Phrasal verbs azərbaycanca: turn it off, yoxsa turn off it? Söz sırası qaydaları
Phrasal Verbs: The Grammar
Bu səhifədə
Məqsəd
Bu dərsdən sonra siz frazal feillərin dörd növünü tanıya, isimləri və əvəzlikləri düzgün yerə qoya (turn it off, look after her, run out of milk), lüğətdə feilin hansı növə aid olduğunu tapa və frazal feil ilə daha rəsmi tək feil arasında seçim edə biləcəksiniz.
Əsas fikir
Phrasal verb (frazal feil) feil + particle adlanan kiçik sözdən (bu dərsdə onu «ədat» adlandırırıq) ibarətdir (up, off, out, on, down, back, away, over…). Onlar birlikdə bir məna vahidi kimi işləyir: give up = cəhd etməyi dayandırmaq, find out = öyrənmək, aşkar etmək. Bəzən məna hərfidir (sit down, go out), çox vaxt isə yox (put up with = dözmək). Ən çox işlənənləri A2-34 dərsində öyrənmisiniz.
Bu dərs ikinci çətin hissə haqqındadır: söz sırası. Frazal feili sendviç kimi təsəvvür edin. Feil çörəyin üst diliminə, ədat isə alt diliminə bənzəyir. Əsas sual budur: tamamlıq hara gedir? Bəzi frazal feillərin heç tamamlığı yoxdur. Bəziləri sendviç kimi açıla bilir: tamamlıq ortada içlik ola bilər, ya da sendviçdən sonra gələ bilər. Bəziləri isə bağlıdır, açılmır, ona görə tamamlıq həmişə onlardan sonra gəlir. Bir qayda isə heç vaxt dəyişmir: ayrıla bilən feildə əvəzlik tamamlıq (it, them, her) həmişə içlikdir: turn it off, heç vaxt turn off it.
Azərbaycan dili və ingilis dili
Azərbaycan dilində frazal feil yoxdur. Onların yerində ya tək feil («söndürmək», «tapmaq», «böyümək»), ya da sabit ifadə («təxirə salmaq», «imtina etmək», «qayğısına qalmaq») işlədirik. Söz sırası da fərqlidir: bizdə tamamlıq feildən əvvəl gəlir («Onu söndür»). İngiliscədə isə əvəzlik feilin iki hissəsinin arasına girir: Turn it off. Frazal feili bir söz kimi əzbərləyən öyrənən əvəzliyi sona qoyur: turn off it. Bəzi ingilis frazal feillərinin işini bizdə hal şəkilçisi görür: «uşağa baxmaq» → look after the child, «açarları axtarmaq» → look for the keys. Bizim feildə ön söz olmadığı üçün ingiliscədə for, to kimi hissələri unutmaq asandır. Bir də cümlənin quruluşu dəyişə bilər: «Qəhvəmiz qurtarıb» cümləsində mübtəda qəhvədir, ingiliscədə isə We've run out of coffee: mübtəda we, qəhvə isə of sözündən sonra gəlir.
| Azərbaycanca | İngiliscə | Fərq |
|---|---|---|
| Onu söndür. | Turn it off. | əvəzlik ortada, turn off it yox |
| Bu formu doldurun. | Fill in this form. / Fill this form in. | isim: ortada və ya sonda |
| Uşağa kim baxır? | Who's looking after the child? | hal şəkilçisi → after; ayrılmır |
| Açarlarımı axtarıram. | I'm looking for my keys. | «axtarmaq» bir feildir; ingiliscədə for lazımdır |
| Qəhvəmiz qurtarıb. | We've run out of coffee. | mübtəda dəyişir; üç hissə birlikdə |
| Tətili səbirsizliklə gözləyirəm. | I'm looking forward to the holidays. | to unudulmamalıdır |
| Maşın xarab oldu. | The car broke down. | tamamlıq yoxdur |
| Görüşü cüməyə təxirə saldılar. | The meeting has been put off until Friday. | rəsmi yazıda: postponed |
Quruluş
Dörd növ
| Növ | Tamamlıq? | Quruluş | Nümunələr |
|---|---|---|---|
| 1. təsirsiz (intransitive) | yoxdur | feil + ədat | get up, break down, grow up, set off |
| 2. ayrıla bilən (separable) | var | feil + tamamlıq + ədat və ya feil + ədat + isim | turn the TV off / turn off the TV |
| 3. ayrılmayan (inseparable) | var | feil + ədat + tamamlıq | look after her, get over it, run into him |
| 4. üç hissəli | var | feil + ədat + ön söz + tamamlıq | look forward to it, run out of milk |
Tamamlığı olan feil təsirli (transitive), tamamlığı olmayan feil isə təsirsiz (intransitive) adlanır.
Ayrıla bilən feillər: tamamlıq hara gedir
| Tamamlıq | Ortada | Sonda |
|---|---|---|
| qısa isim | Turn the lights off. ✅ | Turn off the lights. ✅ |
| əvəzlik | Turn them off. ✅ | ❌ Turn off them. |
| uzun isimli birləşmə | mümkündür, amma izləmək çətindir | Turn off all the lights in the house. ✅ |
Ayrılmayan və üç hissəli feillər: tamamlıq həmişə sondadır
| Feil | İsim tamamlıq | Əvəzlik tamamlıq |
|---|---|---|
| look after | She looks after her grandmother. | She looks after her. |
| get over | He got over the flu quickly. | He got over it quickly. |
| get on with | I get on with my colleagues. | I get on with them. |
| put up with | I can't put up with this noise. | I can't put up with it. |
Lüğət növü necə göstərir (sb = somebody, kimsə; sth = something, nəsə)
| Lüğətdəki yazı | Nə deyir |
|---|---|
| turn sth off / turn off sth | ayrıla bilən: tamamlıq ortada və ya sonda ola bilər |
| look after sb/sth | ayrılmayan: tamamlıq yalnız ədatdan sonra gəlir |
| get up | təsirsiz: tamamlıq yoxdur |
| run out of sth | üç hissəli: tamamlıq sonda gəlir |
İstifadə
1Təsirsiz frazal feillər: tamamlıq yoxdur
Bu frazal feillər tamamlıqsız da tamdır. Ədatdan sonra, ola bilsin, yalnız zaman və ya yer gəlir.
2Ayrıla bilən frazal feillər isimlə
İsim tamamlığı adətən ortaya da, sona da qoya bilərsiniz. Tamamlıq uzundursa, dinləyən rahat izləsin deyə onu sona qoyun.
3Ayrıla bilən frazal feillər əvəzliklə
Tamamlıq əvəzlik olanda (it, them, him, her, me, us, you) əvəzlik mütləq feil ilə ədat arasında durur. Azərbaycancada əvəzlik feildən əvvəl gəlir («onu axtararam»), ingiliscədə isə feilin içinə girir.
4Ayrılmayan frazal feillər
Bu feillərdə ədat ön söz kimi işləyir: tamamlıq, isim də olsa, əvəzlik də olsa, həmişə ondan sonra gəlir. Suallarda və təyin budaq cümlələrində ədat feillə birlikdə qalır.
5Üç hissəli frazal feillər
Feil + ədat + ön söz. Üç hissə də birlikdə qalır, tamamlıq isə həmişə sonda gəlir. Look forward to ifadəsindən sonra isim və ya -ing forması işlədin (B1-19 dərsinə baxın).
6Bir frazal feil, iki növ
Bəzi frazal feillər bir mənada təsirsiz, başqa mənada ayrıla biləndir. Tamamlığı hara qoyacağınıza qərar verməzdən əvvəl mənanı yoxlayın.
7Frazal feil, yoxsa rəsmi tək feil?
Frazal feillər danışıq, dostlara yazılan məktublar və qeyri-rəsmi yazı üçün xarakterikdir. Rəsmi yazıda çox vaxt oxşar mənalı tək feil seçilir. Hər ikisi düzgün ingiliscədir; seçim üsluba bağlıdır.
Tez-tez edilən səhvlər
Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
1. Əvəzlik sonda. Azərbaycanca «onu doldur», «onu geyinib bax» deyirik: əvəzlik feildən əvvəl, feil isə bir söz kimi gəlir. Frazal feili də bir söz kimi əzbərləyəndə əvəzliyi onun arxasına qoyuruq. Ayrıla bilən feildə əvəzlik ortada durur.
2. «Axtarmaq» → look + tamamlıq. «Axtarmaq» azərbaycancada bir təsirli feildir: «açarlarımı axtarıram». İngiliscədə look sözündən sonra for lazımdır.
3. Üç hissəli feildə son söz düşür. «Səbirsizliklə gözləmək», «yola getmək» ifadələrində ön söz yoxdur, ona görə to, with tez-tez unudulur.
Qarışdırmayın
Ədat və adi ön söz — Eyni kiçik söz ədat (particle: feilin hissəsi) və ya ön söz (preposition: yer ifadəsinin hissəsi) ola bilər. Yoxlayın: əvəzlik ortaya girə bilir?
get up və wake up — Get up (yataqdan qalxmaq) tamamlıqsızdır. Wake up təsirsiz (I woke up) və ya ayrıla bilən (Wake me up) ola bilər. Azərbaycancada da fərqlidir: «oyanmaq» və «durmaq».
Ədatların mənası — Bu dərs söz sırası haqqındadır. Up, down, out, off və başqa ədatların mənası üçün B2-25, birlikdə işlənən sözlər üçün T-03 dərsinə baxın.
Yazılış və tələffüz
- Frazal feillərin çoxunda əsas vurğu ədat üzərinə düşür: give up, turn it off, set off.
- Üç hissəli feillərdə vurğu adətən ədat üzərindədir: look forward to, run out of, put up with. Son ön söz zəif deyilir: of /əv/, to /tə/, with /wɪð/. with sözündəki /w/ dodaqları yumrulayaraq deyilir, azərbaycanca «v» kimi yox.
- Ortadakı əvəzlik vurğusuz və qısadır: pick me up /ˈpɪk mi ˈʌp/. Sözləri ayrı-ayrı demək əvəzinə birləşdirin: turn it off demək olar ki, bir söz kimi səslənir. Sözlərin arasına fasilə qoymayın.
- Frazal feildən düzələn isimlər bitişik və ya defislə yazılır və vurğu birinci hissəyə düşür: a breakdown, a takeoff, a check-in. Feillər isə iki sözdür: to break down, to check in.
Qızıl qayda
Soruşun: frazal feilin tamamlığı var və o yerini dəyişə bilir? Ayrıla bilən feildə əvəzlik ortada durur (turn it off). Ayrılmayan və üç hissəli feillər tamamlığı sonda saxlayır (look after her, run out of it). Azərbaycancada əvəzlik feildən əvvəl gəlir, ingiliscədə isə feilin içinə girir.
Tapşırıqlar
A. Quruluş
Tapşırığa uyğun cümlə yazın.
-
Sözləri düzgün sıraya qoyun: off / please / it / turn
-
Sözləri düzgün sıraya qoyun: after / she / them / looks
-
Sözləri düzgün sıraya qoyun: out / we / sugar / of / ran
-
İsmi əvəzliklə əvəz edin: Turn down the music.
-
İsmi əvəzliklə əvəz edin: I came across this photo yesterday.
-
İsmi əvəzliklə əvəz edin: Can you put away the toys?
B. Məna
Düzgün variantı seçin.
-
Hesabat üçün daha rəsmi feili seçin: We need to find out the cause. …
-
Düzgün cavabı seçin: "The plane took off." …
-
Düzgün cavabı seçin: She … after a year.
-
Düzgün cavabı seçin: In "The cat ran up the tree", up is a ….
C. Səhvi tapın
Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.
-
I'll pick up you at the station.
-
Can you look my cat after this weekend?
-
I can't put up this noise.
-
Turn off the lights in the kitchen, please.
D. Mətndə
Mötərizədəki frazal feili düzgün formada və düzgün söz sırası ilə yazın.
Lena: The van's here! Can you help me 15? (pick up + the boxes)
Max: Sure. Wait, I've 16 tape. (run out of)
Lena: There's some in the kitchen. And the old lamp — just 17. Nobody wants it. (throw away + it)
Max: OK. And who's 18 your cat today? (look after)
Lena: My sister. I really 19 her. (get on with)
E. Sizin növbəniz
İngiliscə yazın.
-
Səhər rejiminiz haqqında get up, put on və ya turn off ilə iki cümlə yazın. Onlardan birində əvəzlik işlədin.
-
Yola getdiyiniz bir adam haqqında bir cümlə, dözə bilmədiyiniz bir şey haqqında bir cümlə yazın.
F. Qarışıq təkrar
Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.
-
B1-19 Gerund azərbaycanca: -ing mübtəda kimi və ön sözlərdən sonra (before leaving, look forward to seeing) I'm looking forward to (see) you next week.
-
A2-15 Give Me the Book, Give It to Me azərbaycanca: iki tamamlıqlı feillər, to və for Düzgün cavabı seçin: Here's your book. I'll tomorrow.
-
B1-27 So that, in order to, because of, due to azərbaycanca: məqsəd, səbəb və nəticə I looked the word up ___ check the spelling. …
Cavablar
A. Quruluş
- Please turn it off. / Turn it off, please.
- She looks after them.
- We ran out of sugar.
- Turn it down.
- I came across it yesterday.
- Can you put them away?
B. Məna
- discover
- intransitive
- gave it up
- preposition
C. Səhvi tapın
- I'll pick you up at the station.
- Can you look after my cat this weekend?
- I can't put up with this noise.
- ✓ Turn off the lights in the kitchen, please.
D. Mətndə
- pick them up / pick the boxes up / pick up the boxes
- run out of
- throw it away
- looking after
- get on with
E. Sizin növbəniz
- I get up at seven. I make coffee, and then I turn the radio on, but I usually turn it off after the news.
- I get on really well with my cousin. I can't put up with loud music on the bus.
F. Qarışıq təkrar
- seeing
- give it to you
- to
