Collocation në anglisht: fjalët që shkojnë bashkë – make apo do, heavy rain, meet a deadline, highly unlikely
Collocation: Words That Go Together
Në këtë faqe
Qëllimi
Pas këtij mësimi do ta zgjidhni partnerin e natyrshëm të një fjale – foljen e duhur për një emër (meet a deadline, allay fears), mbiemrin e duhur (heavy rain, high winds) dhe ndajfoljen e duhur (highly unlikely, bitterly disappointed) – do ta vini re «ngjyrën» e fshehtë pozitive ose negative të disa fjalëve dhe do ta kontrolloni vetë një kombinim në fjalor ose në korpus.
Ideja kryesore
Një kolokacion (collocation) është një kombinim fjalësh që folësit i përdorin bashkë nga zakoni. Heavy rain dhe strong coffee janë kolokacione; strong rain dhe heavy coffee kuptohen, por tingëllojnë të panatyrshme. Gramatika i lejon; përdorimi jo.
Mendojeni çdo fjalë sikur ka një rreth miqsh. Rain zakonisht shihet me heavy, torrential ose light; deadline e kalon kohën me meet, miss dhe extend. Asnjë rregull logjik nuk e shpjegon pse – thjesht kështu e kanë shoqërinë. Disa fjalë kanë edhe një «emër»: cause shihet pothuajse gjithmonë me shoqëri të keqe (cause problems, cause damage), ndaj cause success tingëllon e çuditshme.
Kolokacioni shpesh është gjëja e fundit që e ndan një nxënës shumë të mirë nga një folës pothuajse vendas. Një tekst mund të jetë gramatikisht i përsosur dhe prapë të tingëllojë i huaj për shkak të një fjale partnere të gabuar. Lajmi i mirë: kolokacionet mund të kontrollohen, dhe më të dobishmet mund të mësohen si blloqe – reach a consensus, jo reach + consensus.
Shqipja dhe anglishtja
Edhe shqipja ka kolokacionet e veta («shi i rrëmbyeshëm», «kafe e fortë», «marr një vendim», «bëj një pyetje»), por partnerët nuk janë të njëjtët. Problemi kryesor është folja «bëj»: ajo mbulon edhe make, edhe do, dhe shpesh edhe ask, take ose have («bëj një pyetje», «bëj fotografi», «bëj dush»). Edhe «jap provim» e «marr» krijojnë kurthe. Disa kolokacione, përkundrazi, përputhen: «kafe e fortë» – strong coffee, «trafik i rëndë» – heavy traffic, «arrij një marrëveshje» – reach an agreement.
| Shqip | Anglisht | Çfarë ndryshon |
|---|---|---|
| kafe e fortë | strong coffee | këtu është njësoj |
| trafik i rëndë | heavy traffic | këtu është njësoj |
| shi i fortë | heavy rain | rain merr heavy, jo strong |
| bëj një gabim / bëj detyrat | make a mistake / do homework | një folje shqip, dy anglisht |
| bëj një pyetje | ask a question | as make, as do |
| jap provim | take an exam | give an exam = e organizon provimin |
Shkurt: mos e përktheni folje për folje; mësojeni emrin bashkë me partnerin e tij anglez.
Forma
Modelet kryesore të kolokacioneve
| Modeli | Shembuj |
|---|---|
| folje + emër | meet a deadline, pose a threat, draw a conclusion, reach a consensus, allay fears |
| mbiemër + emër | heavy rain, high winds, a stark contrast, a vested interest, abject poverty |
| ndajfolje + mbiemër | deeply concerned, highly unlikely, utterly ridiculous, bitterly disappointed |
| folje + ndajfolje | flatly refuse, categorically deny, sincerely apologise |
| emër + emër | a traffic jam, a pay rise, a job interview |
| emër + of + emër | a round of applause, a sense of humour, a spate of burglaries |
strong, heavy apo high
| strong | heavy | high |
|---|---|---|
| coffee, accent, smell, opinion | rain, snow, traffic, smoker | temperature, price, level, standard, demand |
| evidence, support, argument, demand | losses, workload, fine | risk, speed, quality |
| wind(s) – në njëjës ose shumës | (accent: përdoret shpesh edhe heavy) | winds – zakonisht në shumës |
make apo do – përsëritje
| make (krijoj, prodhoj, shkaktoj një rezultat) | do (kryej një veprimtari, punë, detyra) |
|---|---|
| a decision, a mistake, a plan, progress | research, homework, the shopping, business |
| a mess, a noise, an effort, a suggestion | someone a favour, your best, damage, harm |
Në këtë mësim ❌ shënon kombinime që anglishtja standarde nuk i përdor; ⚠️ shënon kombinime që kuptohen, por janë të panatyrshme.
Përdorimi
1Folje + emër përtej bazave
Shumë emra e zgjedhin foljen e tyre. Në anglishten zyrtare dhe akademike këto zgjedhje janë të sakta: një afat (deadline) e respektoni (meet) ose e humbni (miss), një kërcënim e pose, një përfundim e draw, një konsensus e reach, frikërat i allay. Folja shpesh ka pak kuptim më vete, ndaj mësojeni gjithë bllokun.
2Mbiemër + emër
Mbiemri që do të thotë «shumë» ose «i fortë» ndryshon sipas emrit. Rain dhe traffic janë heavy; coffee është strong; prices dhe temperatures janë high. Strong shkon me wind ose winds; high zakonisht përdoret me shumësin winds. Demand zakonisht është high ose strong (përdoret edhe heavy demand, për shembull për një shërbim ose një rrjet). Shumë emra zyrtarë kanë mbiemrat e tyre të ngurtë: a stark contrast, a vested interest, abject poverty.
3Ndajfolje + mbiemër dhe folje + ndajfolje
Edhe ndajfoljet përforcuese kanë partnerët e tyre të preferuar. Very shkon me pothuajse çdo mbiemër që ka shkallë, por ndajfoljet e sakta tingëllojnë më të natyrshme dhe më të avancuara. Mbiemrat absolutë dhe ekstremë (impossible, perfect, freezing) zakonisht marrin absolutely, completely ose utterly (partneri më i mirë varet nga fjala), jo very. Shqipja thotë lirisht «shumë i pamundur» – anglishtja jo.
4Prozodia semantike: ngjyra e fshehtë e fjalëve
Disa fjalë janë neutrale në fjalor, por shfaqen pothuajse gjithmonë me partnerë negativë (ose pozitivë). Kjo «ngjyrë» quhet prozodi semantike. Kur përdorni një fjalë me ngjyrë negative për një ide pozitive, tingëllon e çuditshme ose ironike. Shqipja «shkaktoj» ka të njëjtën ngjyrë si cause.
5Forca e kolokacionit dhe regjistri
Kolokacionet shkojnë nga të fortat (pothuajse të ngurta: pitch dark, shrug your shoulders) te të dobëtat (shumë partnerë të mundshëm: a nice day, a big house). Disa kolokacione kanë edhe regjistër: get a degree është neutrale, obtain a degree zyrtare; make a complaint është neutrale, lodge a complaint zyrtare.
6Si ta kontrolloni një kolokacion
Kur një kombinim «duket i mundshëm» por nuk jeni të sigurt, kontrollojeni. Një fjalor për nxënës shpesh i tregon kolokacionet me shkronja të trasha ose në një kuti të veçantë. Një korpus (një koleksion i madh tekstesh të vërteta ku mund të kërkoni) tregon sa shpesh shfaqet çdo mundësi. Krahasoni mundësitë, shikoni regjistrin e teksteve dhe vini re fjalët përreth.
Gabime të shpeshta
Kurthe për shqipfolësit
1. «Bëj një pyetje» → make a question. «Gjatë leksionit, tre studentë bënë pyetje për datat e provimeve.» Folja «bëj» kthehet automatikisht në make. Në anglisht një pyetje e ask; make dhe do nuk shkojnë me question.
2. «Bëj fotografi» → make photos. «Klea bëri dhjetëra fotografi të pazarit të vjetër në Gjirokastër.» Në anglisht fotografitë i take.
3. «Jap provimin» → give an exam. Në shqip studenti «jep provim»: «Arditi dha tri provime në qershor dhe i kaloi të gjitha». Në anglisht give an exam e bën mësuesi ose komisioni; kandidati takes (UK edhe sits) një provim.
4. «Pirës i madh duhani» → a big smoker. «Babai i Erionit ishte pirës i madh duhani derisa i lindi nipi i parë.» Big kuptohet, por kolokacioni anglez është heavy smoker (si heavy drinker).
Mos i ngatërroni
kolokacioni apo parafjala e varur – Një parafjalë e varur është gramatikë e ngurtë pas një fjale (good at, depend on); shih A2-31. Kolokacioni është një fjalë partnere tipike.
kolokacioni apo folja frazore – Te kolokacioni, kuptimi i tërësisë kuptohet nga pjesët, edhe nëse nuk do ta kishit marrë me mend partnerin (give a speech). Një folje frazore shpesh ka kuptim që nuk del nga pjesët (give up = lë, heq dorë); shih B1-28.
very apo absolutely – Mbiemrat me shkallë (cold, good) marrin very / extremely; mbiemrat ekstremë ose absolutë (freezing, perfect, impossible) marrin absolutely / completely / utterly.
Drejtshkrimi dhe shqiptimi
- Kolokacionet thuhen si një njësi, me theksin kryesor zakonisht te fjala e fundit me kuptim: meet the deadline, heavy traffic, highly unlikely.
- Mësojeni ritmin bashkë me fjalët: pay attention /peɪ əˈtenʃn/ – a-ja e parë te attention është një schwa e dobët, si «ë» e shkurtër e shqipes.
- Allay është /əˈleɪ/, me theksin në rrokjen e dytë; rife rimon me life (/aɪ/, jo «i»).
- Heavy /ˈhevi/ fillon me /h/ dhe ka /e/ të shkurtër; high /haɪ/ – gh nuk shqiptohet.
- Do the washing-up është britanike; do the dishes përdoret si në UK ashtu edhe në SHBA, sidomos në SHBA. Të dyja thonë do the laundry; në UK thuhet edhe do the washing.
Rregulli i artë
Mos mësoni fjalë të vetme – mësoni partnerët e tyre, dhe vini re nëse një fjalë rri zakonisht në shoqëri të mirë apo të keqe. Mos e përktheni «bëj»-në automatikisht: make, do, ask, take. Kur një kombinim vetëm «duket i mundshëm», kontrollojeni: gramatika lejon shumë çifte, por anglishtja e natyrshme përdor vetëm disa.
Ushtrime
A. Forma
Plotësoni ose zgjidhni fjalën që shkon me partnerin.
-
make apo do: Have you your homework yet?
-
make apo do: We've a lot of progress this month.
-
Plotësoni: If we work late, we can still the deadline.
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: The scientists were careful not to … conclusions too early.
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: There's always … traffic on this road at rush hour.
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: It's … unlikely that he'll agree.
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: I was … disappointed with the result.
B. Kuptimi
Zgjidhni përgjigjen e saktë.
-
Cila tingëllon e natyrshme?
-
Cila fjalë ka ngjyrë negative? …
-
Cila është më zyrtare? …
-
Çfarë do të thotë "allay fears"? …
C. Gjeni gabimin
Çdo fjali ka një gabim ose është e saktë. Shkruani fjalinë e korrigjuar ose shkruani correct.
-
I think I took a cold on the plane.
-
She's doing a PhD in biology.
-
There is a hard contrast between rich and poor areas.
-
The government is strongly aware of the problem.
D. Në kontekst
Lexoni lajmin dhe zgjidhni fjalën që shkon me partnerin.
16 (Heavy / Strong) rain and 17 (high / tall) winds 18 (made / caused) serious damage across the region last night. Many roads were blocked, and drivers were stuck in 19 (heavy / thick) traffic for hours. The mayor tried to 20 (allay / calm down) fears that schools would close, but parents were 21 (bitterly / highly) disappointed when classes were cancelled.
E. Radha juaj
Shkruani në anglisht.
-
Shkruani dy fjali për punën ose studimet tuaja me "meet a deadline" dhe "make progress".
-
Shkruani një fjali për një problem në qytetin tuaj me "pose a threat", "a spate of" ose "rife".
-
Përshkruani një përvojë zhgënjyese me një kolokacion ndajfolje + mbiemër.
F. Përsëritje e përzier
Përsëritni mësimet e mëparshme.
-
A2-31 Good At, Afraid Of, Listen To: fjalët me parafjalë (dependent prepositions) në anglisht Plotësoni me një parafjalë: It depends the weather.
-
B1-28 Phrasal verbs: gramatika – turn it off, look after her, run out of Vendoseni përemrin në vendin e duhur: Can you turn off it?
-
B2-24 Reason for, increase in, solution to: emër + parafjalë në anglisht Plotësoni me një parafjalë: There has been a sharp increase crime in the area.
Përgjigjet
A. Forma
- done
- made
- meet / make
- draw
- heavy
- highly
- bitterly
B. Kuptimi
- The flood caused a lot of damage.
- rife
- lodge a complaint
- make fears weaker
C. Gjeni gabimin
- I think I caught a cold on the plane. / I think I got a cold on the plane. / I think I picked up a cold on the plane.
- ✓ She's doing a PhD in biology.
- There is a stark contrast between rich and poor areas. / There is a sharp contrast between rich and poor areas. / There is a striking contrast between rich and poor areas. / There is a marked contrast between rich and poor areas.
- The government is fully aware of the problem. / The government is well aware of the problem. / The government is acutely aware of the problem. / The government is very aware of the problem. / The government is keenly aware of the problem. / The government is aware of the problem.
D. Në kontekst
- Heavy
- high
- caused
- heavy
- allay
- bitterly
E. Radha juaj
- I always meet my deadlines at work. This year I've made a lot of progress with my English.
- There has been a spate of bike thefts near the station.
- I was bitterly disappointed when the concert was cancelled.
F. Përsëritje e përzier
- on
- Can you turn it off?
- in
