SlowingoQrammatika
B1 30 / 39

Phrasal verbs azərbaycanca: turn it off, yoxsa turn off it? Söz sırası qaydaları

Phrasal Verbs: The Grammar

Bu səhifədə
  1. Məqsəd
  2. Əsas fikir
  3. Azərbaycan dili və ingilis dili
  4. Quruluş
  5. İstifadə
  6. Tez-tez edilən səhvlər
  7. Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
  8. Qarışdırmayın
  9. Yazılış və tələffüz
  10. Qızıl qayda
  11. Tapşırıqlar

Məqsəd

Bu dərsdən sonra siz frazal feillərin dörd növünü tanıya, isimləri və əvəzlikləri düzgün yerə qoya (turn it off, look after her, run out of milk), lüğətdə feilin hansı növə aid olduğunu tapa və frazal feil ilə daha rəsmi tək feil arasında seçim edə biləcəksiniz.

Əsas fikir

Phrasal verb (frazal feil) feil + particle adlanan kiçik sözdən (bu dərsdə onu «ədat» adlandırırıq) ibarətdir (up, off, out, on, down, back, away, over…). Onlar birlikdə bir məna vahidi kimi işləyir: give up = cəhd etməyi dayandırmaq, find out = öyrənmək, aşkar etmək. Bəzən məna hərfidir (sit down, go out), çox vaxt isə yox (put up with = dözmək). Ən çox işlənənləri A2-34 dərsində öyrənmisiniz.

Bu dərs ikinci çətin hissə haqqındadır: söz sırası. Frazal feili sendviç kimi təsəvvür edin. Feil çörəyin üst diliminə, ədat isə alt diliminə bənzəyir. Əsas sual budur: tamamlıq hara gedir? Bəzi frazal feillərin heç tamamlığı yoxdur. Bəziləri sendviç kimi açıla bilir: tamamlıq ortada içlik ola bilər, ya da sendviçdən sonra gələ bilər. Bəziləri isə bağlıdır, açılmır, ona görə tamamlıq həmişə onlardan sonra gəlir. Bir qayda isə heç vaxt dəyişmir: ayrıla bilən feildə əvəzlik tamamlıq (it, them, her) həmişə içlikdir: turn it off, heç vaxt turn off it.

Azərbaycan dili və ingilis dili

Azərbaycan dilində frazal feil yoxdur. Onların yerində ya tək feil («söndürmək», «tapmaq», «böyümək»), ya da sabit ifadə («təxirə salmaq», «imtina etmək», «qayğısına qalmaq») işlədirik. Söz sırası da fərqlidir: bizdə tamamlıq feildən əvvəl gəlir («Onu söndür»). İngiliscədə isə əvəzlik feilin iki hissəsinin arasına girir: Turn it off. Frazal feili bir söz kimi əzbərləyən öyrənən əvəzliyi sona qoyur: turn off it. Bəzi ingilis frazal feillərinin işini bizdə hal şəkilçisi görür: «uşağa baxmaq» → look after the child, «açarları axtarmaq» → look for the keys. Bizim feildə ön söz olmadığı üçün ingiliscədə for, to kimi hissələri unutmaq asandır. Bir də cümlənin quruluşu dəyişə bilər: «Qəhvəmiz qurtarıb» cümləsində mübtəda qəhvədir, ingiliscədə isə We've run out of coffee: mübtəda we, qəhvə isə of sözündən sonra gəlir.

AzərbaycancaİngiliscəFərq
Onu söndür.Turn it off.əvəzlik ortada, turn off it yox
Bu formu doldurun.Fill in this form. / Fill this form in.isim: ortada və ya sonda
Uşağa kim baxır?Who's looking after the child?hal şəkilçisi → after; ayrılmır
Açarlarımı axtarıram.I'm looking for my keys.«axtarmaq» bir feildir; ingiliscədə for lazımdır
Qəhvəmiz qurtarıb.We've run out of coffee.mübtəda dəyişir; üç hissə birlikdə
Tətili səbirsizliklə gözləyirəm.I'm looking forward to the holidays.to unudulmamalıdır
Maşın xarab oldu.The car broke down.tamamlıq yoxdur
Görüşü cüməyə təxirə saldılar.The meeting has been put off until Friday.rəsmi yazıda: postponed

Quruluş

Dörd növ

NövTamamlıq?QuruluşNümunələr
1. təsirsiz (intransitive)yoxdurfeil + ədatget up, break down, grow up, set off
2. ayrıla bilən (separable)varfeil + tamamlıq + ədat və ya feil + ədat + isimturn the TV off / turn off the TV
3. ayrılmayan (inseparable)varfeil + ədat + tamamlıqlook after her, get over it, run into him
4. üç hissəlivarfeil + ədat + ön söz + tamamlıqlook forward to it, run out of milk

Tamamlığı olan feil təsirli (transitive), tamamlığı olmayan feil isə təsirsiz (intransitive) adlanır.

Ayrıla bilən feillər: tamamlıq hara gedir

TamamlıqOrtadaSonda
qısa isimTurn the lights off. ✅Turn off the lights. ✅
əvəzlikTurn them off. ✅❌ Turn off them.
uzun isimli birləşməmümkündür, amma izləmək çətindirTurn off all the lights in the house. ✅

Ayrılmayan və üç hissəli feillər: tamamlıq həmişə sondadır

Feilİsim tamamlıqƏvəzlik tamamlıq
look afterShe looks after her grandmother.She looks after her.
get overHe got over the flu quickly.He got over it quickly.
get on withI get on with my colleagues.I get on with them.
put up withI can't put up with this noise.I can't put up with it.

Lüğət növü necə göstərir (sb = somebody, kimsə; sth = something, nəsə)

Lüğətdəki yazıNə deyir
turn sth off / turn off sthayrıla bilən: tamamlıq ortada və ya sonda ola bilər
look after sb/sthayrılmayan: tamamlıq yalnız ədatdan sonra gəlir
get uptəsirsiz: tamamlıq yoxdur
run out of sthüç hissəli: tamamlıq sonda gəlir

İstifadə

1Təsirsiz frazal feillər: tamamlıq yoxdur

Bu frazal feillər tamamlıqsız da tamdır. Ədatdan sonra, ola bilsin, yalnız zaman və ya yer gəlir.

What time do you usually get up?
Adətən saat neçədə durursunuz?
«durmaq» → get up: tamamlıq yoxdur
Our car broke down on the motorway.
Maşınımız magistral yolda xarab oldu.
«xarab olmaq» → break down; UK; US: highway
I grew up in a small fishing town.
Kiçik bir balıqçı şəhərciyində böyümüşəm.
«böyümək» → grow up
We set off before sunrise to avoid the heat.
İstiyə düşməmək üçün gün çıxmamış yola düşdük.
«yola düşmək» → set off

2Ayrıla bilən frazal feillər isimlə

İsim tamamlığı adətən ortaya da, sona da qoya bilərsiniz. Tamamlıq uzundursa, dinləyən rahat izləsin deyə onu sona qoyun.

Can you turn the heating down?
İstiliyi bir az azalda bilərsən?
belə də olar: turn down the heating
Please fill in this form.
Zəhmət olmasa, bu formu doldurun.
belə də olar: fill this form in
She picked up the kids from school.
O, uşaqları məktəbdən götürdü.
isim sonda
I need to give back all the books I borrowed last term.
Keçən semestr götürdüyüm bütün kitabları qaytarmalıyam.
uzun tamamlıq sonda

3Ayrıla bilən frazal feillər əvəzliklə

Tamamlıq əvəzlik olanda (it, them, him, her, me, us, you) əvəzlik mütləq feil ilə ədat arasında durur. Azərbaycancada əvəzlik feildən əvvəl gəlir («onu axtararam»), ingiliscədə isə feilin içinə girir.

I don't know this word, so I'll look it up.
Bu sözü bilmirəm, ona görə də lüğətə baxacağam.
look it up, look up it yox
Your shoes are wet. Take them off.
Ayaqqabıların yaşdır. Çıxart onları.
them ortada
If you don't need the old sofa, why don't you give it away?
Köhnə divan sənə lazım deyilsə, niyə onu kiməsə vermirsən?
give it away
He called me back an hour later.
O, bir saat sonra mənə geri zəng etdi.
me ortada
Can you wake me up at seven?
Məni saat yeddidə oyada bilərsən?
«məni oyat» → wake me up

4Ayrılmayan frazal feillər

Bu feillərdə ədat ön söz kimi işləyir: tamamlıq, isim də olsa, əvəzlik də olsa, həmişə ondan sonra gəlir. Suallarda və təyin budaq cümlələrində ədat feillə birlikdə qalır.

Who's looking after the dog while you're away?
Sən yoxkən itə kim baxır?
«itə baxmaq» → look after the dog
It took her months to get over the break-up.
Ayrılıqdan özünə gəlməsi aylarla çəkdi.
get over + tamamlıq
I ran into an old friend at the airport.
Hava limanında köhnə bir dostuma rast gəldim.
«rast gəlmək» → run into
Don't worry about the complaint. I'll deal with it.
Şikayətdən narahat olma. Onu mən həll edərəm.
deal with it, deal it with yox
What are you looking for?
Nə axtarırsan?
«axtarmaq» → look for; for sualın sonunda qalır

5Üç hissəli frazal feillər

Feil + ədat + ön söz. Üç hissə də birlikdə qalır, tamamlıq isə həmişə sonda gəlir. Look forward to ifadəsindən sonra isim və ya -ing forması işlədin (B1-19 dərsinə baxın).

We've run out of coffee again.
Qəhvəmiz yenə qurtarıb.
azərbaycancada mübtəda qəhvədir, ingiliscədə we
I'm really looking forward to the holidays.
Tətili çox səbirsizliklə gözləyirəm.
to unudulmur
Do you get on with your neighbours?
Qonşularınla yola gedirsən?
«ilə yola getmək» → get on with
I can't put up with his rude comments any more.
Onun kobud sözlərinə artıq dözə bilmirəm.
«dözmək» → put up with
She came up with a brilliant idea for the campaign.
O, kampaniya üçün əla bir fikir tapdı.
«fikir tapmaq» → come up with

6Bir frazal feil, iki növ

Bəzi frazal feillər bir mənada təsirsiz, başqa mənada ayrıla biləndir. Tamamlığı hara qoyacağınıza qərar verməzdən əvvəl mənanı yoxlayın.

The plane took off on time.
Təyyarə vaxtında havaya qalxdı.
təsirsiz: yerdən qalxdı
Take off your jacket if you're hot.
İstiləmisənsə, gödəkcəni çıxart.
ayrıla bilən: çıxarmaq
The lift broke down again.
Lift yenə xarab oldu.
təsirsiz: işləmir; US: elevator
The firefighters broke the door down.
Yanğınsöndürənlər qapını sındırdılar.
ayrıla bilən: sındırıb yıxmaq

7Frazal feil, yoxsa rəsmi tək feil?

Frazal feillər danışıq, dostlara yazılan məktublar və qeyri-rəsmi yazı üçün xarakterikdir. Rəsmi yazıda çox vaxt oxşar mənalı tək feil seçilir. Hər ikisi düzgün ingiliscədir; seçim üsluba bağlıdır.

Can you find out what time the shop opens?
Mağazanın saat neçədə açıldığını öyrənə bilərsən?
rəsmi: discover
The meeting has been put off until Friday.
Görüş cüməyə təxirə salınıb.
rəsmi: postponed
The committee has postponed the decision.
Komissiya qərarı təxirə salıb.
rəsmi tək feil
She turned down the job offer.
O, iş təklifindən imtina etdi.
rəsmi: rejected / declined
Prices have gone up again.
Qiymətlər yenə qalxıb.
rəsmi: increased

Tez-tez edilən səhvlər

❌I took off it.
✅I took it off.
Ayrıla bilən feildə əvəzlik ortada durur.
❌Can you pick up me at six?
✅Can you pick me up at six?
Əvəzlik ortada.
❌She looks her little brother after.
✅She looks after her little brother.
look after ayrılmır.
❌We've run out milk.
✅We've run out of milk.
Üç hissəli feillər üç hissəni də saxlayır.
❌She came up a great idea.
✅She came up with a great idea.
come up with üç hissəli feildir.
❌My car broke down it.
✅My car broke down.
break down (= xarab olmaq) tamamlıqsızdır.
❌Please wake up me at seven.
✅Please wake me up at seven.
wake sb up ayrıla bilir: əvəzlik ortada.
⚠️I gave all the old clothes that didn't fit me any more away.
✅I gave away all the old clothes that didn't fit me any more.
Qrammatik cəhətdən düzgündür, amma uzun tamamlığı sonda izləmək xeyli asandır.

Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər

1. Əvəzlik sonda. Azərbaycanca «onu doldur», «onu geyinib bax» deyirik: əvəzlik feildən əvvəl, feil isə bir söz kimi gəlir. Frazal feili də bir söz kimi əzbərləyəndə əvəzliyi onun arxasına qoyuruq. Ayrıla bilən feildə əvəzlik ortada durur.

❌This form is important. Please fill in it today.
✅This form is important. Please fill it in today.
❌Aysel bought a new dress but didn't try on it.
✅Aysel bought a new dress but didn't try it on.

2. «Axtarmaq» → look + tamamlıq. «Axtarmaq» azərbaycancada bir təsirli feildir: «açarlarımı axtarıram». İngiliscədə look sözündən sonra for lazımdır.

❌Tural is looking his car keys.
✅Tural is looking for his car keys.

3. Üç hissəli feildə son söz düşür. «Səbirsizliklə gözləmək», «yola getmək» ifadələrində ön söz yoxdur, ona görə to, with tez-tez unudulur.

❌Nigar is looking forward the trip to Sheki.
✅Nigar is looking forward to the trip to Sheki.
❌Kamran gets on well his new manager.
✅Kamran gets on well with his new manager.

Qarışdırmayın

Ədat və adi ön söz — Eyni kiçik söz ədat (particle: feilin hissəsi) və ya ön söz (preposition: yer ifadəsinin hissəsi) ola bilər. Yoxlayın: əvəzlik ortaya girə bilir?

She looked up the word in the dictionary.
O, sözü lüğətdə axtardı.
phrasal verb: she looked it up
She looked up the chimney.
O, bacadan yuxarı baxdı.
ön söz + yer: burada «she looked it up» demək olmaz

get up və wake up — Get up (yataqdan qalxmaq) tamamlıqsızdır. Wake up təsirsiz (I woke up) və ya ayrıla bilən (Wake me up) ola bilər. Azərbaycancada da fərqlidir: «oyanmaq» və «durmaq».

I woke up at six but didn't get up until seven.
Saat altıda oyandım, amma yeddiyə qədər durmadım.
oyanmaq ≠ durmaq
The noise woke the baby up.
Səs-küy körpəni oyatdı.
«oyatmaq» → wake sb up

Ədatların mənası — Bu dərs söz sırası haqqındadır. Up, down, out, off və başqa ədatların mənası üçün B2-25, birlikdə işlənən sözlər üçün T-03 dərsinə baxın.

Yazılış və tələffüz

  • Frazal feillərin çoxunda əsas vurğu ədat üzərinə düşür: give up, turn it off, set off.
  • Üç hissəli feillərdə vurğu adətən ədat üzərindədir: look forward to, run out of, put up with. Son ön söz zəif deyilir: of /əv/, to /tə/, with /wɪð/. with sözündəki /w/ dodaqları yumrulayaraq deyilir, azərbaycanca «v» kimi yox.
  • Ortadakı əvəzlik vurğusuz və qısadır: pick me up /ˈpɪk mi ˈʌp/. Sözləri ayrı-ayrı demək əvəzinə birləşdirin: turn it off demək olar ki, bir söz kimi səslənir. Sözlərin arasına fasilə qoymayın.
  • Frazal feildən düzələn isimlər bitişik və ya defislə yazılır və vurğu birinci hissəyə düşür: a breakdown, a takeoff, a check-in. Feillər isə iki sözdür: to break down, to check in.

Qızıl qayda

Soruşun: frazal feilin tamamlığı var və o yerini dəyişə bilir? Ayrıla bilən feildə əvəzlik ortada durur (turn it off). Ayrılmayan və üç hissəli feillər tamamlığı sonda saxlayır (look after her, run out of it). Azərbaycancada əvəzlik feildən əvvəl gəlir, ingiliscədə isə feilin içinə girir.

Tapşırıqlar

A. Quruluş

Tapşırığa uyğun cümlə yazın.

  1. Sözləri düzgün sıraya qoyun: off / please / it / turn
  2. Sözləri düzgün sıraya qoyun: after / she / them / looks
  3. Sözləri düzgün sıraya qoyun: out / we / sugar / of / ran
  4. İsmi əvəzliklə əvəz edin: Turn down the music.
  5. İsmi əvəzliklə əvəz edin: I came across this photo yesterday.
  6. İsmi əvəzliklə əvəz edin: Can you put away the toys?

B. Məna

Düzgün variantı seçin.

  1. Hesabat üçün daha rəsmi feili seçin: We need to find out the cause. …
  2. Düzgün cavabı seçin: "The plane took off." …
  3. Düzgün cavabı seçin: She … after a year.
  4. Düzgün cavabı seçin: In "The cat ran up the tree", up is a ….

C. Səhvi tapın

Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.

  1. I'll pick up you at the station.
  2. Can you look my cat after this weekend?
  3. I can't put up this noise.
  4. Turn off the lights in the kitchen, please.

D. Mətndə

Mötərizədəki frazal feili düzgün formada və düzgün söz sırası ilə yazın.

Moving day
Lena: The van's here! Can you help me 15? (pick up + the boxes)
Max: Sure. Wait, I've 16 tape. (run out of)
Lena: There's some in the kitchen. And the old lamp — just 17. Nobody wants it. (throw away + it)
Max: OK. And who's 18 your cat today? (look after)
Lena: My sister. I really 19 her. (get on with)

E. Sizin növbəniz

İngiliscə yazın.

  1. Səhər rejiminiz haqqında get up, put on və ya turn off ilə iki cümlə yazın. Onlardan birində əvəzlik işlədin.
  2. Yola getdiyiniz bir adam haqqında bir cümlə, dözə bilmədiyiniz bir şey haqqında bir cümlə yazın.

F. Qarışıq təkrar

Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.

  1. B1-19 Gerund azərbaycanca: -ing mübtəda kimi və ön sözlərdən sonra (before leaving, look forward to seeing)
    I'm looking forward to (see) you next week.
  2. A2-15 Give Me the Book, Give It to Me azərbaycanca: iki tamamlıqlı feillər, to və for
    Düzgün cavabı seçin: Here's your book. I'll tomorrow.
  3. B1-27 So that, in order to, because of, due to azərbaycanca: məqsəd, səbəb və nəticə
    I looked the word up ___ check the spelling. …
Cavablar

A. Quruluş

  1. Please turn it off. / Turn it off, please.
  2. She looks after them.
  3. We ran out of sugar.
  4. Turn it down.
  5. I came across it yesterday.
  6. Can you put them away?

B. Məna

  1. discover
  2. intransitive
  3. gave it up
  4. preposition

C. Səhvi tapın

  1. I'll pick you up at the station.
  2. Can you look after my cat this weekend?
  3. I can't put up with this noise.
  4. ✓ Turn off the lights in the kitchen, please.

D. Mətndə

  1. pick them up / pick the boxes up / pick up the boxes
  2. run out of
  3. throw it away
  4. looking after
  5. get on with

E. Sizin növbəniz

  1. I get up at seven. I make coffee, and then I turn the radio on, but I usually turn it off after the news.
  2. I get on really well with my cousin. I can't put up with loud music on the bus.

F. Qarışıq təkrar

  1. seeing
  2. give it to you
  3. to
Android TətbiqiHər Yerdə Öyrənin Google Play