olmoq» deyarli faqat yomon narsalar haqida aytiladi.

The storm caused serious damage.
Boʻron jiddiy zarar yetkazdi.
cause: odatda muammo, zarar, kechikish, xavotir
The new rules led to a big improvement in safety.
Yangi qoidalar xavfsizlikni ancha yaxshilashga olib keldi.
ijobiy natija: lead to / bring about, cause emas
I was utterly exhausted after the journey.
Safardan keyin butunlay holdan toydim.
utterly: odatda salbiy sifatlar bilan
Panic set in when the lights went out.
Chiroqlar oʻchganda vahima boshlandi.
set in: yoqimsiz narsa boshlanib, davom etadi
Corruption was rife in the old system.
Eski tizimda korrupsiya avj olgan edi.
rife: yomon narsa juda keng tarqalgan; «avj olmoq» ga oʻxshaydi
The city has seen a spate of burglaries this month.
Bu oy shaharda ketma-ket oʻgʻriliklar sodir boʻldi.
a spate of: odatda yoqimsiz voqealar

5Kollokatsiya kuchi va uslub

Kollokatsiyalar kuchli (deyarli turgʻun: pitch dark, shrug your shoulders) dan kuchsiz (koʻp hamroh mumkin: a nice day, a big house) gacha boʻladi. Baʼzi kollokatsiyalarning uslubi ham bor: get a degree neytral, obtain a degree rasmiy; make a complaint neytral, lodge a complaint rasmiy.

It was pitch dark in the tunnel.
Tunnel qop-qorongʻi edi.
kuchli: pitch deyarli faqat dark va black bilan
She shrugged her shoulders and walked away.
U yelkasini qisdi-yu, ketib qoldi.
shrug deyarli faqat shoulders bilan (yoki toʻldiruvchisiz)
We had a nice time.
Yaxshi vaqt oʻtkazdik.
kuchsiz: koʻp sifat mumkin
Can you do me a favour and lock the door?
Bir yaxshilik qilib, eshikni qulflab qoʻya olasizmi?
takrorlash: do a favour
We've made good progress this week.
Bu hafta ancha oldinga siljidik.
takrorlash: make progress
Several residents have lodged a formal complaint.
Bir nechta aholi rasmiy shikoyat yoʻlladi.
rasmiy; neytral: made a complaint

6Kollokatsiyani tekshirish

Birikma «mumkindek eshitilsa», lekin amin boʻlmasangiz, uni tekshiring. Oʻquvchilar uchun lugʻat kollokatsiyalarni koʻpincha qalin harf bilan yoki alohida qutida koʻrsatadi. Korpus (haqiqiy matnlarning katta, qidiriladigan toʻplami) har bir variant qanchalik koʻp uchrashini koʻrsatadi. Variantlarni solishtiring, matnlarning uslubiga qarang va atrofdagi soʻzlarga eʼtibor bering.

She made a serious mistake.
U jiddiy xato qildi.
lugʻat: mistake → make, do emas
The government faces strong criticism over the plan.
Hukumat bu reja uchun qattiq tanqidga uchramoqda.
korpus: strong / heavy / fierce criticism keng tarqalgan
The company suffered heavy losses last year.
Oʻtgan yili kompaniya katta zarar koʻrdi.
korpus: yangiliklarda odatiy tanlov heavy losses
The results were highly significant.
Natijalar juda ahamiyatli boʻldi.
korpus: ilmiy yozuvda highly significant odatiy

Keng tarqalgan xatolar

❌I did a mistake in the report.
✅I made a mistake in the report.
mistake make bilan keladi.
❌We need to make more research.
✅We need to do more research.
research do bilan keladi.
❌It's very impossible to finish today.
✅It's completely impossible to finish today.
Mutlaq sifat very emas, completely, absolutely yoki utterly oladi.
⚠️There was strong rain last night.
✅There was heavy rain last night.
rain heavy boʻladi.
⚠️It was highly cold on the mountain.
✅It was bitterly cold on the mountain.
highly unlikely, recommended, qualified bilan keladi, cold bilan emas.
⚠️We need to arrive at a deadline.
✅We need to meet the deadline.
Deadline ni meet yoki miss qilasiz.
⚠️The new teacher caused great success.
✅The new teacher brought great success. yoki The new teacher was a great success.
cause odatda salbiy hamrohlar bilan keladi.

Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar

1. «Qilmoq» → make yoki do? Oʻzbekchada «qaror qilmoq», «xarid qilmoq», «mashq qilmoq» kabi koʻp birikmalarda bitta feʼl ishlaydi. Inglizchada har bir ot oʻz feʼlini tanlaydi: natija yoki yaratish odatda make, faoliyat va vazifa odatda do.

❌We have to do a decision today.
✅We have to make a decision today.
decision → make
❌I usually make the shopping on Saturdays.
✅I usually do the shopping on Saturdays.
the shopping → do

2. «Dori ichmoq» → drink medicine. Oʻzbekchada dori «ichiladi», inglizchada esa take qilinadi. Drink faqat suyuq dori haqida, u ham kam ishlatiladi.

⚠️Don't forget to drink your tablets.
✅Don't forget to take your tablets.
Tushunarli, lekin dori va tabletka bilan feʼl take.

3. «Imtihon topshirmoq» → pass an exam. Oʻzbekcha «imtihon topshiryapman» imtihonni topshirish jarayonini bildiradi. Inglizchada pass faqat «muvaffaqiyatli oʻtmoq» degani; jarayon uchun take (yoki UK da sit) ishlatiladi.

⚠️I'm passing my driving test tomorrow, so wish me luck!
✅I'm taking my driving test tomorrow, so wish me luck!
Grammatik jihatdan toʻgʻri, lekin pass «oʻtdim» degani; natijani hali bilmaysiz.

4. «Kuchli» va «qattiq» → strong va hard. Oʻzbekchada «kuchli shamollash», «qattiq tanqid» deymiz. Ularni soʻzma-soʻz oʻgirsangiz, inglizcha gʻayritabiiy eshitiladi.

⚠️I've got a strong cold.
✅I've got a bad cold. yoki I've got a heavy cold.
Tushunarli, lekin shamollash bad yoki heavy boʻladi
⚠️The plan received hard criticism.
✅The plan received strong criticism. yoki The plan received fierce criticism.
criticism strong, fierce yoki heavy boʻladi

Adashtirmang

kollokatsiya va bogʻliq predlog — Bogʻliq predlog soʻzdan keyingi turgʻun grammatika (good at, depend on); A2-31 ga qarang. Kollokatsiya esa odatiy hamroh soʻz.

She's good at maths.
U matematikani yaxshi biladi.
bogʻliq predlog
She's a gifted mathematician.
U isteʼdodli matematik.
kollokatsiya: gifted + isteʼdodli odam

kollokatsiya va phrasal verb — Kollokatsiyada hamroh soʻzni taxmin qila olmasangiz ham, butun birikmaning maʼnosini qismlaridan tushunish mumkin (give a speech). Phrasal verb ning maʼnosini esa koʻpincha qismlaridan chiqarib boʻlmaydi (give up = tashlamoq, toʻxtatmoq); B1-28 ga qarang.

I gave up sugar last year.
Oʻtgan yili shakarni tashladim.
phrasal verb: toʻxtatmoq
She gave a speech at the wedding.
U toʻyda nutq soʻzladi.
kollokatsiya: «nutq soʻzlamoq» → give a speech

very va absolutely — Darajalanadigan sifatlar (cold, good) very / extremely oladi; oʻta kuchli yoki mutlaq sifatlar (freezing, perfect, impossible) absolutely / completely / utterly oladi.

It's very cold today.
Bugun havo juda sovuq.
darajalanadigan sifat
It's absolutely freezing today.
Bugun qahraton sovuq.
oʻta kuchli sifat

Imlo va talaffuz

  • Kollokatsiyalar bitta birlik sifatida aytiladi, asosiy urgʻu odatda oxirgi mazmunli soʻzga tushadi: meet the deadline (urgʻu dead da), heavy traffic (urgʻu traf da), highly unlikely (urgʻu like da).
  • Ritmni soʻzlar bilan birga oʻrganing: pay attention /peɪ əˈtenʃn/: attention dagi birinchi a kuchsiz schwa, toʻliq «a» emas.
  • Allay /əˈleɪ/: urgʻu ikkinchi boʻgʻinda; rife /raɪf/ life bilan qofiyadosh. Yozilishiga qarab «rife» deb oʻqimang.
  • Heavy /ˈhevi/: birinchi unli qisqa /e/, ea bu yerda «i:» emas. Bitterly /ˈbɪtəli/: urgʻu birinchi boʻgʻinda.
  • Do the washing-up UK ga xos; do the dishes UK da ham, AQShda ham, ayniqsa AQShda ishlatiladi. Ikkalasida ham do the laundry; UK da do the washing ham deyiladi.

Oltin qoida

Yolgʻiz soʻzlarni emas, ularning hamrohlarini oʻrganing va soʻz odatda yaxshi yoki yomon davrada yurishiga eʼtibor bering. Birikma faqat «mumkindek eshitilsa», uni tekshiring: grammatika koʻp juftlarga ruxsat beradi, lekin tabiiy ingliz tili ulardan faqat baʼzilarini ishlatadi.

Mashqlar

A. Tuzilish

Toʻgʻri soʻzni qoʻying yoki tanlang.

  1. make yoki do: Have you your homework yet?
  2. make yoki do: We've a lot of progress this month.
  3. Toʻldiring: If we work late, we can still the deadline.
  4. Toʻgʻri javobni tanlang: The scientists were careful not to … conclusions too early.
  5. Toʻgʻri javobni tanlang: There's always … traffic on this road at rush hour.
  6. Toʻgʻri javobni tanlang: It's … unlikely that he'll agree.
  7. Toʻgʻri javobni tanlang: I was … disappointed with the result.

B. Maʼno

Toʻgʻri javobni tanlang.

  1. Qaysi biri tabiiy eshitiladi?
  2. Qaysi soʻzning rangi salbiy? …
  3. Qaysi biri rasmiyroq? …
  4. "allay fears" nimani bildiradi? …

C. Xatoni toping

Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni yozing yoki correct deb yozing.

  1. I think I took a cold on the plane.
  2. She's doing a PhD in biology.
  3. There is a hard contrast between rich and poor areas.
  4. The government is strongly aware of the problem.

D. Kontekstda

Yangilik xabarini oʻqing va har bir qavs ichidan tabiiy soʻzni tanlang.

A news report
16 (Heavy / Strong) rain and 17 (high / tall) winds 18 (made / caused) serious damage across the region last night. Many roads were blocked, and drivers were stuck in 19 (heavy / thick) traffic for hours. The mayor tried to 20 (allay / calm down) fears that schools would close, but parents were 21 (bitterly / highly) disappointed when classes were cancelled.

E. Sizning navbatingiz

Ingliz tilida yozing.

  1. Ishingiz yoki oʻqishingiz haqida "meet a deadline" va "make progress" ni ishlatib ikkita gap yozing.
  2. Shahringizdagi biror muammo haqida "pose a threat", "a spate of" yoki "rife" ni ishlatib gap yozing.
  3. Hafsalangizni pir qilgan voqeani ravish + sifat kollokatsiyasi bilan tasvirlang.

F. Aralash takrorlash

Oldingi darslarni takrorlang.

  1. A2-31 Good at, afraid of, listen to oʻzbekcha: qaysi soʻzdan keyin qaysi predlog keladi?
    Predlog bilan toʻldiring: It depends the weather.
  2. B1-28 Phrasal verbs oʻzbekcha: turn it off yoki turn off it? Soʻz tartibi qoidalari
    Olmoshni toʻgʻri joyga qoʻying: Can you turn off it?
  3. B2-24 Ot + predlog oʻzbekcha: reason for, increase in, effect on, solution to
    Predlog bilan toʻldiring: There has been a sharp increase crime in the area.
Javoblar

A. Tuzilish

  1. done
  2. made
  3. meet / make
  4. draw
  5. heavy
  6. highly
  7. bitterly

B. Maʼno

  1. The flood caused a lot of damage.
  2. rife
  3. lodge a complaint
  4. make fears weaker

C. Xatoni toping

  1. I think I caught a cold on the plane. / I think I got a cold on the plane. / I think I picked up a cold on the plane.
  2. ✓ She's doing a PhD in biology.
  3. There is a stark contrast between rich and poor areas. / There is a sharp contrast between rich and poor areas. / There is a striking contrast between rich and poor areas. / There is a marked contrast between rich and poor areas.
  4. The government is fully aware of the problem. / The government is well aware of the problem. / The government is acutely aware of the problem. / The government is very aware of the problem. / The government is keenly aware of the problem. / The government is aware of the problem.

D. Kontekstda

  1. Heavy
  2. high
  3. caused
  4. heavy
  5. allay
  6. bitterly

E. Sizning navbatingiz

  1. I always meet my deadlines at work. This year I've made a lot of progress with my English.
  2. There has been a spate of bike thefts near the station.
  3. I was bitterly disappointed when the concert was cancelled.

F. Aralash takrorlash

  1. on
  2. Can you turn it off?
  3. in
Android ilovasiYo'l-yo'lakay o'rganing Google Play